Linksniuojamųjų žodžių kirčiavimo polinkiai XX a. 6–7 dešimtmečių rytų aukštaičių uteniškių šnektų rankraštiniuose šaltiniuose

Vilija Ragaišienė. linksniuojamųjų žodžių kirčiavimo polinkiai XX a. 6–7 dešimtmečių rytų aukštaičių uteniškių šnektų rankraštiniuose šaltiniuose 179 VILIJA RAGAIŠIENĖ Instytut Języka Litewskiego ORCID ID: https://orcid.org/0000-0002-5026-4667 KIERUNKI BADAŃ NAUKOWYCH: akcentologia, dialektologia, etnolingwistyka, leksykografia. DOI: https://doi.org/10.35321/bkalba.2024.97.09 TENDENCJE AKCENTOWANIA ODMIENNYCH CZĘŚCI MOWY W 6–7. DEKADACH XX W. WSCHODNIOAUKŠTAICKICH GWAR UTENISKICH W ŹRÓDŁACH RĘKOPIŚMIENNYCH SŁOWA KLUCZOWE: dialekt wschodnioaukštaitski uteniski, gwara, odmienna część mowy, wariant akcentuacyjny, źródło rękopiśmienne. ADNOTACJA W artykule analizuje się dotychczas niezbadane dokładniej z punktu widzenia akcentuacji przez językoznawców materiały przechowywane w Archiwum Gwar Centrum Geolingwistyki Instytutu Języka Litewskiego, pochodzące z 6.–7. dekady XX w. Materiały rękopiśmiennych źródeł gwar wschodnioauksztockich utyńskich. Badanie ma na celu ustalenie tendencji akcentuacyjnych odmiennych części mowy znalezionych w tych opisach (przedstawionych w odpowiedziach na pytania programu zbierania materiałów do Atlasu języka litewskiego oraz w transkrybowanych tekstach). Na podstawie dość obszernego materiału omówiono modele akcentuacji dominujące w gwarze mieszkańców Uteny w badanym okresie, warianty akcentowania wyrazów i ich form, wyjaśniono możliwe przyczyny ich istnienia oraz przedstawiono wykaz form wyrazów mających warianty akcentowe w tej samej gwarze. Analizuje się, jak w latach 50.–60. XX wieku W gwarze wschodnioaukštajckiej uteniskiej na akcentuację wyrazów odmiennych i ich form wpływały kształtowanie się odsuwania akcentu jako reguły, morfologiczne wyrównanie paradygmatu, zachowanie reliktów starożytnego akcentowania, zanikanie akcentowego i semantycznego modelu dwóch liczb mnogich – zwykłej i zbiorowej – skłonność do oksytonii oraz inne czynniki. STRESZCZENIE Artykuł analizuje rękopiśmienne źródła podgwary wschodnioaukštaitijskiej Uteny datowane na lata 50.–60. XX wieku, które są przechowywane w Archiwum Gwarowym Centrum Geolingwistyki w Instytucie Języka Litewskiego i które have not yet been thoroughly studied by linguists from the perspective of accentuation. The study aims to determine the accentuation tendencies of declinable 180 JĘZYK LITERACKI | 97 słów znalezionych w tych opisach (przedstawionych w odpowiedziach na pytania Programu zbierania materiałów do Atlasu języka litewskiego oraz w tekstach transkrybowanych). Na podstawie znacznej ilości materiału artykuł omawia możliwe przyczyny ich istnienia. Przedstawiono listę form wyrazowych z wariantami akcentuacyjnymi w obrębie tego samego dialektu cusses the accentuation patterns, the accentuation variants of words and word forms prevalent in the subdialect of Utena during the studied period, along with lokalnego. W pracy analizuje się, w jaki sposób akcentuacja rzeczowników odmiennych i ich form wiąże się z wyrównaniem morfologicznym paradygmatów, zachowaniem reliktów dawnej akcentuacji, zanikiem akcentuacyjnego i in the Eastern Aukštaitian subdialect of Utena during the 1950s–1960s was influenced by factors such as the formation of the rule of stress retraction, the morsemantycznego modelu dwóch form liczby mnogiej (prostej i zbiorowej), tendencją do akcentuacji oksytonicznej oraz innymi czynnikami. ĮVADAS Zjawiska akcentuacyjne w gwarze uteniskiej wschodnich Auksztotów były dotychczas badane przez naukowców fragmentarycznie. W pracach dialektologicznych ogólnie omówiono charakter przesunięcia akcentu na obszarze tej gwary (LKT 1970: 34–35; LKA 1982: 123–124, mapa nr 105; Zinkevičius 1994: 74; 2006: 94; LKTCH 2004: 126–127; Markevičienė 1999: 16; Urbanavičiūtė-Markevičienė, Grinaveckis 1992: 12; RAU 2010: 35) oraz wyrazy inaczej akcentowane w poszczególnych gwarach1 (DST 2013: 23–24; MLT 2019: 24; Balčiūnienė, Meiliūnaitė, Rinkauskienė 2019: 189). Naukowcy poświęcili najwięcej uwagi fonologicznemu akcentowi pobocznemu (Kosienė, Girdenis 1979: 48–56), a także badaniu intonacji monoftongów, miejscownika wewnętrznego i iliatywu, celownika i narzędnika liczby mnogiej (Kosienė 1982: 61–71; Bacevičiūtė, Rinkauskienė 2007: 4–11; 2008a: 78–84; 2008b: 229–237). A zatem brakuje badań nad systemem akcentuacyjnym tej gwary oraz publikacji poświęconych omówieniu cech i tendencji akcentuacyjnych. Celem tego artykułu jest synchroniczne opisanie, na podstawie nieprzebadanych w Centrum Geolingwistyki Instytutu Języka Litewskiego w rinkta nagrinėti vieno laikotarpio medžiagą – iki šiol kalbininkų išsamiau Archiwum Gwar rękopiśmiennych źródeł, akcentuacyjnych cech gwary uteniskiej saugomų XX a. 6–7 deš. rankraštinių šaltinių duomenis. wschodnich Auksztotów z lat 6.–7. dekady XX w. oraz omówienie jej tendencji akcentuacyjnych. Vilija Ragaišienė. linksniuojamųjų žodžių kirčiavimo polinkiai XX a. 6–7 dešimtmečių rytų aukštaičių uteniškių šnektų rankraštiniuose šaltiniuose 181 jamųjų žodžių kirčiavimo ypatybes ir aptarti jų akcentuacijos polinkius. Główne zadania badawcze są następujące: 1) ustalić wyrazy odmienne akcentowane według jednego paradygmatu akcentowego i mające warianty akcentuacyjne2, sporządzić ich wykazy; 2) omówić rozpowszechnienie na obszarze podgwary wyrazów akcentowanych według paradygmatów akcentowania stałego i (lub) ruchomego oraz poszczególnych form mających warianty akcentuacyjne; 3) ustalić czynniki determinujące tendencje akcentowania wyrazów odmiennych. W badaniu zastosowano metodę opisowo-analityczną, a także wykorzystano metody porównawczą i rekonstrukcji wewnętrznej. Akcentowanie wyrazów odmiennych w artykule analizowane jest pod kątem zróżnicowania miejsca akcentu w formach wyrazowych i (lub) paradygmatów akcentowania, częstotliwości użycia i rozpowszechnienia na obszarze podgwary wariantów akcentuacyjnych itp. Przeprowadzone badanie jest nowe i aktualne. W artykule, na podstawie materiału zebranego z całego obszaru wschodnioauksztockiej podgwary utnieńskiej, po raz pierwszy opisano tendencje akcentowania wyrazów odmiennych oraz przedstawiono wykaz form wyrazów mających warianty akcentuacyjne w tej samej gwarze. Badanie to powinno być przede wszystkim istotne dla badaczy tendencji akcentowania gwar i zmian zjawisk akcentuacyjnych. Tym bardziej że istnieje możliwość porównania materiału omówionego w artykule i przedstawionych wniosków z wynikami już przeprowadzonych badań rękopiśmiennych źródeł gwar południowoauksztockiej, zachodnioauksztockiej kowieńskiej oraz wschodnioauksztockiej kupiszeńskiej i anykszczańskiej z 6–7 dekad XX w. (Ragaišienė 2012: 219–231; 2018: 176–201; 2019: 1–19; 2020a: 1–17; 2020b: 211–226; 2022: 230–270). Prawdopodobnie badania tego rodzaju mogą przynieść również praktyczne korzyści autorom tekstów gwarowych i słowników – dialektologom i leksykografom. 1. MATERIAŁ BADAWCZY Podczas gromadzenia materiału do Atlasu języka litewskiego3 w 6–7 dekadach XX w. zbadano miejscowości zamieszkane (punkty) należące do obszaru gwary wschodnioauksztockiej uciańskiej4 oraz opracowano ich opisy gwarowe. Rękopiśmienne źródło punktu najczęściej su2 W literaturze lingwistycznej różnie akcentowane wyrazy i ich formy nazywa się wariantami akcentuacyjnymi (Kardelytė 1975: 11; Zinkevičius 1979: 91 i in.), wariantami akcentowymi (Stundžia 1995: 22), odpowiednikami akcentuacyjnymi (Pakerys 1994: 7) albo wariantami akcentuacyjnymi (Mikulėnienė, Pakerys, Stundžia 2007: 8). W ostatnich latach upowszechnia się tradycja używania terminów wariant akcentuacyjny (akcentowy) i odpowiednik akcentuacyjny (akcentowy) jako synonimów (Ragaišienė 2010; 2020a: 1–17; 2020b: 211–226; 2022: 230–270; por. także Stundžia 2009: 66). 3 LKA 1977; LKA 1982; LKA 1991. 4 Badane miejscowości zamieszkania (nazwy i numery punktów) ustalili autorzy Litewskiego atlasu językowego. 182 JĘZYK LITERACKI | 97 vių – w archiwum znaleziono 89 źródeł (około 2100 stron) z 66 punktów (zob. rys. 1)5. RYS. 1. Miejscowości zamieszkania mieszkańców utemskich gwar daro tirtos vietovės, šnektos kalbinių ypatybių ir pateikėjų pristatymas, atsakymai į Lietuvių kalbos atlaso medžiagos rinkimo programos leksikos, fonetikos, morfologijos ir sintaksės klausimus, transkribuoti tekstai. Per du dešimtmečius medžiaga sukaupta beveik iš visų uteniškių gyvenamųjų vietowschodnioaukštajckich, z których zebrano badany materiał Badaczom gwar postawiono 5 Duomenų neturima tik iš trijų punktų – Vyžuon (275), Aknystlių (307) ir Deguli (345). zadanie zapisania transkrypcją fonetyczną i zaakcentowania „jak największej liczby tekstów <...> z języka codziennego i folkloru” (LKAP 1956: 9). Z przedstawionych danych wynika, Vilija Ragaišienė. linksniuojamųjų žodžių kirčiavimo polinkiai XX a. 6–7 dešimtmečių rytų aukštaičių uteniškių šnektų rankraštiniuose šaltiniuose 183 że podczas zbierania materiału przede wszystkim dążono do uzyskania odpowiedzi na pytania ankiet6. Dlatego zapisano głównie pojedyncze zdania ze słowami wskazanymi w pytaniach ankiet lub podany- (173), Rb (177), Ld (312), smėlỹs Rk (147), smėlia Brč (245) i in.7 Teksty poddane transkrypcji (bajki, opowiadania o miejscowości zamieszkania, realiach itp.) najczęściej są niewielkiej objętości, przedstawiono je nie we wszystkich źródłach. Zbiór analizowanego ta jų vienaskaitos vardininko (rečiau – kitų linksnių) formų, pvz.: mūšỹs Sgn (379), mūšia Ut (308), snukỹs Gtč (114), Alk (180), Ds (212), sprindỹs Šlt materiału obejmuje 183 wyrazy dwusylabowe i wielosylabowe podlegające odmianie przez przypadki (około 2700 form). Większość z nich znaleziono w co najmniej kilku (jedna czwarta – w kilkunastu) źródłach rękopiśmiennych. Ponad połowę analizowanych w artykule wyrazów podlegających odmianie przez przypadki stanowią różnie akcentowane formy dwusylabowych i wielosylabowych produktywnych tematów a i a2. danych jest stosunkowo dużo, jednak pod względem akcentuacji materiał należy uznać za niewystarczający. Przede wszystkim dlatego, że zapisane formy nie zawsze wystarczają do ustalenia paradygmatu akcentowego wyrazu, np.: gyslà Spt (309), kálvėj Gtč; w tych przypadkach nie jest jasne, czy wyraz ma Produktyviųjų ā ir ē kamienų žodžių šaltiniuose rasta gerokai mažiau. Nors warianty akcentowe, czy też zróżnicowaniu ulega akcentuacja tylko poszczególnych form, np.: káulai Brč (245), Ut (308), Skd (378), káulų Užb (87), Rk (147), Rg (178), Vb (142), káulų, káulais Trg (346), káulais Šlt (173), Int (480) / kaul Gdr (504)9. Na podstawie miejsca akcentu w poszczególnych (114), Šlt (173) / kalvj Sgn (379)8, su rýkšte Skd (378) ir kt. Kai kuriais formach można ustalić akcentuację części derywatów wielosylabowych z przyrostkami (szczególnie w przypadkach, gdy dane poświadczono w kilku gwarach). Przede wszystkim chodzi o 6 Odpowiedzi na pytania zapisano w transkrypcji i opatrzono akcentami. Akcentuacja wyrazów nie została podana. W badanych źródłach słowa zapisano w różnej transkrypcji, nie uniknięto nieścisłości i pomyłek. Przy podawaniu przykładów użycia kilku gwar nierzadko należałoby przedstawić kilka wariantów tej samej formy wyrazowej. Jeżeli w omawianych zjawiskach akcentologicznych transkrypcja nie ma znaczenia, w artykule przykłady podaje się za pomocą liter ogólnolitewskiego języka literackiego. Formy z akcentem odciągniętym oraz przypadki akcentowania kolumnowego podaje się w transkrypcji. 7 W artykule podaje się nie skrót badanej miejscowości zamieszkania (wsi), lecz nazwę i numer punktu Atlasu języka litewskiego. Czyni się to dla wygody. Niecelowe jest wprowadzanie kilku skrótów jednego punktu, ponieważ na mapie istnieje możliwość wskazania danych tylko przy punkcie Atlasu języka litewskiego. 8 Przeprowadzone badania pokazują, że przy ustalaniu akcentu wyrazu nie można opierać się wyłącznie na formach miejscownika, ponieważ ich akcentowanie może różnić się od akcentowania form innych przypadków, tzn. nie zawsze wskazywać paradygmat akcentowy (Ragaišienė 2023: 190–210). 9 W przypadku form wyrazów o różnym akcentowaniu jako pierwszy podawany jest główny wariant akcentowania. 184 BENDRINĖ KALBA | 97 pasakytina apie šaltiniuose rastas priesagos -inis, -ė būdvardžių, priesagų formy rzeczowników z -inė i -(t)uvė, np.: béržinis Drš (172), Vlč (240), Ut (240), Ut (308), Grs (412) / beržnis Ld (312), beržnės málkos Arn (526); daržin Vlč (308), Ld (312), daržin, daržinj Gtč (114), daržin, daržinn Bjt (479) / dažinė, dažinėj Rg (178); kultuv Gtč (114), Brč (245), Dgl (277), Spt (309), Ld (312), kultuvm Gdr (504), Arn (526) / kùltuvė Drš (172) itd. Jednak najczęściej pojedyncze formy nie wystarczają do ustalenia paradygmatu fleksyjnego wyrazów, ponieważ, jak zauważyli badacze tego dialektu, niemało jest wyrazów akcentowanych inaczej (DST 2013: 23–24; MLT 2019: 24). Na podstawie zebranego materiału nie ma możliwości ustalenia tendencji akcentowych części konkretnych wyrazów lub typów słowotwórczych, a także dokładniejszego omówienia wzajemnego oddziaływania tematów oraz wpływu produktywnych tematów na akcentuację nieproduktywnych. Jednak dostępne dane są z pewnością wystarczające do oceny akcentuacji dialektu uteniskiego gwar wschodnioaukštaitskich XX w. w latach 60–70 oraz ustalenia tendencji akcentowych wyrazów podlegających odmianie. Tym bardziej że omawiane źródła dość dobrze odzwierciedlają cechy badanej gwary. Zawarty w nich materiał jest wartościowy i wiarygodny, ponieważ większość rękopisów przygotowali doświadczeni językoznawcy – K. Eigminas, E. Grinaveckienė, K. Morkūnas, Ž. Urbanavičiūtė, A. Valeckienė, K. Vosylitė, A. Vanagas i in. 2. TENDENCJE AKCENTUACYJNE ODMIENNYCH CZĘŚCI MOWY 2.1. W gwarze wschodniouteniskiej tendencje akcentuacyjne odmiennych części mowy i ich form wiążą się przede wszystkim z cofaniem akcentu. Materiał źródeł rękopiśmiennych pokazuje, że w latach 6–7. XX w. na części obszaru uteniskiego działały dwie prawidłowości – słabe warunkowe cofanie akcentu i intensywniejsze warunkowe cofanie akcentu (por. LKA 1982; mapa nr 105). W okolicach Gataũčiai, Vabalniñkas, Šaltẽniai, Õnuškis, Bučinai, Obẽliai, Rõkiškis akcent był prawidłowo cofany z krótkiej końcówki na dowolną przedostatnią sylabę długą, np.: gata, jusva, leñdi, piki, su ruka, šata ruka, vina Gtč (114), skra, eni, enu, gava, lipsna, litus, jaũni, kabi, piki Bč (121), basu, gvi, laki, vini, žm.na Ob (148) i in.10 W okolicach Moltus, Suginčiùs, Panemunlis, Kriaunàs, Sùviekas akcent miał tendencję do cofania się z krótkiej końcówki na sylabę długą, której podstawę stanowi długa samogłoska albo ie, uo, 10 W źródłach rękopiśmiennych w przypadkach akcentu cofniętego dyftongi i długie samogłoski najczęściej oznacza się akcentem średnim, a dwugłoski – akcentem opadającym. Vilija Ragaišienė. linksniuojamųjų žodžių kirčiavimo polinkiai XX a. 6–7 dešimtmečių rytų aukštaičių uteniškių šnektų rankraštiniuose šaltiniuose 185 np.: dina, juda, nuga pnia, tvra, vina, žima, žsis, žvris Sgn (379). XX w. 6–7 dziesięciolecie w tych gwarach prawo działało z różną regularnością, na przykład w okolicach Debekių i Vidẽniškių zachowujące akcent i formos, regis, buvo vartojamos pramaišiui, pvz.: bda, dienàs, i.rà / ∙ra, lietùs, sveki, vienà / vina, žmogùs Dbk (274), aiù, i.rà, suŋkù, uždėtà / przesuwające go litus, raud∙na (por. raudan∙s), ∙ška, sk∙las Vdn (450). W badanym okresie przejawy tego zjawiska zaobserwowano także w gwarach utnieńskich, które nie cofają akcentu11. O kształtowaniu się prawa świadczy formų su šalutiniu arba „dviviršūniu“ kirčiu12 vartojimas (plg. Urbanavičiūtė-Markevičienė, Grinaveckis 1992: 12; Stundžia 1995: 70; Ragaišienė przede wszystkim 2020b: 214–215). Co prawda, w badanych źródłach znaleziono niewiele przypadków oznaczenia tego typu akcentu, np.: α.nù, audjà, sukù, tekùs, ukst, vakù, vinà Spt (309) i in.13 O rozpowszechnianiu się tego pavieniai kirčio atitraukimo atvejai. Kirtis atitraukiamas nuo trumpos gazjawiska na obszarze podgwary świadczą także występujące przesunięcia na sylabę utworzoną przez ie, uo lub samogłoskę długą, np.: litus (por. letaũs), raud.ni (por. raudan.s), vini / vien Kkt (380), geltóna (por. gelta.n.), neg.va, snus, vina (por. vienà) Brč (245) i in. Nierzadko formy z akcentem cofniętym używane są jako warianty, np.: skūrà / sk.ra, sūnùs / s.nus, vina / vienà, tvo.rà / tv.ra i in. Lb (414), gi.và / g.va, p.ne / po.nè, sūnùs, sūnaũs / s.nus i in. Bjt (479). Badacze gwar wschodniolitewskich zwrócili uwagę, że nie wszystkie analogiczne przypadki wiążą się wyłącznie z retrakcją akcentu (por. Zinkevičius 1979: 90). Przede wszystkim dotyczy to akcentowanych w temacie rzeczowników o drugim (rzadziej – czwartym) typie akcentu form mianownika, narzędnika i miejscownika liczby pojedynczej oraz biernika liczby mnogiej. W gwarach niestosujących retrakcji akcentu formy tych przypadków mają tendencję do akcentowania w temacie (75 przypadków na 109), np.: su susidu, kolkzi, bur.kus, lup∙nas, sij∙nus Ds (212), mrkvas, ma.k∙kla, darbin∙ku, kolkzi, bl∙nus, mertes, sdus Prv (413), na.r∙gus, ka.p∙stus Tlm (311), agukus, kn.gas, rzus, vastus Trg (346), ma.k∙kla, sij∙nus, viš∙kus Mdk (481) i in. Pojawienie się form akcentowanych w temacie wiąże ma.k∙klas, rbus, sta.v∙kla Int (480), su didu, barav∙kus, ragutlas, rbus, się przede wszystkim z morfologicznym wyrównaniem paradygmatu akcentowego. Ana11 Na przykład w opisie gwary Spitrny stwierdza się, że „proces retrakcji akcentu już dotknął także tę gwarę. W niektórych wyrazach wyraźnie słyszalne są dwa akcenty“ (Urbanavičiūtė 1966). 12 Na obszarze zachodnich gwar wyżynnych typ akcentu pobocznego – akcent „dwuwierzchołkowy” – jako pierwszy wykrył i opisał [badacz] siły, dlatego nie we wszystkich Aleksas Girdenis (Girdenis 1978: 75–76). 13 Tikėtina, kad XX a. 6–7 deš. uteniškių patarmėje aptariamas reiškinys buvo nevienodo przypadkach zaznaczano akcent poboczny. 186 JĘZYK LITERACKI | 97 logicznie formy te mają tendencję do akcentowania także w innych gwarach wyżynnych (szerzej zob. Grumadienė 1994: 101–104; Mikulėnienė 1996: 149; Urbanavičienė 2006: 220; Ragaišienė 2010: 53; 2019: 11 i in.). Warto wspomnieć, że omawiane formy w gwarze uciańskiej mogą świadczyć zarówno o tendencjach do wycofywania akcentu, jak i do wyrównywania paradygmatu, por. W gwarze spitrėńskiej, w której odnotowano przypadki akcentu „dwuwierzchołkowego”, zapisano formy su bl∙nu, su karitu, krupas, tekùs. Tym bardziej że akcentowanie tematu ma większą tendencję do uogólniania się w przedostatniej sylabie wyrazów, której podstawę stanowi długa samogłoska lub ie, uo (słabe warunkowe wycofanie akcentu). Na samym wschodnim i południowo-wschodnim obrzeżu obszaru gwary uciańskiej system akcentuacyjny może być także pod wpływem języka polskiego, rzadziej białoruskiego (por. LKTCH 2004: 123; Geržotaitė, Meiliūnaitė 2014, mapa XIV). W tych gwarach kształtowanie się paradygmatu akcentowania stałego wiąże się również z tendencją do wyrównywania paradygmatu na wzór języków słowiańskich, tj. ze stopniowym przejściem do modelu dwóch typów akcentowania – kolumnowego i końcówkowego (Zinkevičius 1966: 31; Mikulėnienė 1995: 450; Tuomienė 2005: 65–69; Urbanavičienė 2006: 221 i in.). Zgodnie z paradygmatem akcentowania kolumnowego w badanej gwarze akcentowane są również nowo przybyłe wyrazy (Markevičienė 1999: 16; DST 2013: 24; MLT 2019: 24; por. Bacevičiūtė 2004: 27; Urbanavičienė 2006: 220; 2010: 177). Na przykład w przypadku wielosylabowych rzeczowników z tematem na ā dąży się do uogólnienia dominującego akcentu paradygmatu, np.: mãšina Vb (142), Krš (149), Svb (150), Avl (213), Blč (347), Sgn (379), Int (480), bez mãšinos Drš (172), po mãšina Bjt (479) / mašnos Zr (244), mašną Int (480), mašnom Prv (413), ganýkla Rb (177), mokýkla Prv (413), Bjt (479), Int (480), vãlanda Bč (121), Rg (178), Jnš (506) / valandà Lkš (120). Nie wszystkie formy wyrazów deklinowanych z akcentem na rdzeniu można wiązać z cofnięciem akcentu, wyrównaniem paradygmy akcentowej czy kształtowaniem się typu akcentu kolumnowego. Prawdopodobne jest, że część z nich może być odziedziczona z dawnych czasów. Dotyczy to przede wszystkim form mianownika liczby pojedynczej akcentowanych w rdzeniu dwusylabowych przymiotników tematu na u basus, -i, brángus, -i, lýgus, -i, suñkus, -i i in. (Skardžius 1935: 140–145; Būga 1961: 78; Vanags 1990: 75–81; Lazauskaitė 1998: 65–70). W gwarze uciańskiej w 6.–7. dziesięcioleciu XX w. częściej skłaniano się do akcentowania ich w rdzeniu, np.: basus, -i Sgn (379), Mlt (451), Kkt (380), basus Avl (213)14, basi Bjt (479) / baisùs, -i Bjt (479), baisùs Ds (212), Lln (344), Blč (347), Pst (453), Jnš (506); brángus, -i Ds 14 W odpowiedzi na pytania ankietowe nie zawsze podawano formy obu rodzajów. Część form znaleziono w opowiadaniach. Vilija Ragaišienė. linksniuojamųjų žodžių kirčiavimo polinkiai XX a. 6–7 dešimtmečių rytų aukštaičių uteniškių šnektų rankraštiniuose šaltiniuose 187 (212), Prv (413), Ut (308), brángi Ds (212); lýgus, -i Ut (308), Lb (414); suñkus, -i Ld (312), Mlt (451) / sunkùs Spt (309), Gdr (504), sunk Čl (452); támsus, támsų Sdk (276), gadus, pukus Arn (526); tiẽsus Trg (346), támsus, -i Dbk (274), Prv (413), tánkus, -i Ut (308), Tlm (311), Sgn (379) / kantrùs Jnš (506), kartùs Spt (309), smarkùs Int (480), bjaurùs Vlč (240)15. Większość -i, lýgus, -i, pukus, tánkus, -i, smùlkus, -i, sótus, -i, támsus, -i Vlč šakninio kirčiavimo formų užrašytos kirčio neatitraukiančiose šnektose, plg. dar Vilùčių šnektos tarminių ypatybių apraše rastas formas áiškus, -i, brángus, (240). Jest zrozumiałe, że nie ma możliwości wiarygodnego ustalenia, które przypadki wiążą się z cofnięciem akcentu, a które powstały wskutek kształtowania się paradygmatu akcentowania stałego, na drodze analogii lub zostały odziedziczone z dawnych czasów. Prawdopodobne jest, że omówione zjawiska są wzajemnie powiązane i w gwarze działają na zasadzie nawarstwiania się. Za przykład współdziałania tych zjawisk w gwarze utnieńskiej można uznać akcentowanie rzeczownika žmõgus, žmõgaus Lkm (415), žmõgus, žmõgum Ob (148) / žmogus kirčiavimas, pvz.: žmõgus Lkš (120), Rk (147), Svb (150), Krn (179), Alk (180), Atz (211), Brč (245), Ut (308), Ld (312), Pst (453), Mdk (481), žmogùs Krn (179), Atz (211), Vlč (240), Brč (245), Ld (312), Pst (453), Gdr (504), žmogùs, žmogaũs Rg (178), Blč (347), žmogaũs Rk (147), Svb (150), Alk (180), žmogu Ob (148). Pisma M. Daukšy i katechizm z 1605 r. pokazują, że zróżnicowanie akcentowania tego wyrazu może mieć historyczne przesłanki (Skardžius 1935: 124; Zinkevičius 1975: 26–27). W gwarach, w których akcent od krótkiej końcówki jest cofany na długą sylabę, formy z akcentem na rdzeniu mogły powstać również niedawno, np.: žmõgus / žmogaũs Rk (147), Svb (150) i in. Analogia akcentowania formy mianownika žmónės liczby mnogiej z akcentem na rdzeniu. 2.2. Wyrazy odmiany żeńskiej w gwarze uteniskiej są najczęściej akcentowane według jednego paradygmatu akcentowego, apibendrinimas gali būti aiškinamas priebalsinio kamieno žmuõ ir dauginp.: kráutuvė Vlč (240), Brč Rb (177), Ut (308), Lb (414), Kmn (278), iš laškõs „z łóżka“ Skd (378), markà „miejsce do moczenia lnu (zwykle staw); linmarka“, markõn Rb (177), markõs, markõn Vdn (450), iš markõs Mdk (481), pirkià, pirkiõs, pirkiõj, pirkiõn Tlm (311), Sgn (379), Blč (347), Lb (414), Vdn (245), Pst (453), kráutuvė, kráutuvėn Šlt (173), Grs (412), Bjt (479), kráutuvėj (450), Pst (453), 15 Nieodmienne formy przymiotników w gwarze również są akcentowane dwojako, np.: baisù Vsk (241), Blč (347), Skd (378), Kkt (380), Pst (453) / basu Sgn (379), Arn (526), brángu Vlč (240), Lb (414), sunkù Vsk (241), Brč (245), Skd (378), Kkt (380), Lb (414), Vdn (450) / suñku Brč (245), Mdk (481), Gdr (504), šviẽsu Grs (412), Vdn (450), skadru, suñku / baisù, bjaurù, skaudù, tylù Vlč (240). 194 JĘZYK LITERACKI | 97 Gwara uteniska wschodnich Auksztotów (numer punktu) Wyraz odmienny przez przypadki Kmn (278) tuguos / turga Dbk (274) bróliai / brolia, devýni / devyn, tugus, tugaus / turgùs, turgaũs Spt (309) sūnùs / snus Tlm (311) bróliai / brolia Ld (312) žmogùs / žmõgus Lln (344) rūbùs / rbus Kkt (380) vien / vini Grs (412) su mókytoju / mokýtojai Lb (414) skūrà / skra, sūnùs / snus, vina / vienà, tvorà / tvra, žmogùs / žmõgus Pst (453) mãšina / su mašinà, tugus / turg, žmõgus / žmogùs Šd (478) brólis / brolia Bjt (479) basi / bais, gyvà / gva, ponià / pnia, sūnùs / snus Int (480) brólis / brolia, mãšina / mašną Mdk (481) lénkai / lenka, lietùvių / lietuvi, tėva / tvai Jnš (506) lénkai, lénkų, lénkais / lenka, lenk, lenkas, mokytójas / mokýtoją, peñki / penk, vina / vienà Arn (526) kiviu / kirviù, lietuvỹs / lietùviai, mókytojas / mokýtojas Przeprowadzone badanie potwierdza wysunięte w artykule założenia dotyczące funkcjonowania zjawisk akcentuacyjnych na obszarze gwary. Formy o dwojakim akcencie odnalezione w tej samej gwarze potwierdzają, że pojawienie się wariantów akcentuacyjnych było uwarunkowane kilkoma wzajemnie powiązanymi czynnikami. Niektóre warianty mogą mieć podłoże historyczne (wiąże się je z rekonstruowanym modelem liczby mnogiej prostej i zbiorowej), inne zaś powstały niedawno (można je wyjaśnić cofnięciem akcentu, kształtowaniem się paradygmatu akcentuacji kolumnowej, analogią akcentuacyjną). Dane przedstawione w tabeli wskazują na jeszcze jedną ważną kwestię. W gwarze utnieńskiej bardziej zróżnicowane jest akcentowanie wyrazów typu deklinacji męskiej. Wyrazy typu deklinacji żeńskiej są mniej podatne na wariantywność akcentuacyjną – najczęściej akcentuje się je według jednego paradygmatu akcentuacyjnego. Vilija Ragaišienė. linksniuojamųjų žodžių kirčiavimo polinkiai XX a. 6–7 dešimtmečių rytų aukštaičių uteniškių šnektų rankraštiniuose šaltiniuose 195 Linksniuojamieji žodžiai kirčiavimo gretybių toje pačioje šnektoje turi na całym obszarze gwary (zob. ryc. 2). Z całego obszaru wyróżnia się stosunkowo niewielki areal, w którym w tej samej gwarze odnotowano więcej wariantów. Najwięcej form o dwojakim akcencie zapisano na południowo-wschodnich obrzeżach obszaru dialektu utnieckiego, na pograniczu z wilniukami (w okolicach Labanóro, Pastovlio, Medekių, Jõniškio i Arnioni). W wilniukach graniczących z utnieckimi 2 PAV. Rozprzestrzenienie wariantów akcentowania form odmienianych wyrazów znalezionych w tej samej gwarze 196 JĘZYK LITERACKI | W 97 gwarach również znaleziono niemało form odmienianych wyrazów o dwojakim akcencie (Ragaišienė 2010: 139). Można przypuszczać, że we wschodnich dialektach litewskich istnieje niewielki zwarty obszar, na którym wariantywność jako zjawisko jest, w porównaniu z sąsiednimi gwarami, najbardziej intensywna. Na podstawie wyłącznie materiału źródeł rękopiśmiennych nie ma możliwości wiarygodnego ustalenia rozprzestrzenienia wariantów na różnych obszarach dialektu. PODSUMOWANIE Po przeprowadzeniu analizy utnieckiego dialektu wschodnich dialektów litewskich z 6–7 dekad XX w. na podstawie analizy akcentuacji wyrazów odmiennych znalezionych w źródłach rękopiśmiennych można wyciągnąć następujące wnioski: 1. W gwarze wschodnioauksztackiej uteniskiej typy odmiany męskiej i żeńskiej charakteryzują się odmiennymi modelami akcentuacyjnymi – wyrazy o temacie ā mają tendencję do akcentowania według modelu akcentuacji barytonicznej, wśród rzeczowników o temacie ē bardziej rozpowszechnione są formy z akcentem końcówkowym, wyrazy o tematach odmiany męskiej charakteryzuje skłonność do wariantywności akcentowej i oksytonii. 2. Na system akcentuacji wyrazów odmiennych wpływa zespół wzajemnie powiązanych czynników: kształtowanie się prawa intensywniejszego cofania akcentu warunkowego, wyrównanie paradygmatu akcentowego oraz powstanie dwóch typów akcentuacji – kolumnowego i końcówkowego; analogia akcentuacyjna wyrazów o tym samym temacie i derywatów tego samego typu słowotwórczego; interakcja tematów. Pojawienie się form rzeczowników typu odmiany męskiej akcentowanych w różny sposób oraz paprastosios ir kuopinės – akcentiniu ir semantiniu modeliu. Akcentuacijos sistemos raidai poveikį daro ir senovinio kirčiavimo reliktų (šakskłonność do oksytonii należy wiązać z rekonstruowanym zachowaniem dwóch liczb mnogich – przynależnością do typu u nieakcentowanych tematycznie przymiotników, formami liczby mnogiej zbiorowej). 3. Z punktu widzenia wariantywności akcentowej system akcentuacji gwary uteniskiej należy ocenić jako stabilny (warianty akcentuacyjne w ta mažiau nei pusėje tirtų punktų; daugumoje jų užrašyta tik po vieną ar du atvejus). Įvairiai kirčiuojamos žodžių formos patarmės plote patej samej gwarze rozpowszechniły się nierównomiernie – najwięcej form akcentowanych dwojako w tej samej gwarze znaleziono na południowo-wschodnich obrzeżach obszaru gwary uteniskiej, na pograniczu z gwarami wileńskimi. Vilija Ragaišienė. linksniuojamųjų žodžių kirčiavimo polinkiai XX a. 6–7 dešimtmečių rytų aukštaičių uteniškių šnektų rankraštiniuose šaltiniuose 197 LITERATŪRA Bacevičiūtė Rima 2004: Šakių šnektos prozodija ir vokalizmas, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Bacevičiūtė Rima, Rinkauskienė Regina 2007: Dėl rytų aukštaičių uteniškių inesyvo ir iliatyvo galūnių priegaidžių (eksperimentinis tyrimas). – Žmogus ir žodis 9(1), 4–11. Bacevičiūtė Rima, Rinkauskienė Regina 2008a: Rytų aukštaičių uteniškių daugiskaitos naudininko ir įnagininko priegaidės: audicinis tyrimas. – Žmogus ir žodis: didaktinė lingvistika 10(1), 78–84. Bacevičiūtė Rima, Rinkauskienė Regina 2008b: Dėl rytų aukštaičių uteniškių inesyvo ir iliatyvo galūnių priegaidės: audicinis tyrimas. – Baltistica 43(2), 229–237. Balčiūnienė Asta, Meiliūnaitė Violeta, Rinkauskienė Regina 2019: Kupiškėnų, uteniškių ir panevėžiškių paribio šnektos XXI amžiuje, Klaipėda: Klaipėdos universiteto leidykla. Būga Kazimieras 1961: Rinktiniai raštai 3, Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla. DST 2013: Dusetų apylinkių tekstai, sud. R. Rinkauskienė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Geržotaitė Laura, Meiliūnaitė Violeta 2014: Kitų kalbų vietiniai variantai Lietuvoje: žemėlapis ir komentarai. – XXI a. pradžios lietuvių tarmės: geolingvistinis ir sociolingvistinis tyrimas (žemėlapiai ir jų komentarai), Vilnius: Briedis, 255–257. Girdenis Aleksas 1972: Lietuvių kalbos vardažodžių priesagų kirčio susiformavimas. – Baltistica, 1 priedas, 66–72. Girdenis Aleksas 1978: Akcentologinis mažmonis. – Baltistica 14(1), 75–76. Gr umadienė Laima 1994: Keletas naujesnių Punsko šnektos linksniavimo ir kirčiavimo ypatybių. – Lietuvių kalbotyros klausimai, 97–106. Kardelytė Jadvyga 1975: Gervėčių tarmė (fonetika ir morfologija), Vilnius: Mintis. Kazlauskas Jonas 1968: Lietuvių kalbos istorinė gramatika (kirčiavimas, daiktavardis, veiksmažodis), Vilnius: Mintis. Kosienė Otilija, Girdenis Aleksas 1979: Fonologinis šalutinis kirtis rytų aukštaičių uteniškių tarmėje. – Kalbotyra 30(1), 45–56. Kosienė Otilija 1982: Rytų aukštaičių uteniškių monoftongų priegaidės. – Kalbotyra 33(1), 61–71. Kudzinowski Czesław 1977: Indeks-slownik do Daukšos „Postilė“ 2 (O–Ž), Poznań: Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Kuzavinis Kazimieras, Girdenis Aleksas 1997: Kelios mintys dėl baltų vardažodžio kirčiavimo paradigmų ir jų raidos. – VIII tarptautinis 198 BENDRINĖ KALBA | 97 baltistų kongresas „Baltų kalbos XVI ir XVII amžiuje“: pranešimų tezės. Vilnius: Vilniaus universitetas, 76–78. Lazauskaitė Vilija 1998: Dėl u kamieno būdvardžių ir jų abstraktų kirčiavimo raidos. – Baltistica 33(1), 65–70. Lazauskaitė-Ragaišienė Vilija 2001: Dviskiemenių u kamieno daiktavardžių kirčiavimo raida pietų aukštaičių ir rytų aukštaičių vilniškių šnektose. – Baltistica 35(2), 159–169. Lazauskaitė-Ragaišienė Vilija 2008: Dviskiemenių io kamieno daiktavardžių kirčiavimo variantai pietų aukštaičių ir rytų aukštaičių vilniškių šnektose. – Lituanistica 54(3), 37–50. Lazauskaitė-Ragaišienė Vilija 2009: Dviskiemenių o ir io kamienų daiktavardžių kirčiavimo variantų paplitimas pietų aukštaičių ir rytų aukštaičių vilniškių šnektose. – Garsas ir jo tyrimo aspektai: metodologija ir praktika, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 161–181. LKA 1977: Lietuvių kalbos atlasas 1. Leksika, aut. E. Grinaveckienė, A. Jonaitytė, J. Lipskienė, K. Morkūnas, M. Razmukaitė, B. Vanagienė, A. Vidugiris, Vilnius: Mokslas. LKA 1982: Lietuvių kalbos atlasas 2. Fonetika, aut. E. Grinaveckienė, A. Jonaitytė, J. Lipskienė, K. Morkūnas, B. Vanagienė, A. Vidugiris, Vilnius: Mokslas. LKA 1991: Lietuvių kalbos atlasas 3. Morfologija, aut. S. Ambrazas, G. Belickienė, E. Grinaveckienė, A. Jonaitytė, J. Lipskienė, K. Morkūnas, B. Vanagienė, A. Vidugiris, Vilnius: Mokslas. LKAP 1956: Lietuvių kalbos atlaso medžiagos rinkimo programa, 2-asis leidimas, aut. J. Balčikonis, B. Larinas, J. Senkus, Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla. LKT 1970: Lietuvių kalbos tarmės. Chrestomatija, sud. E. Grinaveckienė, A. Jonaitytė, K. Morkūnas, B. Vanagienė, A. Vidugiris, Vilnius: Mokslas. LKTCH 2004: Lietuvių kalbos tarmių chrestomatija, sud. R. Bacevičiūtė, A. Ivanauskienė, A. Leskauskaitė, E. Trumpa, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla. Markevičienė Žaneta 1999: Aukštaičių tarmių tekstai 1, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. Mikulėnienė Danguolė 1994: Dėl įvardžiuotinių būdvardžių kirčiavimo raidos. – Baltistica, 4 priedas, 106–108. Mikulėnienė Danguolė 1995: Tarmės garsyno ypatybės. – Dieveniškės, Vilnius: Mintis, 448–455. Mikulėnienė Danguolė 1996: Dėl linksniuojamųjų žodžių kirčiavimo variantų pietinėse aukštaičių tarmėse. – Lietuvių kalbotyros klausimai 36, 148–155. Vilija Ragaišienė. linksniuojamųjų žodžių kirčiavimo polinkiai XX a. 6–7 dešimtmečių rytų aukštaičių uteniškių šnektų rankraštiniuose šaltiniuose 199 Mikulėnienė Danguolė 2005: Cirkumfleksinė metatonija lietuvių kalbos vardažodiniuose daiktavardžiuose ir jos kilmė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Mikulėnienė Danguolė, Pakerys Antanas, Stundžia Bonifacas 2007: Bendrinės lietuvių kalbos žinynas, Vilnius: Vilniaus pedagoginio universiteto leidykla. MLT 2019: Molėtų apylinkių tekstai, sud. R. Rinkauskienė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Pakerys Antanas 1994: Akcentologija 1, Kaunas: Šviesa. Ragaišienė Vilija 2010: Linksniuojamųjų žodžių kirčiavimo variantai pietų aukštaičių ir rytų aukštaičių vilniškių tarmėse: daktaro disertacija, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Ragaišienė Vilija 2012: Daiktavardžių kirčiavimo polinkiai XX a. 6–7 dešimtmečio pietų aukštaičių šnektų rankraštiniuose šaltiniuose. – Respectus Philologicus 22(27), 219–231. Ragaišienė Vilija 2016: Accentuation models of disyllabic nouns in the Southern Aukštaitian dialect. – Kalbotyra 68, 125–147. Ragaišienė Vilija 2018: Rytų aukštaičių kupiškėnų akcentuacijos sistemos kaita XIX a. 7–9 deš.–XX a. 6–7 deš. – Rytų aukštaičių tarmė: kaita ir pokyčiai, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 176–201. Ragaišienė Vilija 2019: Daugiaskiemenių daiktavardžių kirčiavimo polinkiai XX a. 6–7 dešimtmečio vakarų aukštaičių kauniškių šnektų rankraštiniuose šaltiniuose. – Lietuvių kalba 13, 1–19. Prieiga internete: https://www. zurnalai.vu.lt/lietuviu-kalba/article/ view/22489/21753. Ragaišienė Vilija 2020a: Būdvardžių kirčiavimo polinkiai XX a. 6–7 dešimtmečio vakarų aukštaičių kauniškių šnektų rankraštiniuose šaltiniuose. – Lietuvių kalba 14, 1–17. Prieiga internete: https://www.zurnalai.vu.lt/lietuviu-kalba/article/view/22463/21725. Ragaišienė Vilija 2020b: Kirčio atitraukimas rytų aukštaičių anykštėnų patarmės tekstuose. – Acta Linguistica Lithuanica 83, 211–226. Prieiga internete: https://journals.lki.lt/actalinguisticalithuanica. Ragaišienė Vilija 2022: Dviskiemenių daiktavardžių kirčiavimo polinkiai 6–7 dešimtmečio vakarų aukštaičių kauniškių šnektų rankraštiniuose šaltiniuose. – Vakarų ir pietų aukštaičiai: tarmių ir kitų kalbų sąveika, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 230–270. Ragaišienė Vilija 2023: Vietininkų kirčiavimo polinkiai pietų aukštaičių šnektose. – Acta Linguistica Lithuanica 89, 190–210. Prieiga internete: https://journals.lki.lt/actalinguisticalithuanica. RAU 2010: Rytų aukštaičiai uteniškiai, sud. R. Rinkauskienė, R. Bacevičiūtė, V. Salienė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. 200 BENDRINĖ KALBA | 97 Rinkevičius Vytautas 2009: Prūsų kalbos kirčiavimo sistema: daktaro disertacija, Vilnius: Vilniaus universitetas. Rinkevičius Vytautas 2015: Baltų ir slavų kalbų kirčiavimo istorija 1, Vilnius: Vilniaus universitetas. Skardžius Pranas 1935: Daukšos akcentologija, Kaunas: V.D.U. Humanitarinių Mokslų Fakulteto leidinys. Stundžia Bonifacas 1981: Daugiskaitiniai asmenvardiniai oikonimai ir jų reikšmės linksniavimo bei kirčiavimo sistemų rekonstrukcijai. – Lietuvių kalbotyros klausimai 21, 191–193. Stundžia Bonifacas 1994: Daiktavardžių kamienų bei giminių variantai baltų kalbose (ide. ir bendroji baltų bei slavų kalbų leksika). – Baltistica 27(2), 13–29. Stundžia Bonifacas 1995: Dėl kirčio atitraukimo lietuvių kalbos rytų aukštaičių šnektose. – Res Balticae, 67–72. Stundžia Bonifacas 2009: Bendrinės lietuvių kalbos akcentologija, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. Tuomienė Nijolė 2001: Ramaškonių šnektos o ir iio kamienų daiktavardžių kirčiavimo ypatybės. – Baltistica 36(1), 103–114. Tuomienė Nijolė 2005: Ramaškonių šnektos daiktavardžio kaityba: sociolingvistinis tyrimas: daktaro disertacija, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Urbanavičienė Jolita 2005: Svirkų šnektos (rytų aukštaičių vilniškių) fonologinė sistema: vokalizmas ir prozodija: daktaro disertacija, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Urbanavičienė 2006: Rytų aukštaičių vilniškių pakraštinių šnektų kirčiavimo ypatumai. – Baltistica 41(2), 212–231. Urbanavičienė 2010: svirkų šnektos fonologinė sistema: vokalizmas ir prozodija, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Urbanavičiūtė Žaneta 1966: Spitrėnų šnektos aprašas: rankraštinis šaltinis, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto Geolingvistikos centro Tarmių archyvas. Urbanavičiūtė-Markevičienė Žaneta, Grinaveckis Vladas 1992: Lietuvių tarmės: fonetika, morfologija 2, Vilnius: Vilniaus pedagoginis universitetas. Vanags Pēteris 1990: los przymiotników o temacie u w języku litewskim. – Lituanistica 3, 75–81. Zinkevičius Zigmas 1966: Lietuvių dialektologija, Vilnius: Mintis. Zinkevičius Zigmas 1975: Iš lietuvių istorinės akcentologijos. 1605 m. akcentowanie katechizmu, Wilno: Dział Wydawniczy Uniwersytetu Wileńskiego im. V. Kapsukasa. Zinkevičius 1979: Retrakcja akcentu i paradygmaty akcentuacyjne. – Językoznawstwo 30(1), 90–93. Vilija Ragaišienė. linksniuojamųjų žodžių kirčiavimo polinkiai XX a. 6–7 dešimtmečių rytų aukštaičių uteniškių šnektų rankraštiniuose šaltiniuose 201 Zinkevičius Zigmas 1980: Gramatyka historyczna języka litewskiego 1, Wilno: Mokslas. Zinkevičius Zigmas 1994: Lietuvių kalbos dialektologija, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. Zinkevičius Zigmas 2006: Pochodzenie gwar litewskich, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. NAZWY MIEJSCOWOŚCI WSCHODNIOAUKSZTAJCKICH (LIeTUVIų KALBOS ATLASO PUNKTŲ) SANTRUMPOS UTEŃSKICH Alk (180) – Aleksandravelė, rej. rakiszkowski Ant (242) – Antãlieptė, rej. zarasajski Arn (526) – Arniónys, rej. molacki Atz (211) – Antãzavė, rej. zarasajski Avl (213) – Avilia, rej. zarasajski Bč (121) – Bučinai, rej. rokiski Bjt (479) – Bijùtiškis, rej. molacki Blč (347) – Balčia, rej. uciański Bln (243) – Blỹniškės, rej. zarasajski Brč (245) – Berčinai, rej. zaraski Čl (452) – Čiula, rej. molęcki Dbk (274) – Debekiai, rej. oniksztyński Dgl (277) – Daũgailiai, rej. uciański Drš (172) – Dašiškiai, Kùpiškio r. Ds (212) – Dùsetos, rej. zaraski Gdr (504) – Giedračiai, Moltų r. Grs (412) – Girstetiškis, rej. molęcki Gtč (114) – Gataũčiai, rej. birżański Imb (214) – Ibradas, rej. zaraski Int (480) – Iñturkė, rejon możejcki. Jdp (89) – Júodupė, rejon rakiszecki. Jnš (506) – Jõniškis, Moltų r. Kkt (380) – Kùktiškės, Utenõs r. Kmj (209) – Kamajliai, rejon rakiszecki. Kmn (278) – Kiemiónys, rejon zaraski. Krd (381) – Kirdekiai, rejon uciański. Krn (179) – Kriaũnos, rejon rakiszecki. Krš (149) – Kreščiónys, rejon rakiszecki. Lb (414) – Labanóras, rejon święciański. Ld (312) – Lúodžiai, rejon zaraski. Lkm (415) – Liñkmenys, rejon ignaliński. 202 JĘZYK OGÓLNY | 97 Lkš (120) – Lùkštai, rejon rokiski. Lln (344) – Lelinai, rejon uciański. Mdk (481) – Medekiai, rejon molacki. Mlt (451) – Moltai Mnk (210) – Minknai, rejon rokiski. Ob (148) – Obẽliai, rejon rokiski. Onš (88) – Õnuškis, rejon rokiski. Prv (413) – Purvnai, rejon molacki. Pst (453) – Pastovlis, rejon molacki. Rb (177) – Roblia, rejon rokiski. Rg (178) – Ragẽliai, rejon rokiski. Rk (147) – Rõkiškis Sdl (119) – Sodẽliai, rejon rokiski. Sgn (379) – Sugiñčiai, rejon molacki. Skd (378) – Skudùtiškis, rejon molacki. Spt (309) – Spitrnai, rejon uciański. Stl (182) – Stemužė, rejon zarasajski. Svb (150) – Svõbiškis, rejon rokiski. Svk (181) – Sùviekas, rejon zarasajski. Šd (478) – Šiaudžia, rejon molacki. Šlt (173) – Šaltẽniai, rejon molacki. Tlm (311) – Tolimnai, rejony ignaliński i zarasajski. Trg (346) – Taurãgnai, rejon uciański. Ut (308) – Utenà Užb (87) – Užùbaliai, rejon rokiski. Vb (142) – Vabalniñkas, rejon birżański. Vdn (450) – Vidẽniškiai, rejon molacki. Vlč (240) – Vilùčiai, rejon uciański. Vsk (241) – Vaisknai, rejon uciański. Zr (244) – Zarasa Gauta 2024-09-11 Priimta 2024-10-14 Vilija Ragaišienė. linksniuojamųjų žodžių kirčiavimo polinkiai XX a. 6–7 dešimtmečių rytų aukštaičių uteniškių šnektų rankraštiniuose šaltiniuose 203 VILIJA RAGAIŠIENĖ TENDENCJE AKCENTUACYJNE RZECZOWNIKÓW ODMIENNYCH W RĘKOPIŚMIENNYCH ŹRÓDŁACH WSCHODNIEGO AUKŠTAITIAN SUBDIALECT OF UTENA FROM THE 1950S–1960S Streszczenie Artykuł analizuje materiał pochodzący ze źródeł rękopiśmiennych wschodnioaukštaitskiego poddialektu uciańskiego, datowanych na lata 50.–60. XX wieku, przechowywanych w Archiwum Gwarowym Centrum Geolingwistyki w Instytucie Języka Litewskiego, z perspektywy akcentuacji. W pracy, przyjmując podejście synchroniczne, opisano cechy akcentuacji rzeczowników odmiennych, nazw osad oraz odsyłaczy i found in these sources and to discuss their accentuation tendencies. The article consists of an introduction, three chapters, conclusions, and lists skrótów. W pierwszym rozdziale przedstawiono materiał badawczy. W drugim rozdziale przeanalizowano tendencje akcentuacyjne rzeczowników odmiennych oraz omówiono czynniki wpływające na zmienność akcentuacji form wyrazowych. W trzecim rozdziale przedstawiono listę form wyrazowych z podwójną akcentuacją występujących w obrębie tego samego dialektu lokalnego oraz omówiono rozmieszczenie tych wariantów na obszarze subdialektu. Badanie przyniosło trzy główne ustalenia. Po pierwsze, różne wzorce akcentowania są charakterystyczne dla męskich i żeńskich typów deklinacyjnych we wschodnim wzorcu akcentowania, podczas gdy rzeczowniki tematów na ē są częściej Aukštaitian subdialect of Utena: ā-stem words tend to follow the barytone accenakcentowane na końcówce; formy wyrazów o tematach deklinacji męskiej zazwyczaj wykazują tendencję do zmienności akcentowej i akcentowania oksytonicznego. Po drugie, system akcentowania charakteryzuje się bardziej intensywną regułą declinable words is influenced by a complex of interconnected factors: the formawarunkowej retrakcji akcentu, wyrównywaniem paradygmatów akcentowych oraz rozwojem dwóch typów akcentowania – kolumnowego i fleksyjnego; analogia akcentowania wyrazów o tym samym temacie oraz derywatów tego samego typu słowotwórczego; interakcja między tematami; zachowanie archaicznych reliktów akcentowania (takich jak akcentowanie rdzenia w przymiotnikach o temacie na u, formy liczby mnogiej kolektywnej); zrekonstruowano akcentowy i semantyczny model dwóch form liczby mnogiej (prostej i kolektywnej). Po trzecie, różnie akcentowane formy wyrazów są nierównomiernie rozmieszczone na obszarze subdialektu – większość form z podwójnym akcentowaniem w obrębie tego samego dialektu lokalnego stwierdzono na południowo-wschodnich krańcach obszaru subdialektu Uteny, w pobliżu granicy z dialektem wileńskim. Zatem z perspektywy zmienności akcentowej system akcentuacyjny poddialektu wschodnioauksztockiego Uteny można uznać za stabilny (akcentuacyjnie