Linksniuojamųjų žodžių kirčiavimo polinkiai XX a. 6–7 dešimtmečių rytų aukštaičių uteniškių šnektų rankraštiniuose šaltiniuose

VILIJA RAGAIŠIENĖ Instituto da Língua Lituana ORCID ID: https://orcid.org/0000-0002-5026-4667 ÁREAS DE PESQUISA: acentologia, dialetologia, etnolinguística, lexicografia. DOI: https://doi.org/10.35321/bkalba.2024.97.09 TENDÊNCIAS DE ACENTUAÇÃO DOS NOMES DECLINÁVEIS EM FONTES MANUSCRITAS DAS FALAS UTENIŠKIAI DOS AUKŠTAIČIAI ORIENTAIS, DAS DÉCADAS DE 1950 E 1960 DO SÉCULO XX PALAVRAS-CHAVE: subdialeto uteniškiai dos aukštaičiai orientais, fala, palavra declinável, variante de acentuação, fonte manuscrita. RESUMO O artigo analisa materiais de fontes manuscritas das falas uteniškiai dos aukštaičiai orientais, das décadas de 1950 e 1960 do século XX, conservadas no Arquivo de Dialetos do Centro de Geolinguística do Instituto da Língua Lituana, até hoje não investigados em profundidade por linguistas do ponto de vista da acentuação. O estudo procura determinar as tendências de acentuação das palavras declináveis encontradas nessas descrições (nas respostas às perguntas do Programa de Recolha de Materiais do Atlas da Língua Lituana e nos textos transcritos). Com base em materiais relativamente abundantes, discutem-se os modelos de acentuação predominantes no subdialeto uteniškiai durante o período estudado, as variantes de acentuação das palavras e das suas formas, explicam-se as possíveis razões da sua existência e apresenta-se uma lista de formas de palavras com variantes acentuais na mesma fala. Analisa-se como, nas décadas de 1950 e 1960 do século XX, a formação da retração do acento como lei, o nivelamento morfológico do paradigma, a preservação de relíquias da acentuação antiga, o desaparecimento do modelo acentual e semântico de dois plurais — o simples e o coletivo —, a tendência para a oxitonia e outros fatores influenciaram a acentuação das palavras declináveis e das suas formas no subdialeto uteniškiai dos aukštaičiai orientais. RESUMO O artigo examina as fontes manuscritas da subdialeto oriental aukštaitiano de Utena, datadas das décadas de 1950 e 1960, conservadas no Arquivo de Dialetos do Centro de Geolinguística do Instituto da Língua Lituana e ainda não estudadas em profundidade por linguistas do ponto de vista da acentuação. O estudo visa determinar as tendências de acentuação dos nomes declináveis encontrados VILIJA RAGAIŠIENĖ. Linksniuojamųjų žodžių kirčiavimo polinkiai XX a. 6–7 dešimtmečių rytų aukštaičių uteniškių šnektų rankraštiniuose šaltiniuose 179 nas descrições (apresentadas nas respostas às perguntas do Programa de recolha de materiais para o Atlas da Língua Lituana e em textos transcritos). Com base na quantidade substancial de material, o artigo discute os padrões de acentuação e as variantes de acentuação de palavras e formas vocabulares predominantes no subdialeto de Utena durante o período estudado, bem como as possíveis razões da sua existência. Apresenta-se uma lista de formas vocabulares com variantes acentuais no mesmo dialeto local. INTRODUÇÃO INTRODUÇÃO Assim, faltam estudos sobre o sistema de acentuação desse subdialeto e publicações dedicadas à discussão das características e tendências acentuais. Neste artigo, optou-se por examinar o material de um período específico: dados de fontes manuscritas das décadas de 1950 e 1960, conservadas no Arquivo de Dialetos do Centro de Geolinguística do Instituto da Língua Lituana e ainda não estudadas minuciosamente por linguistas.1 O objetivo do artigo é descrever, de uma perspectiva sincrônica, as formas declináveis encontradas em fontes manuscritas das décadas de 1950 e 1960 do subdialeto de Utena do leste de Aukštaitija— O objetivo do artigo é descrever, de uma perspectiva sincrônica, os substantivos declináveis encontrados em fontes manuscritas dos anos 1950–1960 do subdialeto de Utena dos Aukštaitianos Orientais, bem como a acentuação de suas formas— 1 Entendem-se aqui as palavras que, na maioria dos subdialetos aukštaitianos, são acentuadas segundo outro paradigma acentual, ou cuja variante principal de acentuação pertence a outro tipo de acentuação que não o do subdialeto em estudo. 180 BENDRINĖ KALBA | 97 as características acentuais das palavras declináveis e discutir suas tendências acentuais. Os principais objetivos da pesquisa são: 1) identificar as palavras declináveis acentuadas segundo um único paradigma acentual e aquelas que apresentam variantes de acentuação2, elaborando listas dessas palavras; 2) discutir a distribuição, na área do subdialeto, das palavras acentuadas segundo paradigmas de acentuação fixa e/ou móvel e de formas isoladas com variantes acentuais; 3) identificar os fatores que determinam as tendências de acentuação das palavras declináveis. A pesquisa emprega o método analítico descritivo e recorre também aos métodos comparativo e de reconstrução interna. No artigo, a acentuação das palavras declináveis é analisada com base na variação da posição do acento nas formas das palavras e/ou dos paradigmas de acentuação, bem como na frequência de uso e na distribuição das variantes acentuais na área do subdialeto, entre outros aspectos. A pesquisa realizada é original e relevante. Com base em materiais recolhidos em toda a área dos uteniškiai dos aukštaičiai orientais, o artigo descreve, pela primeira vez, as tendências de acentuação das palavras declináveis e apresenta uma lista de formas de palavras com variantes acentuais no mesmo subdialeto. Esta pesquisa deverá ser especialmente relevante para investigadores das tendências de acentuação dialetal e das mudanças nos fenômenos acentuais. Além disso, é possível comparar os materiais discutidos no artigo e as conclusões apresentadas com os resultados de pesquisas já realizadas sobre fontes manuscritas dos anos 1950–1960 dos subdialetos dos aukštaičiai meridionais, dos kauniškiai dos aukštaičiai ocidentais e dos kupiškėnai e anykštėnai dos aukštaičiai orientais (Ragaïšienė 2012: 219–231; 2018: 176–201; 2019: 1–19; 2020a: 1–17; 2020b: 211–226; 2022: 230–270). É provável que pesquisas desse tipo também possam ter utilidade prática para quem prepara textos e dicionários dialetais — dialetólogos e lexicógrafos. 1. MATERIAIS DE PESQUISA Durante a coleta de materiais para o Atlas da Língua Lituana3, nos anos 1950–1960 foram pesquisadas localidades habitadas (pontos) pertencentes à área dos uteniškiai dos aukštaičiai orientais4 e elaboradas descrições dialetais dessas localidades. A fonte manuscrita de um ponto geralmente consistia em- 2 Na literatura linguística, palavras e formas com acentuação variável são chamadas de variantes de acentuação (Kardelytė 1975: 11; Zinkevičius 1979: 91 e outros), variantes acentuais (Stundžia 1995: 22), alternâncias de acentuação (Pakerys 1994: 7) ou variantes de acentuação (Mikulėnienė, Pakerys, Stundžia 2007: 8). Nos últimos anos, tem-se consolidado a tradição de usar os termos variante de acentuação (variante acentual) e alternância de acentuação (alternância acentual) como sinônimos (Ragaïšienė 2010; 2020a: 1–17; 2020b: 211–226; 2022: 230–270; cf. também Stundžia 2009: 66). 3 LKA 1977; LKA 1982; LKA 1991. 4 As localidades habitadas a serem pesquisadas (nomes e números dos pontos) foram determinadas pelos organizadores do Atlas da Língua Lituana. VILIJA RAGAÏŠIENĖ. Linksniuojamųjų žodžių kirčiavimo polinkiai XX a. 6–7 dešimtmečių rytų aukštaičių uteniškių šnektų rankraštiniuose šaltiniuose 181 FIG. 1. Localidades habitadas dos uteniškiai dos aukštaičiai orientais de onde foram recolhidos os materiais de pesquisa A apresentação das localidades pesquisadas, das características linguísticas do subdialeto e dos informantes, as respostas às perguntas de léxico, fonética, morfologia e sintaxe do programa de coleta de materiais para o Atlas da Língua Lituana e os textos transcritos constituem as fontes manuscritas. Ao longo de duas décadas, foram reunidos materiais de quase todas as localidades habitadas dos uteniškiai: o arquivo contém 89 fontes (cerca de 2.100 páginas) provenientes de 66 pontos (ver Fig. 1)5. 5Há dados de todos os pontos, exceto três: Vyžuonos (275), Aknyštėliai (307) e Deguliai (345). 182 BENDRINĖ KALBA | 97 Aos pesquisadores dos dialetos foi atribuída a tarefa de registrar em transcrição fonética e marcar o acento de “tantos textos quanto possível <...> da língua cotidiana e do folclore” (LKAP 1956: 9). Os dados apresentados mostram que, na coleta do material, buscou-se прежде de tudo obter respostas às perguntas dos questionários⁶. Por isso, foram registrados sobretudo enunciados isolados contendo palavras indicadas nas perguntas dos questionários, ou foram apresentadas formas do nominativo singular dessas palavras (mais raramente, de outros casos), por exemplo: mūšys Sgn (379), mūšiai Ut (308), snukýs Gtč (114), Alk (180), Ds (212), sprindýs Šlt (173), Rb (177), Ld (312), smėlys Rk (147), smėliai Brč (245) etc.⁷ Os textos transcritos (contos, relatos sobre a localidade de residência, realidades locais etc.) são, em geral, de pequena extensão e não constam de todas as fontes. O corpus do material estudado é composto por 183 palavras declináveis dissilábicas e polissilábicas (cerca de 2.700 formas). A maioria foi encontrada em pelo menos várias fontes manuscritas (um quarto delas, em mais de uma dezena). Mais da metade das palavras declináveis analisadas no artigo são formas de temas produtivos dissilábicos e polissilábicos a e įa₂. Nas fontes foram encontrados bem menos vocábulos com temas produtivos ā e ē. Embora haja uma quantidade relativamente grande de dados, o material deve ser considerado insuficiente do ponto de vista da acentuação. Isso se deve, прежде de tudo, ao fato de que as formas registradas nem sempre bastam para determinar o paradigma acentual de uma palavra, por exemplo: gyslà Spt (309), kálvėj Gtč (114), Šlt (173) / kalvėj Sgn (379)⁸, su rýkšte Skd (378) etc. Em alguns casos, não fica claro se a palavra apresenta variantes de acentuação ou se varia apenas a acentuação de formas isoladas, por exemplo: káulai Brč (245), Ut (308), Skd (378), káulų Užb (87), Rk (147), Rg (178), Vb (142), káulų, káulais Trg (346), káulais Šlt (173), Int (480) / kaulų̃ Gdr (504)⁹. Com base na posição do acento em formas isoladas, é possível determinar a classe acentual de alguns derivados polissilábicos com sufixo (sobretudo quando os dados são atestados em vários dialetos). Em primeiro lugar, isso 6 As respostas às perguntas foram registradas em transcrição e com indicação do acento. Não se indicou a classe acentual das palavras. Nas fontes estudadas, as palavras foram registradas em diferentes sistemas de transcrição, sem que se evitassem imprecisões e erros. Ao apresentar exemplos de uso de vários dialetos, muitas vezes seria necessário fornecer diversas variantes da mesma forma de palavra. Quando a transcrição não é relevante para os fenômenos acentológicos discutidos, os exemplos no artigo são apresentados com a grafia do lituano padrão. As formas com acento retraído e os casos de acentuação de tipo circunflexo são indicados em transcrição. 7 No artigo, indica-se a denominação e o número do ponto do Atlas da Língua Lituana, e não a abreviatura da localidade (aldeia) estudada. Isso é feito por conveniência. Não convém criar várias abreviaturas para um mesmo ponto, pois no mapa os dados só podem ser indicados junto ao ponto do Atlas da Língua Lituana. 8 Estudos realizados mostram que, ao determinar a classe acentual de uma palavra, não se pode basear apenas nas formas locativas, pois sua acentuação pode diferir daquela das formas de outros casos, isto é, nem sempre revela o paradigma acentual (Ragaišienė 2023: 190–210). 9 Nas formas de palavras com acentuação variável, a primeira variante indicada é a principal. VILIJA RAGAIŠIENĖ. Linksniuojamųjų žodžių kirčiavimo polinkiai XX a. 6–7 dešimtmečių rytų aukštaičių uteniškių šnektų rankraštiniuose šaltiniuose 183 Isso pode ser dito das formas encontradas nas fontes de adjetivos com o sufixo -inis, -ė, de substantivos com os sufixos -inė e -(t)uvė, por exemplo: beržinis Drš (172), Vlč (240), Ut (308), Grs (412) / beržinis Ld (312), beržinės málkos Arn (526); daržinė Vlč (240), Ut (308), Ld (312), daržinė, daržinė̇j Gtč (114), daržinė, daržinėn Bjt (479) / daržinė, daržinė j Rg (178); kultuvė Gtč (114), Brč (245), Dgl (277), Spt (309), Ld (312), kultuvėm Gdr (504), Arn (526) / kultuvė Drš (172) etc. Contudo, na maioria dos casos, formas isoladas não bastam para determinar o paradigma de palavras declináveis, pois, como observaram pesquisadores deste subdialeto, há muitas palavras cuja acentuação é diferente (DST 2013: 23–24; MLT 2019: 24). Com base no material coletado, não é possível determinar as tendências acentuais de algumas palavras específicas ou tipos de formação, nem discutir em maior detalhe a interação entre os temas e a influência dos temas produtivos sobre a acentuação dos improdutivos. Ainda assim, os dados disponíveis são certamente suficientes para avaliar a acentuação do subdialeto dos uteniškiai do lituano oriental das terras altas nas décadas de 1950 e 1960 e determinar as tendências acentuais das palavras declináveis. Tanto mais que as fontes discutidas refletem relativamente bem as características do subdialeto estudado. O material nelas apresentado é valioso e confiável, pois a maioria dos manuscritos foi preparada por linguistas experientes — K. Eigminas, E. Grinaveckienė, K. Morkūnas, Ž. Urbanavičiūtė, A. Valeckienė, K. Vosylytė, A. Vanagas e outros. 2. TENDÊNCIAS DE ACENTUAÇÃO DOS VOCÁBULOS FLEXIONÁVEIS 2.1. Na subvariedade oriental de Utena, as tendências de acentuação dos vocábulos flexionáveis e de suas formas estão, antes de tudo, relacionadas com o recuo do acento. Os materiais das fontes manuscritas mostram que, nas décadas de 1950 e 1960, em parte da área de Utena atuavam duas leis: o recuo condicional fraco do acento e o recuo condicional mais intenso do acento (cf. LKA 1982; mapa n.º 105). Nos arredores de Gataučiai, Vabalninkas, Šaltėnai, Ōnuškis, Bučiūnai, Obeliai e Rokiškis, o acento era regularmente recuado da terminação breve para qualquer sílaba longa penúltima, por exemplo: gamta, juosva, lendì, pi̇̄jki, su runka, šal̇ta runka, viena Gtč (114), skūra, ēini, ēinu, galva, liepšna, lietus, jauni, kal̇bi, pi̇̄jki Bč (121), bal̇su, gývi, laiki, viēni, žmō.na Ob (148) etc.10 Nos arredores de Molėtai, Suginčiai, Panemunėlis, Kriaunos e Suviekas, havia uma tendência para recuar o acento da terminação breve para uma sílaba longa cuja base é uma vogal longa ou ie, uo, 10 Nas fontes manuscritas, nos casos de acento recuado, os ditongos e as vogais longas são assinalados, na maioria das vezes, com o acento circunflexo, e os grupos vocálicos, com o acento grave. 184 BENDRINĖ KALBA | 97 por exemplo: diẽna, juóda, nuõga põnia, tvóra, viẽna, žiẽma, žũsis, žvėris Sgn (379). Nas décadas de 1950 e 1960, nas décadas de 1950 e 1960, a lei atuava de maneira irregular nessas localidades; por exemplo, nos arredores de Debeikiai e Vidėniškiai, as formas que mantinham o acento e as que o recuavam parecem ter sido usadas indistintamente, por exemplo: bėda, dienàs, i.rà / i.ra, lietùs, soeiki, vienà / viẽna, žmõgus Dbk (274), aišù, i.rà, suŋkù, uždėtà / lietùs, raudõ·na (cf. raudanõ·s), õ·ška, ski·las Vdn (450). Durante o período estudado, manifestações desse fenômeno foram observadas também em localidades de Utena que não recuam o acento11. A formação da lei é evidenciada, antes de tudo, pelo uso de formas com acento secundário ou «duplo»12 (cf. Urbanavičiūtė-Markevičienė, Grinaveckis 1992: 12; Stundžia 1995: 70; Ragaišienė 2020b: 214–215). É verdade que, nas fontes estudadas, foram encontrados poucos casos de notação desse tipo de acento, por exemplo: ãi.nù, audėjà, suŋkù, telõkùs, uŋkšti, vaikù, viẽna Spt (309) etc.13 A difusão do fenômeno pela área da subvariedade é indicada também por ocorrências isoladas de recuo do acento. O acento é recuado da terminação breve para uma sílaba constituída por ie, uo ou uma vogal longa, por exemplo: liẽtus (cf. letàus), raudõ.ni (cf. raudanõ·s), viẽni / viẽni Kkt (380), geltõna (cf. gelta.nù), negì.va, sũnus, viẽna (cf. vienà) Brč (245) etc. Frequentemente, as formas com acento recuado são usadas como variantes, por exemplo: skũrà / skũ.ra, sũnùs / sũ.nus, viẽna / vienà, tvo.rà / tvõ.ra etc. Lb (414), gi.và / gi.va, põ.ne / po.nè, sũ-nùs, sũnaũs / sũ.nus etc. Bjt (479). Os pesquisadores das subvariedades do alto lituano oriental observaram que nem todos os casos análogos estão relacionados exclusivamente com o recuo do acento (cf. Zinkevičius 1979: 90). Isso se aplica, sobretudo, às formas dos substantivos da segunda classe acentual (mais raramente, da quarta) cujas formas do nominativo, instrumental e locativo singular, bem como do acusativo plural, são acentuadas no radical. Nas localidades que não recuam o acento, há uma tendência para acentuar no radical as formas desses casos (75 ocorrências em 109), por exemplo: su susiėdu, kolkõzi, burõ.kus, lupì·nas, sijõ·nus Ds (212), mõrkvas, na.rá·gus, ka.pũ·stus Tlm (311), agur̃kus, knì.gas, rõzus, vaĩstus Trg (346), ma.ki·kla, darbinì·ku, kolkõzi, blì·nus, mergõtes, sõdus Prv (413), ma.ki·kla, ma.ki·klas, rũbus, sta.vi·kla Int (480), su diẽdu, baravi·kus, ragutėlas, rũbus, sijõ·nus, viščõ·kus Mdk (481) etc. O surgimento de formas acentuadas no radical está relacionado, antes de tudo, com o nivelamento morfológico do paradigma acentual. Ana- 11 Por exemplo, a descrição da localidade de Spitrėnai afirma que «o processo de recuo do acento já atingiu também este dialeto. Em algumas palavras, ouvem-se claramente dois acentos» (Urbanavičiūtė 1966). 12 Na área do alto lituano ocidental, o tipo de acento secundário — o acento «duplo» — foi identificado e descrito pela primeira vez por Aleksas Girdenis (Girdenis 1978: 75–76). 13 É provável que, nas décadas de 1950 e 1960, o fenômeno em questão apresentasse intensidade variável na subvariedade de Utena e, por isso, nem sempre o acento secundário fosse assinalado. VIL IJA RAGAIŠIENĖ. Linksniuojamųjų žodžių kirčiavimo polinkiai XX a. 6–7 dešimtmečių rytų aukštaičių uteniškių šnektų rankraštiniuose šaltiniuose 185 De modo análogo, há uma tendência para acentuar estas formas também noutros falares aukštaitianos (para mais pormenores, ver Grumadienė 1994: 101–104; Mikulėnienė 1996: 149; Urbanavičienė 2006: 220; Ragaišienė 2010: 53; 2019: 11 e outros). Cabe mencionar que as formas em questão podem testemunhar, no subdialeto uteniškiai, tanto tendências de retração do acento como de nivelamento do paradigma; compare-se com o falar de Spitrėnai, no qual foram registados casos de acento «bimodal», nas formas anotadas su bli̇̀nu, su kariėtu, kruòpas, telõkus. Tanto mais que há uma tendência mais acentuada para generalizar o acento do radical na penúltima sílaba das palavras, cujo núcleo é constituído por uma vogal longa ou por ie, uo (retração fraca e condicional do acento). Na extremidade mais oriental e sudeste da área uteniškiai, o sistema acentual pode também ser influenciado pelas línguas polaca e, mais raramente, bielorrussa (cf. LKTCH 2004: 123; Geržotaitė, Meiliūnaitė 2014, mapa XIV). Nestes falares, a formação de paradigmas de acentuação fixa está também relacionada com a tendência para nivelar o paradigma segundo o modelo das línguas eslavas, isto é, com a transição gradual para um modelo de dois tipos de acentuação — radical e terminacional (Zinkevičius 1966: 31; Mikulėnienė 1995: 450; Tuomienė 2005: 65–69; Urbanavičienė 2006: 221 e outros). Segundo o paradigma de acentuação radical, no subdialeto estudado também se acentuam as palavras de introdução mais recente (Markevičienė 1999: 16; DST 2013: 24; MLT 2019: 24; cf. Bacevičiūtė 2004: 27; Urbanavičienė 2006: 220; 2010: 177). Por exemplo, nos substantivos polissilábicos da classe ā, há uma tendência para generalizar o acento predominante do paradigma, por exemplo: mãšina Vb (142), Krš (149), Svb (150), Avl (213), Blč (347), Sgn (379), Int (480), be mãšinos Drš (172), po mãšina Bjt (479) / mašinos Zr (244), mašiną Int (480), mašinom Prv (413), gañykla Rb (177), mokýkla Prv (413), Bjt (479), Int (480), vãlanda Bč (121), Rg (178), Jnš (506) / valandà Lkš (120). Nem todas as formas com acento no radical dos vocábulos declináveis estão relacionadas com a retração do acento, o nivelamento do paradigma acentual ou a formação do tipo de acentuação radical. É provável que algumas delas tenham sido herdadas de épocas antigas. Isso se aplica, antes de mais, às formas do nominativo singular de adjetivos dissilábicos da classe u, acentuadas no radical, baĩsus, –i, brángus, –i, lýgus, –i, suñkus, –i e outros (Skardžius 1935: 140–145; Būga 1961: 78; Vanags 1990: 75–81; Lazauskaitė 1998: 65–70). No subdialeto uteniškiai, nas décadas de 1950 e 1960, havia uma tendência mais forte para acentuá-las no radical, por exemplo: baĩsus, –i Sgn (379), Mlt (451), Kkt (380), baĩsus Avl (213)14, baĩsi Bjt (479) / baĩsus, –i Bjt (479), baisùs Ds (212), Lln (344), Blč (347), Pst (453), Jnš (506); brángus, –i Ds 14 Ao responder às perguntas dos questionários, nem sempre foram indicadas as formas dos dois géneros. Algumas formas foram encontradas em narrativas. 186 BENDRINĖ KALBA | 97 (212), Prv (413), Ut (308), brángi Ds (212); lýgus, –i Ut (308), Lb (414); sunkus, –i Ld (312), Mlt (451) / sunkùs Spt (309), Gdr (504), sunkì Čl (452); gárdus, puìkus Arn (526); tiésus Trg (346), támsus, –i Dbk (274), Prv (413), támsus, támsų Sdk (276), tánkus, –i Ut (308), Tlm (311), Sgn (379) / kantrùs Jnš (506), kartùs Spt (309), smarkùs Int (480), bjaurùs Vlč (240)15. A maioria das formas com acento no radical foi registada em falares que não retraem o acento; comparem-se ainda as formas encontradas na descrição das características dialetais do falar de Vilūčiai: aiškus, –i, brángus, –i, lýgus, –i, puìkus, tánkus, –i, smùlkus, –i, sótus, –i, támsus, –i Vlč (240). É evidente que não há meios de determinar com segurança quais casos estão relacionados com a retração do acento e quais surgiram devido à formação de um paradigma de acentuação fixa, por analogia ou foram herdados de épocas antigas. É provável que os fenómenos discutidos estejam interligados e atuem conjuntamente no subdialeto. A acentuação do substantivo žmogus no subdialeto uteniškiai pode ser considerada um exemplo da interação entre esses fenómenos, por exemplo: žmogus Lkš (120), Rk (147), Svb (150), Krn (179), Alk (180), Atz (211), Brč (245), Ut (308), Ld (312), Pst (453), Mdk (481), žmõgus, žmõgaũs Lkrn (415), žmõgus, žmõgum Ob (148) / žmogùs Krn (179), Atz (211), Vlč (240), Brč (245), Ld (312), Pst (453), Gdr (504), žmogùs, žmogaũs Rg (178), Blč (347), žmogaũs Rk (147), Svb (150), Alk (180), žmogùm Ob (148). Os escritos de M. Daukša e o catecismo de 1605 mostram que a variação acentual desta palavra pode ter fundamentos históricos (Skardžius 1935: 124; Zinkevičius 1975: 26–27). Em falares que retraem o acento da desinência breve para uma sílaba longa, as formas acentuadas no radical também podem ter surgido mais recentemente, por exemplo: žmogus / žmogaũs Rk (147), Svb (150) e outros. A generalização do acento do radical pode ser explicada pela analogia com a acentuação do tema consonântico žmuõ e da forma do nominativo plural žmõnės. 2.2. Moteriškojo linksniavimo žodžiai uteniškių patarmėje dažniausiai kirčiuojami pagal vieną akcentinę paradigmą, pvz.: kráutuvė Vlč (240), Brč (245), Pst (453), kráutuvė, kráutuvèn Šlt (173), Grs (412), Bjt (479), kráutuvėj Rb (177), Ut (308), Lb (414), Kmn (278), iš laškõs „iš lovos“ Skd (378), markà „vieta linams merkti (ppr. kūdra); linmarka“, markõn Rb (177), markõs, markõn Vdn (450), iš markõs Mdk (481), pirkìą, pirkiõs, pirkiõj, pirkiõn Tlm (311), Sgn (379), Blč (347), Lb (414), Vdn (450), Pst (453), 15 As formas adjetivais neutras também apresentam dois padrões de acentuação no subdialeto, por exemplo: baisu Vsk (241), Blč (347), Skd (378), Kkt (380), Pst (453) / baisu Sgn (379), Arn (526), brángu Vlč (240), Lb (414), sunkù Vsk (241), Brč (245), Skd (378), Kkt (380), Lb (414), Vdn (450) / sunkù Brč (245), Mdk (481), Gdr (504), šviesù Grs (412), Vdn (450), skaidrù, sunìku / baisù, bjaurù, skaudù, tylù Vlč (240). VILIJA RAGAIŠIENĖ. Linksniuojamųjų žodžių kirčiavimo polinkiai XX a. 6–7 dešimtmečių rytų aukštaičių uteniškių šnektų rankraštiniuose šaltiniuose 187 pirkìōn Kkt (380), Čl (452), Bjt (479), Arn (526) / an pirkios Spt (309) etc. No dialeto do século XX, décadas de 1950–1960, aparentemente se preservava bastante bem o paradigma de acentuação baritônica dos substantivos dissilábicos de tema ã, por exemplo: iš bãlos Rb (177), Kkt (380), bãloj Čl (452), iš bãlų Užb (87), kãktà, kãktos Grs (412), kãktos, kãktoj Rg (178), Vlč (240), kãkton Rg (178), Spt (309), iš pūtų Ut (308), Lb (414), sėkla Gdr (504), sėklų Sgn (379). A tendência à baritonia também é indicada pelas formas de antigos oxítonos acentuadas na raiz džióva Ut (308), žárna Kmn (278), (nešiau) skiedrų Spt (309), výžų Ant (242), su výžom Trg (346), bem como pela acentuação de empréstimos das línguas eslavas (iš) bãčkos Užb (87), Rk (147), Drš (172), Stl (182), (iš) pėklos, pėkloj Mdk (481). De acordo com o paradigma de acentuação fixa, no subdialeto uteniškiai também há uma tendência a acentuar derivados com o sufixo -iena que designam áreas onde crescem plantas cultivadas e nomes de carnes, por exemplo: avižiena (: avižà 3b), dobiliena (: dóbilas 3a), kvietiena (: kvietỹs 4), rugiena (: rugỹs 4) Vlč (240), Ut (308), Arn (526); antiena (: ántis 1), arkliena (: arklỹs 3), jautiena (: jáutis 1), kiauliena (: kiaũlė 2), vištiena (: vištà 2), žąsiena (: žąsìs 4) Stl (182), Vlč (240), Ut (308), (duok) kiaulienos Dbk (274), Arn (526), vištienos Brč (245), Dbk (274), žąsienos Alk (180), Brč (245), Vdn (450) / linienõs (: linas 4) Mnk (210), rugienõs Vdn (450), Bjt (479), Gdr (504), Arn (526), rugienõn Rb (177)16. As formas com acentuação oxítona dos substantivos que designam áreas de cultivo podem testemunhar uma relação entre acentuação e semântica. Não se pode excluir a possibilidade de que os derivados dos grupos semânticos em questão se distinguissem no subdialeto não apenas pelo significado, mas também pelo acento, por exemplo: kiaulienos / rugienõs Arn (526) etc. (Raga­šienė 2010: 125; 2016: 150; 2019: 4). Os dados do Atlas da Língua Lituana também corroboram indiretamente essa hipótese. No subdialeto uteniškiai, os derivados kiauliena e vištiena são acentuados segundo o paradigma de acentuação fixa, enquanto a palavra rugienà segue o paradigma de acentuação móvel (LKA 1982: 129; mapa n.º 111). Os modelos de acentuação dos substantivos em questão podem ter-se formado em épocas diferentes. As variantes de acentuação móvel linienõs, rugienõs, rugienõn podem ter sido herdadas de épocas antigas (para mais detalhes, ver Girdenis 1972: 20; Rinkevičius 2015: 50–52). Os derivados baseados em barítonos de raiz circunflexa, que receberam o acento no sufixo após a lei de Saussure–Fortunatov, podem ter generalizado gradualmente o acento móvel (sufixal-desinencial), por exemplo: kiauliena, vištiena / kiaulienà, vištienà Vdn (450). Tendências acentuais análogas nos derivados em questão também são características dos aukštaitianos ocidentais kauniškiai (Ragašienė 2019: 4). 16 A acentuação da maioria dos derivados em questão não está diretamente relacionada com a acentuação das palavras de base. 188 BENDRINĖ KALBA | 97 Devido à escassez de dados, é difícil avaliar a oxitonia dos nomes flexionáveis dissilábicos e polissilábicos de tema ã. É provável que se relacione com esse fenômeno a acentuação dupla das formas do barítono kupra, por exemplo: an kùpros Spt (309), kùproj, kùpron Brč (245) / kuprõs Čl (452), kuprõm Rg (178); compare also lubų Sdl (119), lubõm Čl (452), Bjt (479) / lùbų Ant (242). Singular instrumental forms of words with mobile accentuation found sporadically in manuscript sources may also attest to the formation of a final-accent pattern, for example: su žmonà Vsk (241), Rg (178), su ožkà Ant (242), su vienà Krd (381)17. Nor should the plural accusative form of the fixed-accent noun strėnos, with accent on the ending, po strènàs Čl (452), probably be regarded as accidental. No subdialeto uteniškiai, os substantivos dissilábicos e polissilábicos de tema ē parecem tender mais à acentuação segundo o paradigma de acento final, por exemplo: biržė Užb (87), buožė, buožės Ds (212), Grs (412), drevė Drš (172), Ut (308), pušė Gtč (114), ugnė, ugnės Mnk (210), Krd (381) / ùgnės Spt (309), Atz (211), varlėm Ut (308), žagrė Ant (242), Ld (312), žemėn Brč (245), Dbk (274) / žėmėn Spt (309), žemėsna Int (480); bruktuve, su brùktuve Vb (142), bruktuvė, su brùktuve / brùktuvė Drš (172), brauktuvė Gdr (504), Vlč (240), dumtuvė Drš (172), dumtuvių Kmn (278) etc. As formas de acentuação oxítona dos substantivos dissilábicos provavelmente surgiram em épocas diferentes. Na literatura linguística, as formas žemėn e žemėsna são consideradas herdadas de épocas antigas (Zinkevičius 1975: 190–20; 1980: 199–200; Mikulienienė 1994: 106; compare também Kazlauskas 1968: 40–41). O acento final desse substantivo é atestado por cognatos de outras línguas com a mesma raiz, por exemplo, pr. semmē, esl. *zemljà, e pelas formas žemės, žemiškám encontradas nos escritos de M. Daukša (Kudzinowski 1977: 462; Rinkevičius 2009: 90). Alguns casos de acentuação oxítona podem ter surgido mais recentemente, por exemplo, as formas buožė, buožės do substantivo búožė (let. buõze), considerado um barítono de raiz acentuada com acento agudo (Skardžius 1935: 15; Kazlauskas 1968: 43; Zinkevičius 1980: 42). O acento final das palavras pušė e ugnė provavelmente foi tomado das formas de tema i pušìs e ugnìs, consideradas mais antigas (Zinkevičius 1980: 205; Pakerys 1994: 95; Ragaišienė 2010: 96–100). O acento final do substantivo žagrė provavelmente foi generalizado por analogia. O paradigma de acentuação oxítona da palavra biržė pode ter sido herdado de épocas antigas, cf. let. birze, bīrze, bîrze; contudo, não se pode excluir que também tenha surgido mais recentemente, cf. as formas de temas įa2 e i, cuja acentuação varia nos dialetos 17 O acento final também pode ser condicionado pela analogia com a acentuação de formas usadas ao lado, cf. vienù akiù Krd (381). VILIJA RAGAIŠIENĖ. Linksniuojamųjų žodžių kirčiavimo polinkiai XX a. 6–7 dešimtmečių rytų aukštaičių uteniškių šnektų rankraštiniuose šaltiniuose 189 biržìs / biržìs / biržìs18. A variação dos paradigmas acentuais também pode estar relacionada com o final de tema palatal (Ragaišienė 2010: 131). 2.3. As palavras do tipo de flexão masculina apresentam tendências acentuais diferentes (variabilidade acentual e oxitonia), por exemplo: šimtai Užb (87), Lkš (120), Rk (147), Alk (180), Svk (181), Ut (308), Ld (312), Lb (414), Jnš (506), šimtai, šimtų Sgn (379), šimtų Atz (211), Skd (378), šimtais Int (480), Mdk (481) / šimtai Krn (179), Brč (245), šimtų Zr (244), Blč (347) etc. (cf. LKA 1982: 130; mapa n.º 112). Nas fontes examinadas foram encontrados relativamente muitos vocábulos declináveis acentuados de duas maneiras — no radical e na terminação (quase metade dos casos analisados). Foram registradas sobretudo formas de substantivos dissilábicos, com temas produtivos e improdutivos, que apresentam variantes acentuais, por exemplo: a tema: inkstai Šlt (173), inkstų Prv (413) / inkstų Bln (243); kuõlai Drš (172), Pst (453) / kuolai Spt (309); kvietkai Vb (142), Ds (212), kvietkai, kvietkų Atz (211), Kkt (380), kvietkų Lb (414), Lkm (415), Pst (453), kvietkais Arn (526) / kvietkais Atz (211); an sklypų Drš (172) / sklypų Jnš (506); suolai Pst (453) / suólai Ut (308); šaukštų Sdl (119) / šaukštų Brč (245) etc.; ia2 tema: ãlksnis Gtč (114), Pst (453) / alksniaĩs Gtč (114); kìrvis Imb (214), Vlč (240), Ld (312), Jnš (506), Arn (526), kìrvis, kìrvìai Dbk (274), kìrviais Ut (308), Spt (309), Prv (413) / kirvỹs Trg (346); vėršis Zr (244), vėršiai, vėršiais Jnš (506), vėršiais Spt (309) / veršỹs Sgn (379) etc.; u tema: tùrgus Drš (172), Brč (245), Prv (413), Mlt (451), Pst (453), tur̃gus, tur̃gaus, tur̃gum Dbk (274), tur̃gaus Atz (211), Vlč (240), Ld (312), Blč (347), Sgn (379), Bjt (479), tur̃gun Sdl (119), Vb (142), Ld (312), Lkm (415) / turgùs, turgãũs Dbk (274), Spt (309), turgūn Užb (87), Drš (172), turgai, turgū, turgám, turgùs, turgaĩs Dbk (274), turgai, turgais Ut (308), turgų Pst (453)19; ių tema: spiẽčius Rb (177), Ds (212), Vlč (240), Kkt (380), spiẽčiaus Lln (344) / spiẽčius Imb (214), Grs (412), spiẽčiai Ut (308); vãlsčius Imb (214), Grs (412) / vãlsčius Stl (182). A variação dos paradigmas acentuais dos substantivos em análise e a tendência à oxitonia nas subvariedades dialetais aukštaitianas são associadas ao declínio do modelo acentual e semântico de dois plurais — o simples 18 Dėl šių formų paplitimo žr. LKA 1977: 191. 19 Os temas improdutivos u e iu conservaram bastante bem a flexão antiga no singular. No plural predominam as formas novas dos temas produtivos a e ia2. 190 BENDRINĖ KALBA | 97 e pelo modelo coletivo, por exemplo: kálnai Prv (413), Krš (149), Brč (245) / kalnaĩ Ut (308), Spt (309), súnūs Ld (312) / sūnaĩ Krš (149), Svb (150), Drš (172), Šlt (173), Ds (212), Brč (245), Dbk (274), Blč (347), Sgn (379), Prv (413), Lb (414), Gdr (504), Jnš (506)20, vaisiai / vaisiaĩ Ut (308) etc. (Stundžia 1981: 191–193; Grumadienė 1994: 102–104; Mikulėnienė 1996: 148–153; 2005: 164–166; Lazauskaitė-Ragaišienė 2001: 162; 2008: 46; Tuomienė 2001: 103–114; Urbanavičienė 2005: 108; Ragaišienė 2016: 137–138; 2018: 193–194). Sua existência é indicada por formas do plural dos substantivos com acentuação dupla e por casos de acentuação na terminação usados com sentido coletivo. Nos manuscritos analisados foram encontradas mais de 50 formas de plural usadas com sentido coletivo, por exemplo: Tie broliai buvo labai giesminykai Šd (478); Lenkai lietuvių nekęnčia Mdk (481); Čia aplink mūs yr daug piliakalnių, vis švedai pylė Atz (211); O tas vis spiria tam pijoku dideliu kojų nūgaron kur inkstai Šlt (173); Paltai dabar tie pasiūta Brč (245); Girdėt, kad tetervinai burba Vdn (450); Svočia insideda valgymų Ant (242) etc. No dialeto uteniano, nas décadas de 1950 e 1960, as formas plurais de duas microssistemas — termos de parentesco e designações de nacionalidades — eram as que melhor preservavam o sentido coletivo. As formas dos vocábulos enumerados com acento na terminação (e, ocasionalmente, também no singular) muitas vezes denotam povos e governos, ou exércitos constituídos com base em povos, enquanto as variantes com acento no radical designam membros individuais de um povo; compare-se Čia vokiečiai užėjo karo pradžioj Jnš (506) / Voketys užėjo, rusus nustūmė Rb (177) / Tie vókiečiai atvaž iavo mašina Šlt (173) etc. Contudo, foram encontrados poucos casos desse tipo de uso. Na área uteniana, assim como em outros dialetos aukštaitianos, os sentidos do plural comum e do plural coletivo, em geral, já não se distinguem, por exemplo: Káimas tai būvo po Lénkijai, lenkų pusėj / Káimas nedìčas jau po lénkais Jnš (506); Lénkai su lietuviais bažnyčioj mušės Jnš (506); Tėvai kalbėjo lietuviškai / Tėvai nemokėjo lietuviškai Mdk (481); Paskui suotai išvažiuoja / Užvažiuoja ir suotai Atz (211) etc.21 A oposição acentual e semântica entre os dois tipos de plural foi generalizada em favor de um ou de outro membro da oposição (cf. Stundžia 1981: 192; Lazauskaitė-Ragaišienė 2009: 172; Ragaišienė 2016: 137–138; 2018: 193–194). Sua existência é atestada por formas plurais de substantivos dos radicais a e ia2, que designam pessoas segundo sua nacionalidade e recebem acentos distintos nos dialetos, por exemplo: lénkai / lenkaĩ, lietùviai / lietuviũ Mdk (481), švedai, švedų Užb (87), Lkš (120), Atz (211) / 20 Neste caso, o acento na terminação das formas do nominativo plural também pode ter sido causado pela analogia com as formas de substantivos de radical a com acentuação móvel, cf. sūnaĩ / namai. 21 As formas dos substantivos em questão acentuadas na terminação e no radical podem denotar tanto um povo como seus membros individuais. VILIJA RAGAIŠIENĖ. Linksniuojamųjų žodžių kirčiavimo polinkiai XX a. 6–7 dešimtmečių rytų aukštaičių uteniškių šnektų rankraštiniuose šaltiniuose 191 švedų Gdr (504) etc. Relaciona-se ao modelo dos dois tipos de plural — comum e coletivo — a variação acentual de substantivos considerados barítonos, como brólis, kãrklas, káulas, tévas, tur̃gus etc. (Būga 1961: 40, 709–711; Skardžius 1935: 17, 36–37; Stundžia 1981: 193; 1994: 20 etc.), por exemplo: bróliaĩ Jdp (89), Rk (147), Krš (149), Svb (150), Rb (177), Svk (181), Mnk (210), Atz (211), Vsk (241), Dbk (274), Kmn (278), Spt (309), Tlm (311), Trg (346), Prv (413), Mlt (451), Šd (478) / broliaĩ Dbk (274), Tlm (311), Šd (478), Int (480); kãrklai Tlm (311), kãrklų Vb (142) / karklaĩs Ds (212); tėvaĩ Onš (88), Jdp (89), Bč (121), Svb (150), Svk (181), Ant (242), Tlm (311), Ld (312), Blč (347), Mdk (481) / tėvai Zr (244), Mdk (481) etc.22 De modo análogo se explica a acentuação dupla de derivados com o sufixo –ynas, por exemplo: beržynaĩ Pst (453), eglynaĩ Drš (172), Kkt (380), lazdynų̃ Vdn (450), žolynaĩ Kmn (278), žolynaĩs Vsk (241) / pušynaĩ Brč (245), uogynaĩ Lb (414). Nas fontes manuscritas das décadas de 1950 e 1960, há maior tendência a acentuar os vocábulos da flexão masculina segundo o modelo de acentuação oxítona. Isso é indicado sobretudo pelas formas do instrumental singular e do acusativo plural, acentuadas na terminação, de palavras da terceira (raramente, da primeira) classe acentual, por exemplo: mėšlù Spt (309), tėvù Lin (344), vienù Krd (381), Mdk (481), gyvùs Spt (309), tėvùs Kkt (380), (išmokė) sūnùs Blč (347), Šd (478), žiedùs Ds (212) etc. Essas formas tendem a ser consideradas resultado do nivelamento do paradigma acentual. As formas do acusativo plural com acento na terminação podem ter origem no plural coletivo (Mikulėnienė 2005: 156, 165) ou mesmo na acentuação oxítona (Kuzavinis, Girdenis 1997: 76–78). A tendência à oxitonia também é indicada por derivados com o sufixo –(t)uvas, acentuados segundo o paradigma de acentuação móvel, por exemplo: brauktuvaĩ Ut (308); kultuvaĩ Ds (212), kultuvais Vb (142), Ds (212), Vsk (241); mintuvaĩ Bč (121), Vb (142), Rb (177), Vlč (240), Ut (308), Ld (312), mintuvaĩs Svb (150), Rb (177), Ld (312), Vdn (450), Mlt (451), Gdr (504); pjautuvaĩ, pjautuvaĩs Kkt (380), Gdr (504); mestùvai Drš (172), mestùvų Gtč (114) / mestuvaĩ Vlč (240). A maioria dos substantivos que designam pessoas segundo sua nacionalidade também é acentuada segundo o paradigma de acento na terminação (cerca de dois terços dos casos encontrados). Na área do dialeto, também predominam as formas de acentuação móvel dos adjetivos geltonas, –a e raudonas, –a (cf. LKA 1991: 129; mapa n.º 112). 22 Senųjų baritonų béržas, dvãras, váistas (Būga 1961: 710–711; Skardžius 1935: 17, 30–31, 36; Zinkevičius 1979: 91 ir kt.) tiriamuose šaltiniuose rasta tik galūninio kirčiavimo formų, pvz.: beržaĩ, beržám Ut (308), beržų̃ Brč (245), dvarų̃ Onš (88), Avl (213), Imb (214); vaistaĩ, vaistùs Rg (178), Sgn (379), Grs (412), Gdr (504), vaistų̃ Gtč (114), Sdl (119), Vb (142), Svb (150), Drš (172), Arn (526), vaistaĩ, vaistaĩs Brč (245), Pst (453), vaistaĩ, vaistám Bjt (479). 192 BENDRINĖ KALBA | 97 3. DISTRIBUIÇÃO DAS VARIANTES DE ACENTUAÇÃO NA ÁREA DO DIALETO No dialeto oriental aukštaitiano uteniano, os vocábulos flexionáveis apresentam variantes de acentuação na mesma fala relativamente raramente: formas com acentuação dupla foram encontradas em menos da metade das localidades examinadas (nas fontes de 29 dos 66 pontos). Na maioria delas, foi registrado apenas um ou dois casos (ver tabela). Isso mostra que, nas décadas de 1950 e 1960, o sistema acentual do dialeto uteniano era bastante estável: os vocábulos flexionáveis eram acentuados nos dialetos não de maneira aleatória, mas segundo um único paradigma acentual. Às vezes, as várias formas de uma palavra apresentadas na descrição de um dialeto permitem determinar qual variante é considerada principal e qual é secundária; compare-se žmógùs / žmõgus Krn (179) e žmõgus / žmògùs Pst (453). Em ambos os casos, a primeira variante está atestada nas fontes várias vezes (7 e 9, respectivamente), e a segunda, duas vezes. Na maioria das vezes, devido às características da coleta de material (nas respostas às perguntas eram fornecidas formas do nominativo singular e/ou plural; os relatos registrados são de pequena extensão), não é possível determinar qual variante predomina no dialeto. TABELA. Variantes de acentuação de formas de vocábulos flexionáveis encontradas na mesma fala Dialeto oriental aukštaitiano uteniano (número do ponto) Vocábulo flexionável Gtč (114) ãlksnis / alksniaĩ, sėmenai, sėmenų / sémenai Drš (172) brolỹs / brõliai, su brūktuve / bruktuòvė Šlt (173) vókiečiai / vokiečiãĩ Bč (121) dienàs / diẽnas Ob (148) žmogùm / žmõgum Rg (178) su žmónà / žmõna Krn (179) žmógùs / žmõgus Kmj (209) vókiečių / vokiečiũ Atz (211) svõtai / svotai, žmógus / žmõgus Imb (214) žmógùs / žmõgus Ds (212) tėvãĩ / tė́vai, turkų / turkũ Brč (245) eglỹnė / eglỹnė, miestè / miẽste, žmógùs / žmõgus Vlč (240) bùlbinis / bulbìnis, mãšiną / mašiną VILIJA RAGAIŠIENĖ. Linksniuojamųjų žodžių kirčiavimo polinkiai XX a. 6–7 dešimtmečių rytų aukštaičių uteniškių šnektų rankraštiniuose šaltiniuose 193 Dialeto uteniškiai do leste da Aukštaitija (número do ponto) Palavra declinável Kmn (278) tur̃guos / turgaĩ Dbk (274) brólìai / broliaĩ, devyni / devyni, tur̃gus, tur̃gaus / tur̃gùs, turgaĩs Spt (309) sūnùs / sū̃nus Tlm (311) brólìai / broliaĩ Ld (312) žmògùs / žmõgus Lln (344) rū̃bùs / rū̃bus Kkt (380) viēni / viẽni Grs (412) su mókytoju / mokýtojai Lb (414) skur̃à / skur̃a, sūnùs / sū̃nus, viēna / vienà, tvorà / tvor̃a, žmògùs / žmõgus Pst (453) mãšina / su mãšinà, tur̃gus / tur̃gù, žmògùs / žmõgus Šd (478) brólìs / broliaĩ Bjt (479) bãisi / baisì, gyvà / gýva, ponià / pónià, sūnùs / sū̃nus Int (480) brólìs / broliaĩ, mãšina / mãšiną Mdk (481) lénkai / lenkãi, lietuvių / lietuvių, tēvai / tēvai Jnš (506) lénkai, lénkų, lénkais / lenkãi, lenkų, lenkãis, mokýtojas / mokýtoją, peñki / penkì, viēna / vienà Arn (526) kìrviu / kirviù, lietuvỹs / lietùviai, mokýtojas / mokýtojas A investigação realizada corrobora as hipóteses apresentadas no artigo sobre a atuação dos fenómenos de acentuação na área do subdialeto. As formas com dupla acentuação encontradas na mesma localidade confirmam que o surgimento de variantes de acentuação foi determinado por vários fatores inter-relacionados. Algumas variantes podem ter bases históricas (relacionadas com o modelo reconstruído do plural simples e do plural coletivo); outras surgiram mais recentemente (explicáveis pelo recuo do acento, pela formação do paradigma de acentuação de tipo coluna e pela analogia acentual). Os dados apresentados na tabela revelam ainda outro aspeto importante. No subdialeto de Utena, a acentuação das palavras do tipo de declinação masculina varia mais. As palavras do tipo de declinação feminina tendem menos à variação acentual — na maioria das vezes, são acentuadas segundo um único paradigma acentual. 194 BENDRINĖ KALBA | 97 FIG. 2. Distribuição das variantes de acentuação das formas de palavras declináveis encontradas na mesma variedade dialetal As palavras declináveis apresentam variantes de acentuação na mesma variedade dialetal em toda a área do subdialeto (ver fig. 2). Destaca-se da área total uma região relativamente pequena na qual foram encontradas mais variantes na mesma variedade dialetal. A maior quantidade de formas com acentuação dupla foi registrada nos limites sudeste da área do subdialeto uteniškiai, na fronteira com os vilniškiai (nas imediações de Labanóro, Pastovėlio, Medeikių, Jõniškio e Arnionių). Nas variedades dialetais vilniškiai limítrofes com os uteniškiai VILIJA RAGAIŠIENĖ. Linksniuojamųjų žodžių kirčiavimo polinkiai XX a. 6–7 dešimtmečių rytų aukštaičių uteniškių šnektų rankraštiniuose šaltiniuose 195 também foram encontradas numerosas formas de palavras declináveis com acentuação dupla (Ragaišienė 2010: 139). Pode-se supor que, nos subdialetos orientais do alto-lituano, existe uma pequena área contínua em que a variação, como fenômeno, é relativamente mais intensa do que nas variedades dialetais vizinhas. Com base apenas nos materiais das fontes manuscritas, não é possível determinar com segurança a distribuição das variantes nas diferentes áreas do subdialeto. SÍNTESE A análise da acentuação das palavras declináveis encontradas em fontes manuscritas dos anos 1950–1960 do subdialeto uteniškiai do alto-lituano oriental permite formular as seguintes conclusões: 1. No subdialeto uteniškiai do alto-lituano oriental, os tipos de declinação masculina e feminina apresentam modelos de acentuação distintos: ā, as palavras de tema tendem a ser acentuadas segundo o modelo de acentuação baritônica; nos substantivos de tema ē, são mais difundidas as formas com acento na desinência; as palavras de temas da declinação masculina tendem à variação acentual e à oxitonia. 2. O sistema de acentuação das palavras declináveis é influenciado por um conjunto de fatores inter-relacionados: a formação de uma lei mais intensa de retração condicional do acento, o nivelamento do paradigma acentual e o estabelecimento de dois tipos de acentuação — de coluna e desinencial; a analogia acentual entre palavras do mesmo tema e derivados do mesmo tipo de formação; a interação entre temas. O surgimento de formas de substantivos do tipo de declinação masculina com diferentes padrões de acentuação e a tendência à oxitonia estão associados ao modelo acentual e semântico reconstruído de duas formas de plural — o plural simples e o coletivo. A evolução do sistema de acentuação também é influenciada pela preservação de relíquias da acentuação antiga (adjetivos de acentuação radical de tema u, formas do plural coletivo). 3. Do ponto de vista da variação acentual, o sistema de acentuação do subdialeto uteniškiai pode ser considerado estável (foram encontradas variantes de acentuação na mesma variedade dialetal em menos da metade dos pontos pesquisados; na maioria deles, foi registrado apenas um ou dois casos). As formas de palavras com diferentes padrões de acentuação distribuem-se de maneira desigual pela área do subdialeto: a maior quantidade de formas com acentuação dupla na mesma variedade dialetal foi encontrada nos limites sudeste da área do subdialeto uteniškiai, na fronteira com os vilniškiai. 196 BENDRINĖ KALBA | 97 LITERATŪRA Bacevičiūtė Rima 2004: Šakių šnektos prozodija ir vokalizmas, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Bacevičiūtė Rima, Rinkauskienė Regina 2007: Dėl rytų aukštaičių uteniškių inesyvo ir iliatyvo galūnių priegaidžių (eksperimentinis tyrimas). – Žmogus ir žodis 9(1), 4–11. Bacevičiūtė Rima, Rinkauskienė Regina 2008a: Rytų aukštaičių uteniškių daugiskaitos naudininko ir įnagininko priegaidės: audicinis tyrimas. – Žmogus ir žodis: didaktinė lingvistika 10(1), 78–84. Bacevičiūtė Rima, Rinkauskienė Regina 2008b: Dėl rytų aukštaičių uteniškių inesyvo ir iliatyvo galūnių priegaidės: audicinis tyrimas. – Baltistica 43(2), 229–237. Balčiūnienė Asta, Meiliūnaitė Violeta, Rinkauskienė Regina 2019: Kupiškėnų, uteniškių ir panevėžiškių paribio šnektos XXI amžiuje, Klaipėda: Klaipėdos universiteto leidykla. Būga Kazimieras 1961: Rinktiniai raštai 3, Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla. DST 2013: Dusetų apylinkių tekstai, sud. R. Rinkauskienė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Geržotaitė Laura, Meiliūnaitė Violeta 2014: Kitų kalbų vietiniai variantai Lietuvoje: žemėlapis ir komentarai. – XXI a. pradžios lietuvių tarmės: geolingvistinis ir sociolingvistinis tyrimas (žemėlapiai ir jų komentarai). Vilnius: Briedis. 255–257. Girdenis Aleksas 1972: Lietuvių kalbos vardažodžių priesagų kirčio susiformavimas. – Baltistica, 1 priedas, 66–72. Girdenis Aleksas 1978: Akcentologiniai mažmonis. – Baltistica 14(1), 75–76. Grumadienė Laima 1994: Keletas naujesnių Punsko šnektos linksniavimo ir kirčiavimo ypatybių. – Lietuvių kalbotyros klausimai, 97–106. Kardelytė Jadvyga 1975: Gervėčių tarmė (fonetika ir morfologija), Vilnius: Mintis. Kazlauskas Jonas 1968: Lietuvių kalbos istorinė gramatika (kirčiavimas, daiktavardis, veiksmažodis), Vilnius: Mintis. Kosienė Otilija, Girdenis Aleksas 1979: Fonologinis šalutinis kirtis rytų aukštaičių uteniškių tarmėje. – Kalbotyra 30(1), 45–56. Kosienė Otilija 1982: Rytų aukštaičių uteniškių monoftongų priegaidės. – Kalbotyra 33(1), 61–71. Kudzinowski Czesław 1977: Indeks-słownik do Daukšos „Postilė“ 2 (O–Ž), Poznań: Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Kuzavinis Kazimieras, Girdenis Aleksas 1997: Kelios mintys dėl baltų vardažodžio kirčiavimo paradigmų ir jų raidos. – VIII tarptautinis VIL IJA RAGA IŠIENĖ. Linksniuojamųjų žodžių kirčiavimo polinkiai XX a. 6–7 dešimtmečių rytų aukštaičių uteniškių šnektų rankraštiniuose šaltiniuose 197 baltistų kongresas „Baltų kalbos XVI ir XVII amžiuje“: pranešimų tezės. Vilnius: Vilniaus universitetas, 76–78. Lazauskaitė Vilija 1998: Dėl u kamieno būdvardžių ir jų abstraktų kirčiavimo raidos. – Baltistica 33(1), 65–70. Lazauskaitė-Ragaišienė Vilija 2001: Dviskiemenių u kamieno daiktavardžių kirčiavimo raida pietų aukštaičių ir rytų aukštaičių vilniškių šnektose. – Baltistica 35(2), 159–169. Lazauskaitė-Ragaišienė Vilija 2008: Dviskiemenių ijo kamieno daiktavardžių kirčiavimo variantai pietų aukštaičių ir rytų aukštaičių vilniškių šnektose. – Lituanistica 54(3), 37–50. Lazauskaitė-Ragaišienė Vilija 2009: Dviskiemenių o ir ijo kamienų daiktavardžių kirčiavimo variantų paplitimas pietų aukštaičių ir rytų aukštaičių vilniškių šnektose. – Garsas ir jo tyrimo aspektai: metodologija ir praktika, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 161–181. LKA 1977: Lietuvių kalbos atlasas 1. Leksika, aut. E. Grinaveckienė, A. Jonaitytė, J. Lipskienė, K. Morkūnas, M. Razmukaitė, B. Vanagienė, A. Vidugiris, Vilnius: Mokslas. LKA 1982: Lietuvių kalbos atlasas 2. Fonetika, aut. E. Grinaveckienė, A. Jonaitytė, J. Lipskienė, K. Morkūnas, B. Vanagienė, A. Vidugiris, Vilnius: Mokslas. LKA 1991: Lietuvių kalbos atlasas 3. Morfologija, aut. S. Ambrazas, G. Belickienė, E. Grinaveckienė, A. Jonaitytė, J. Lipskienė, K. Morkūnas, B. Vanagienė, A. Vidugiris, Vilnius: Mokslas. LKAP 1956: Lietuvių kalbos atlaso medžiagos rinkimo programa, 2-asis leidimas, aut. J. Balčikonis, B. Larinas, J. Senkus, Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla. LKT 1970: Lietuvių kalbos tarmės. Chrestomatija, sud. E. Grinaveckienė, A. Jonaitytė, K. Morkūnas, B. Vanagienė, A. Vidugiris, Vilnius: Mokslas. LKTCH 2004: Lietuvių kalbos tarmių chrestomatija, sud. R. Bacevičiūtė, A. Ivanauskienė, A. Leskauskaitė, E. Trumpa, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla. Markevičienė Žaneta 1999: Aukštaičių tarmių tekstai 1, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. Mikulėnienė Danguolė 1994: Dėl įvardžiuotinių būdvardžių kirčiavimo raidos. – Baltistica, 4 priedas, 106–108. Mikulėnienė Danguolė 1995: Tarmės garsyno ypatybės. – Dieveniškės, Vilnius: Mintis, 448–455. Mikulėnienė Danguolė 1996: Dėl linksniuojamųjų žodžių kirčiavimo variantų pietinėse aukštaičių tarmėse. – Lietuvių kalbotyros klausimai 36, 148–155. 198 BENDRINĖ KALBA | 97 Mikulėnienė Danguolė 2005: Cirkumfleksinė metatonija lietuvių kalbos vardažodiniuose daiktavardžiuose ir jos kilmė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Mikulėnienė Danguolė, Pakerys Antanas, Stundžia Bonifacas 2007: Bendrinės lietuvių kalbos žinynas, Vilnius: Vilniaus pedagoginio universiteto leidykla. MLT 2019: Molėtų apylinkių tekstai, sud. R. Rinkauskienė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Pakerys Antanas 1994: Akcentologija 1, Kaunas: Šviesa. Raga i šienė Vilija 2010: Linksniuojamųjų žodžių kirčiavimo variantai pietų aukštaičių ir rytų aukštaičių vilniškių tarmėse: daktaro disertacija, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Ragaišienė Vilija 2012: Daiktavardžių kirčiavimo polinkiai XX a. 6–7 dešimtmečio pietų aukštaičių šnektų rankraštiniuose šaltiniuose. – Respectus Philologicus 22(27), 219–231. Ragaišienė Vilija 2016: Accentuation models of disyllabic nouns in the Southern Aukštaitian dialect. – Kalbotyra 68, 125–147. Ragaišienė Vilija 2018: Rytų aukštaičių kupiškėnų akcentuacijos sistemos kaita XIX a. 7–9 deš.–XX a. 6–7 deš. – Rytų aukštaičių tarmė: kaita ir pokyčiai, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 176–201. Ragaišienė Vilija 2019: Daugiaskiemenių daiktavardžių kirčiavimo polinkiai XX a. 6–7 dešimtmečio vakarų aukštaičių kauniškių šnektų rankraštiniuose šaltiniuose. – Lietuvių kalba 13, 1–19. Prieiga internete: https://www.zurnalai.vu.lt/lietuviu-kalba/article/view/22489/21753. Ragaišienė Vilija 2020a: Būdvardžių kirčiavimo polinkiai XX a. 6–7 dešimtmečio vakarų aukštaičių kauniškių šnektų rankraštiniuose šaltiniuose. – Lietuvių kalba 14, 1–17. Prieiga internete: https://www.zurnalai.vu.lt/lietuviu-kalba/article/view/22463/21725. Ragaišienė Vilija 2020b: Kirčio atitraukimas rytų aukštaičių anykštėnų patarmės tekstuose. – Acta Linguistica Lithuanica 83, 211–226. Prieiga internete: https://journals.lki.lt/actalinguisticalithuanica. Ragaišienė Vilija 2022: Dviskiemenių daiktavardžių kirčiavimo polinkiai 6–7 dešimtmečio vakarų aukštaičių kauniškių šnektų rankraštiniuose šaltiniuose. – Vakarų ir pietų aukštaičiai: tarmių ir kitų kalbų sąveika, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 230–270. Ragaišienė Vilija 2023: Vietininkų kirčiavimo polinkiai pietų aukštaičių šnektose. – Acta Linguistica Lithuanica 89, 190–210. Prieiga internete: https://journals.lki.lt/actalinguisticalithuanica. RAU 2010: Rytų aukštaičiai uteniškiai, sud. R. Rinkauskienė, R. Bacevičiūtė, V. Salienė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. VIL IJA RAGAIŠIENĖ. Linksniuojamųjų žodžių kirčiavimo polinkiai XX a. 6–7 dešimtmečių rytų aukštaičių uteniškių šnektų rankraštiniuose šaltiniuose 199 R i n k e v i č i u s V y t a u t a s 2009: Prūsų kalbos kirčiavimo sistema: daktaro disertacija, Vilnius: Vilniaus universitetas. R i n k e v i č i u s V y t a u t a s 2015: Baltų ir slavų kalbų kirčiavimo istorija 1, Vilnius: Vilniaus universitetas. S k a r d ž i u s P r a n a s 1935: Daukšos akcentologija, Kaunas: V.D.U. Humanitarinių Mokslų Fakulteto leidinys. S t u n d ž i a B o n i f a c a s 1981: Daugiskaitiniai asmenvardiniai oikonimai ir jų reikšmės linksniavimo bei kirčiavimo sistemų rekonstrukcijai. – Lietuvių kalbotyros klausimai 21, 191–193. S t u n d ž i a B o n i f a c a s 1994: Daiktavardžių kamienų bei giminių variantai baltų kalbose (ide. ir bendroji baltų bei slavų kalbų leksika). – Baltistica 27(2), 13–29. S t u n d ž i a B o n i f a c a s 1995: Dėl kirčio atitraukimo lietuvių kalbos rytų aukštaičių šnektose. – Res Balticae, 67–72. S t u n d ž i a B o n i f a c a s 2009: Bendrinės lietuvių kalbos akcentologija, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. T u o m i e n ė N i j o l ė 2001: Ramaškonių šnektos o ir io kamienų daiktavardžių kirčiavimo ypatybės. – Baltistica 36(1), 103–114. T u o m i e n ė N i j o l ė 2005: Ramaškonių šnektos daiktavardžio kaityba: socio-lingvistinis tyrimas: daktaro disertacija, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. U r b a n a v i č i e n ė J o l i t a 2005: Svirkų šnektos (rytų aukštaičių vilniškių) fonologinė sistema: vokalizmas ir prozodija: daktaro disertacija, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Urbanavičienė 2006: Rytų aukštaičių vilniškių pakraštinių šnektų kirčiavimo ypatumai. – Baltistica 41(2), 212–231. Urbanavičienė 2010: Svirkų šnektos fonologinė sistema: vokalizmas ir prozodija, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. U r b a n a v i č i ū t ė Ž a n e t a 1966: Spitrėnų šnektos aprašas: rankraštinis šaltinis, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto Geolingvistikos centro Tarmių archyvas. U r b a n a v i č i ū t ė-M a r k e v i č i e n ė Ž a n e t a, G r i n a v e c k i s V l a d a s 1992: Lietuvių tarmės: fonetika, morfologija 2, Vilnius: Vilniaus pedagoginis universitetas. V a n a g s P ė t e r i s 1990: u kamieno būdvardžių likimas lietuvių kalboje. – Lituanistica 3, 75–81. Z i n k e v i č i u s Z i g m a s 1966: Lietuvių dialektologija, Vilnius: Mintis. Z i n k e v i č i u s Z i g m a s 1975: Iš lietuvių istorinės akcentologijos. 1605 m. katekizmo kirčiavimas, Vilnius: Vilniaus V. Kapsuko universiteto Leidyb inis skyrius. Zinkevičius 1979: Kirčio atitraukimas ir kirčiavimo paradigmos. – Kalbotyra 30(1), 90–93. 200 B E N D R I N Ė K A L B A | 97 Zinkevičius Zigmas 1980: Lietuvių kalbos istorinė gramatika 1, Vilnius: Mokslas. Zinkevičius Zigmas 1994: Lietuvių kalbos dialektologija, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. Zinkevičius Zigmas 2006: Lietuvių tarmių kilmė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. RYTŲ AUKŠTAIČIŲ UTENIŠKIŲ GYVENAMŲJŲ VIETOVIŲ (LIETUVIŲ KALBOS ATLASO PUNKTŲ) SANTRUMPOS Alk (180) – Aleksandravėlė, Rokiškio r. Ant (242) – Antâlieptė, Zarasų r. Arn (526) – Arníonys, Molėtų r. Atz (211) – Antãzavė, Zarasų r. Avl (213) – Aviliai, Zarasų r. Bč (121) – Bučiūnai, Rokiškio r. Bjt (479) – Bijūtiškis, Molėtų r. Blč (347) – Balčiai, Utenõs r. Bln (243) – Blýniškės, Zarasų r. Brč (245) – Berčiūnai, Zarasų r. Čl (452) – Čiulai, Molėtų r. Dbk (274) – Debeikiai, Anykščių r. Dgl (277) – Daūgailliai, Utenõs r. Drš (172) – Daršiskiai, Kùpiškio r. Ds (212) – Dùsetos, Zarasų r. Gdr (504) – Giedraičiai, Molėtų r. Grs (412) – Girsteitiškis, Molėtų r. Gtč (114) – Gataučiai, Biržų r. Imb (214) – Imbradas, Zarasų r. Int (480) – Inturkė, Molėtų r. Jdp (89) – Júodupė, Rokiškio r. Jnš (506) – Jõniškis, Molėtų r. Kkt (380) – Kùktiškės, Utenõs r. Kmj (209) – Kamajėliai, Rokiškio r. Kmn (278) – Kiemiónys, Zarasų r. Krd (381) – Kirdeikiai, Utenõs r. Krn (179) – Kriaūnos, Rokiškio r. Krš (149) – Kreščiónys, Rokiškio r. Lb (414) – Labanóras, Švenčionių r. Ld (312) – Lúodžiai, Zarasų r. Lkm (415) – Liñkmenys, Ignalinos r. VILIJA RAGAIŠIENĖ. Linkšniuojamųjų žodžių kirčiavimo polinkiai XX a. 6–7 dešimtmečių rytų aukštaičių uteniškių šnektų rankraštiniuose šaltiniuose 201 Lkš (120) – Lūkštai, Rokiškio r. Lln (344) – Leliūnai, Utenõs r. Mdk (481) – Medeikiai, Molėtų r. Mlt (451) – Molėtai Mnk (210) – Minkūnai, Rokiškio r. Ob (148) – Obėliai, Rokiškio r. Onš (88) – Onuškis, Rokiškio r. Prv (413) – Purvėnai, Molėtų r. Pst (453) – Pastovėlis, Molėtų r. Rb (177) – Robliai, Rokiškio r. Rg (178) – Ragėliai, Rokiškio r. Rk (147) – Rokiškis Sdl (119) – Sodėliai, Rokiškio r. Sgn (379) – Sugničiai, Molėtų r. Skd (378) – Skudutiškis, Molėtų r. Spt (309) – Spitrėnai, Utenõs r. Stl (182) – Stelmužė, Zarasų r. Svb (150) – Svõbiškis, Rokiškio r. Svk (181) – Sùviekas, Zarasų r. Šd (478) – Šiaudžiai, Molėtų r. Šlt (173) – Šaltėniai, Molėtų r. Tlm (311) – Tolimėnai, Ignalinos ir Zarasų r. Trg (346) – Tauragnai, Utenõs r. Ut (308) – Utenà Užb (87) – Užūbaliai, Rokiškio r. Vb (142) – Vabalnìškas, Biržų r. Vdn (450) – Vidėniškiai, Molėtų r. Vlč (240) – Vilūčiai, Utenõs r. Vsk (241) – V taiskūnai, Utenõs r. Zr (244) – Zarasai Gauta 2024-09-11 Priimta 2024-10-14 202 BENDRINĖ KALBA | 97 VILIJA RAGAIŠIENĖ ACCENTUATION TENDENCIES OF DECLINABLE WORDS IN THE MANUSCRIPT SOURCES OF THE EASTERN AUKŠTAITIAN SUBDIALECT OF UTENA FROM THE 1950S–1960S S u m m a r y The article analyzes the material from the manuscript sources of the Eastern Aukštaitian subdialect of Utena dating to the 1950s–1960s, which are stored in the Dialect Archive of the Centre of Geolinguistics at the Institute of the Lithuanian Language, from the perspective of accentuation. The study takes a synchronic approach to describe the features of accentuation of declinable words found in these sources and to discuss their accentuation tendencies. The article consists of an introduction, three chapters, conclusions, and lists of references and abbreviations of inhabited settlements. The first chapter presents the research material. The second chapter investigates the accentuation tendencies of declinable words and discusses the factors influencing the variation in the accentuation of word forms. The third chapter provides a list of word forms with dual accentuation found within the same local dialect and discusses the distribution of these variants across the subdialect area. The study resulted in three main findings. First, different accentuation patterns are characteristic of the masculine and feminine declension types in the Eastern Aukštaitian subdialect of Utena: ā-stem words tend to follow the barytone accentuation pattern, while ē-stem nouns are more commonly stressed on the ending; words of the masculine-declension stems typically exhibit a tendency towards accentual variability and oxy tone accentuation. Second, the accentuation system of declinable words is influenced by a complex of interconnected factors: the formation of a more intense rule of conditional stress retraction, the levelling of accentual paradigms, and the development of two accentuation types – columnar and inflectional; the analogy of accentuation for words of the same stem and derivatives of the same derivational type; the interaction between stems; the preservation of ancient accentuation relics (such as root accentuation in u-stem adjectives, collective plural forms); the accentual and semantic model of two plural forms (simple and collective) is reconstructed. Third, variously stressed word forms are distributed unevenly across the subdialect area – the majority of the forms with dual accentuation within the same local dialect were found in the southeastern edges of the subdialect area of Utena, near the boundary with the Vilnius dialect. Thus, from the perspective of accentual variability, the accentuation system of the Eastern Aukštaitian subdialect of Utena can be considered stable (accentual VILIJA RAGAIŠIENĖ. Linkšniuojamųjų žodžių kirčiavimo polinkiai XX a. 6–7 dešimtmečių rytų aukštaičių uteniškių šnektų rankraštiniuose šaltiniuose 203 variants within the same local dialect were found in less than half of the examined points; only one or two cases were recorded in most of them). The insights presented in the article lay the ground for more detailed comparative studies of the accentuation system in the subdialect of Utena. KEYWORDS: Eastern Aukštaitian subdialect of Utena, local dialect, declinable word, accentuation variant, manuscript source. VILIJA RAGAIŠIENĖ Lietuvių kalbos institutas Petro Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius [email protected] VILIJA RAGAIŠIENĖ LINKSNIUOJAMŲJŲ ŽODŽIŲ KIRČIAVIMO POLINKIAI XX A. 6–7 DEŠIMTMEČIŲ RYTŲ AUKŠTAIČIŲ UTENIŠKIŲ ŠNEKTŲ RANKRAŠTINIUOSE ŠALTINIUOSE Santrauka Straipsnyje kirčiavimo požiūriu analizuojama rytų aukštaičių uteniškių patarmės Lietuvių kalbos instituto Geolingvistikos centro Tarmių archyve saugomų XX a. 6–7 deš. rankraštinių šaltinių medžiaga. Tyrimu siekiama sinchroniniu požiūriu aprašyti šiuose šaltiniuose rastų linksniuojamųjų žodžių kirčiavimo ypatybes ir aptarti jų akcentuacijos polinkius. Straipsnį sudaro įvadas, trys dalys, apibendrinimas, literatūros ir gyvenamųjų vietovių santrumpų sąrašai. Pirmoje dalyje pristatoma tiriamoji medžiaga. Antroje dalyje nagrinėjami linksniuojamųjų žodžių kirčiavimo polinkiai, aptariami žodžių formų akcentuacijos įvairavimą lemiantys veiksniai. Trečioje dalyje pateikiamas toje pačioje šnektoje rastų dvejopai kirčiuojamų žodžių formų sąrašas, aptariamas variantų paplitimas patarmės plote. Tyrimu nustatyti trys dalykai. Pirma, rytų aukštaičių uteniškių patarmėje vyriškojo ir moteriškojo linksniavimo tipams būdingi skirtingi akcentuacijos modeliai – ā kamieno žodžius linkstama kirčiuoti pagal baritoninio kirčiavimo modelį, ē kamieno daiktavardžių labiau paplitusios galūninio kirčiavimo formos, vyriškojo linksniavimo kamienų žodžiams būdingas polinkis į akcentinį variantiškumą ir oksitonezę. Antra, linksniuojamųjų žodžių kirčiavimo sistemą veikia tarpusavyje susijusių veiksnių kompleksas: intensyvesnio sąlyginio kirčio atitraukimo dėsnio formavimasis, akcentinės paradigmos išlyginimas ir dviejų kirčiavimo tipų – koloninio ir galūninio – susidarymas; to paties kamieno žodžių ir darybos tipo vedinių 204 BENDRINĖ KALBA | 97 akcentuacijos analogija; kamienų sąveika; senovinio kirčiavimo reliktų (šakninio kirčiavimo u kamieno būdvardžių, kuopinės daugiskaitos formų) išlaikymas; rekonstruojamas dviejų daugiskaitų – paprastosios ir kuopinės – akcentinis ir semantinis modelis. Trečia, įvairiai kirčiuojamos žodžių formos patarmės plote paplitusios nevienodai – daugiausia toje pačioje šnektoje dvejopai kirčiuojamų formų rasta pietrytiniuose uteniškių patarmės ploto pakraščiuose, paribyje su vilniškiais. Taigi akcentinio variantiškumo požiūriu rytų aukštaičių uteniškių patarmės kirčiavimo sistema vertintina kaip stabili (kirčiavimo gretybių toje pačioje šnektoje rasta mažiau nei pusėje tirtų punktų; daugumoje jų užrašyta tik po vieną ar du atvejus). Straipsnyje pateiktos įžvalgos sudaro prielaidas išsamiems gretinamiesiems uteniškių patarmės akcentuacijos sistemos tyrimams. ESMINIAI ŽODŽIAI: rytų aukštaičių uteniškių patarmė, šnekta, linksniuojamasis žodis, kirčiavimo variantas, rankraštinis šaltinis. VILIJA RAGAIŠIENĖ Lietuvių kalbos institutas Petro Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius [email protected] VILIJA RAGAIŠIENĖ. Linksniojamųjų žodžių kirčiavimo polinkiai XX a. 6–7 dešimtmečių rytų aukštaičių uteniškių šnektų rankraštiniuose šaltiniuose 205