scieee Open visual document viewer

Dzienniki Emilii z Beniowskich Wróblewskiej z lat 1850–1886 jako źródło do badań językowo-kulturowych

Zofia Sawaniewska-Mochowa

Abstract

Artykuł ukazuje różne perspektywy badawcze, jakie otwiera przed lingwistami i historykami kultury bogata spuścizna diarystyczna Emilii Wróblewskiej, przechowywana w Dziale Rękopisów Biblioteki Litewskiej Akademii Nauk im. Wróblewskich w Wilnie. Piśmiennictwo stosunkowo mało znanej autorki z XIX-wiecznej Litwy zasługuje na wieloaspektową refleksję humanistyczną i wprowadzenie do szerokiego obiegu naukowego. Taki jest cel realizowanego aktualnie projektu dokumentacyjno-badawczego: zaprezentowanie w formie edycji cyfrowej manuskryptów Wróblewskiej z opracowaniem krytycznym i ukazanie aspektów ideowych, językowych i literackich intymistyki kobiecej tworzonej w sytuacji zaborów.

Full text

140 BENDRINĖ KALBA | 97 ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA Ins i u o de Esla ís ica da Polônia Academia de Ciências em Va só ia ORCID id: h ps://o cid.o g/0000-0003-2916-6736 OBSZARY BADAŃ: dialec ologia, e noling ís ica, lexicog a ia gwa owa, polszczyzna egionalna. DOI: h ps://doi.o g/10.35321/bkalba.2024.97.07 DIÁRIOS DE EMILIA Z BENIOWSKICH WRÓBLEWSKY Z LAT 18501886 COMO RÓDLO DO BADAŃ LINGUIKOVO-CULTURO1 SŁOWA KLUCZOWE: dia ys yka, he s o ia, XIX s., Li uânia, edição digi alwa ź ódeł, polszczyzna północnok esowa. ADNOTACIA A ykuł mos a á ias pe spec i as de pesquisa, quais ab e dian e linguis as e his o iado es da cul u a icha a poeścińska dia ys yczna Emilii W óblewskiej, a mazenada em Dziale Rękopisów Biblio eki Li ewskiej Akademii Nauk im. W óblewskich em Vilna. Piśmiennic wo ela i amen e pouco conhecida au o ca de XIX-secula Li uânia me ece em mueloaspe cowa e lexão humanis ís ica e in odução a um amplo cí culo cien í ico. Tal é o obje i o implemen ado a ualmen e p oje o documen acionalno- eche wís ico: zap ezen amen o em o ma de edição digi al manusc ip os W óblewskiej com elabo ação c í ica e mos a aspec os ideológicos, linguís icos e li e a cos in imís ica eminina c iada em si uação zabo os. 1 A ykuł pows ał w amach p ojek u Egodokumen y Emilii W óblewskiej z la 18501886 świadec wo życia i pos aw ideowych Polki z k ęgu in eligencji wileńskiej. Edição digi al de 7 diá ios com desen ol imen o c í ico e e-monog a ia, inanciado nos anos 20232028 no âmbi o do p og ama sob a nome Na odowy P og am Rozwoju Humanis yki, n /50 p oje o NPRH/F/SP7578/2021/11, módulo Fundamen y. Pa cei o do p oje o é Biblio eca da Li uwska Academia Nauk im. W óblewskich em Vilna e Cen o de Kompe encia Cy owych UWP. Nesse ex o em ca á e econesansu, baseia-se em p elimina exce pção de on es, e po an o ap esen adas e lexões e obse ações não p e endem a elabo ação comple o, con endo expanded conclusões. Pełną analizę językową i s ylis yczną piśmiennic wa W óblewskiej p zyniesze dopie o wieńcząca p ojek e-monog a ia wspóau o ska. ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA. Dzienniki Emilii z Beniowskich W óblewskiej zla 18501886jakoź ódłodoes udosjęzykowo-kul u owych 141 ABSTRACT The a icle shows a ious esea ch pe spec i es opening up o linguis s and his o ians o cul u e due o analysis o he ich dia is ic legacy o Emilia W óLi huanian blewska, s o ed in he Manusc ip s Depa men o he W oblewski Lib a y o he Academy o Sciences in Vilnius. The w i ings o a ela i ely li leknown au ho om he 19 h-cen u y Li huania dese e mul i ace ed humanis ic e lec ion and wide in oduc ion o he wide scien i ic communi y. Thus, he aim o he cu en documen a ion and esea ch p ojec is p esen ing W óblewskas manusc ip s in he o m o a digi al edi ion wi h a c i ical s udy, and showing he ideological, linguis ic and li e a y aspec s o womens in imis li e a u e w i en a he ime o Pa i ions and domina ion o he Russian Empi e. In imís ica eminice XIX c. despe a cada ez maio in e esse, mas e pola isação de poglądów em es e ga unek de piśmiennic wa. Alguns pesquisado es a am des e ipo c io cidade como ma ginal on e his ó ica e du idosa do pon o de is a a ís ico epigońska li e a u a, ou os, di e o ao con á io, pe cebem em egodocumen os de mulhe es since o es emunho de ida e a i idade au o as, e ao mesmo empo documen o acon ecimen os mos á eis a a és do p isma sen imen os e exp essões escocês (G iškai ė 2012: 296). Kobiece piśmiennic wo biog a icno de XIX-secula da Li uânia o cenne, alhe embo a pa a pouco u ilizadas on es pa a es udo da linguagem, poglądów i aspi a ions a i aczas de ce co da in eligência, seu abalho o gânica na a o da conse ação undamen al dos alo es (służba Ojczyźnie i społeczeńs wu, é em Deus, amília, edunia s a egie p ze wania w sy uacji klęski pows ań na odowzwoleńczych. A i udes das mulhe es e seus dilemas kacja kobie , pa io yczne i obywa elskie wychowanie dzieci) o az budowa- elacionados com engajando-se em a i idade pública na ansição XIX e XX século é es e a cada ez cla amen e p esen e na con empo ânea his o iog a ia polonesa, como e li uana (po exemplo: Kałwa 1997, 2014; Bai ašauskai ė 2011; Ża nowska 2014 ou elabo amen os z sé ie Kobie a i ... sob edi o a Annya Żnowskiej e And zej Szwa c). Nesse b e e esboço p e endo assinala somen e como in e essan es pe spec i as de pesquisa ab e dian e dos humanis as a ica spesścizna dia ys yczna Emilii de Beniowskich W óblewskiej e po que ale disponibiliza es es manusk i os a pesquisado es em o ma de mode na edição digi al como es emunho da ida, linguagem e k jos e a de mulhe com axêgu da in eligência ilenska na e a pos -pos li e a iana mulhe ealizando-se em di e en es á eas: amado a, mãe dedicada, p o esso a, mas e pessoa não mui o eliz em casamen o, di idida in e namen e en e os ideais BENDRIN KALBA | 97 ywnego sociedade (zob. Medišauskienė 2001) a necessidade à anscissão das on ei as papéis sociais e busca de caminhos de pessoal desen ol imen o in elec ual. 142 As aspi ações educacionais e au o-educacionadas das mulhe es na Li uânia a pa i do inal c. XVIII. a é o início c. XX ap esen ou mais ampla Olga Mas ianica em li o sob no á el í ulo P a ė us namų du is (Po uchyleopiekunki casa e o mais al o ajudan es do homem, ku a i idade in elec ualna e p o issional (Mas ianica 2012). Emilia W óblewska não niu d zwi domu), ukazując s opniowe ewoluowanie ich ól społecznych, od pe ence a pe sonagem, que são desc i adas em li os didá icos de his ó ia ou li e a u a polonesa, como e li uana, mas ambém não é es a pessoa po pesquisado es comple amen e niedos zegana. É mencionada em publicações sob e o ema da an iga Biblio eca W óblewskich em Vilna (np. Białokozowicz 2002: 207208), seu nome igu owało ao lado do nome do ma ido no nome dessa ins i uição (Biblio eka im. Eus achego e Emilii W óblewskich, a ualmen e Biblio eca da Li uwska Akademii Nauk im. W óblewskich). Wzmiankowali sob e ela ambém biog a iis as de seu ma ido, zesłańca, médico-homeopa a e socialis a, Eus achego W óblewskiego (18261891), e especialmen e pesquisado es da ida, a i idades e a i udes ideológicos de seus ilhos, Tadeusz S anisław W óblewski (18681925), amoso ad oca , biblio ilo, a i is a social, zesłańca e Augus yn Anice a W óblewskiego (18631913), cien is a, bioquímico, socialis a, eó ico e p opagado do ana quismo. Sob e a p esença de dia ys yka W óblewska em ilões coleções a qui alhas in o mou em 1999 . ambém a his o iczka Tama a Bai ašauskai ė, mas ap esen ou essas on es agmen a iamen e (Bai ašauskai ė 1999: 3637). Venny alo in o ma i o pa a in e essados XIX-secula dia ys yką kobiecą êm dados a chiwalne sob e o ema diá ios W óblewskiej jun amen e com sin é ico eszczeniem seus con eúdos, colocadas na base ele ônica A chiwum Kobie 2, op adia ys ycznej W óblewskiej (conçendo ce ca de 1200 páginas) não do eceu se a é ago a de c í ica edição. 2 h p://a chiwumkobie .pl/au o w oblewska-emilia [dos ęp 2024 02 13]. cowanej w Ins y ucie Badań Li e ackich w Wa szawie. Sze zej do dysku su his o ycznego wp owadziła pos ać W óblewskiej badaczka li ewska Reda G iškai ė (2012, 2017), k ó a p zeds awiła szcze- gółowo in e esujące wą ki biog a iczne i wó czość dia ys ki jako wa o- ściowe ź ódło do badań li e ackich i his o ycznych. Zap ezen owała eż wyb ane wpisy au o ki z óżnych la , jednak żaden z 7 omów spuścizny ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA. Dzienniki Emilii z Beniowskich W óblewskiej zla 18501886jakoź ódłodoes udosjęzykowo-kul u owych 143 Egodokumen y dia ys ki, u . em 1830 . na cidade Kob yń na gube ni g odzieńskiej, ilhas Augus yny K yńskiej (18091869) e majo Ba łomieg an a (Lewak 1935: 429) ainda exigem ja Beniowskiego (1800–1867), uczes nika pows ania lis opadowego i emi- g un ownego es udo sob pon o de is a linguís ico-cul u al e ap esen ação no le piśmiennic wa kobiecego em powiązaniu com con ex o biog á ico, amilia , ambien al. C iada nas adições do pa io ismo omân ico, pai, polis opadoso emig an e e a i is a em exíziźe (Ha is 2019), conheceu só depois de mais de 20 anos em Lond es. Admi a a-o po co agem, genial memó ia e abalhos cien í icos, e no diá io sob e o pai exilánci esc e eu: po que udo podia znaleść na es anxe e a, lecz ego p ożnoby szukał pomoc, adę, sławę dadzą mu wszyscy, lecz se ce, czyż znaleść ak ła wo i jeszcze ws ód Anglików (W1, VilnoDB, 16 de se emb o de 1851, k. 38 )3. Na nu a i idade nãoindependênciaoia oluça a-se ambém i mã da mãe Emilia Leokadia de K yńskich And zejkowiczowa (18101882), que conduzia pensão eminina em Vilna, echada após o le an amen o janei o em 1864 . G aças de alhado pene acjom a chiwalno mencionada. R. G iškai ė (2017: 102103) sabe-se já que Emilia W óblewska e a, como em am e épocas, mulhe educada Educação conquis a a em casa, depois em melho es ilenenses pensões pa a meninas e no Ins i u o Nob eecki em Vilna. Tinha p edisposições pa a a ap endizagem de línguas, conhecia a língua ancês, alemão, usso, inglês. Chu amen e ambém emp eendia-se aduções de li os, que abuca a de es angei o. T aduziu de inglês pa a a língua polonesa abalho cien í ico de seu pai A Handbook o Ph eno ypics o Teache and S uden (Londyn 1842)4, de ancês zaś cade no de medi ações eligiosas p . Les Paille es dO (Ok u3 Em dadas ci ações de diá ios W óblewskiej conse o ca ac e ís icas linguís icas o igininałów. Não adap o às a uais eg as o og á icas egis os dia ys ka, que podem e le i ca ac e ís icas de p onúncia egionalna e uzusu k esowego e documen a p ocessos o og a iczno- one icskie oczące-se ainda em polszczyźnie ogólnej XIX s. Não e i o do ex o p zek eśleń ei os pela mesma esc e en a. Uwspółcześniam somen e in e punção e in oduzo sinais p zes ankowe necessá ios de conside ações sin nio o-lógicas. Como manei ismo g á ico a o a colocação po au o ká di isos ou de longas pausas no índice in e io . Às ezes elas desempenham a unção de pon a, médio, poloc opka, podem ambém augu a ącenie. Não excluo ambém, que nessa manei a esc e en e signalizou suas sygn. 41915. silne s any emocjonalne ( odzaj in e punkcji emo ywnej). 4 60-ka kowy ękopis ego łumaczenia ze ws ępem W óblewskiej, spo ządzonym 16 lis o- pada 1886 ., zachował się w zbio ach Biblio eki Li ewskiej Akademii Nauk im. W óblew- skich (dalej sk ó : BW LAN), sygn. F9–242. Książkę ojca p zywiozła z Londynu najp aw- dopodobniej po 1855 ., egzempla z dzieła Beniowskiego jes p zechowywany w BW LAN, 144 BENDRIN KALBA | 97 chy zlo e. Liązanka malu kos conselhos pa a san i icação e uszczęśliwienia ida5). Em 1851 . começou o abalho de p o esso a de ensino inicial na pensão conduzida em Vilna po mencionada ia And zejkowiczową e mãe Emilii, Augus ynę de K yńskich Beniowską. Ob e e ambém pe missão na udzieW óblewskiej pa a abalho u bases, a qual en endia como educação de c ianças (pe ealamen o mo alna o ça de ca á e ) e seus educamen o, mos am ambém suas p edisposições a cul i a ciências, w eszcie dążenie do lanie p ywa nych lekcji ancuskiego. Dzienniki dokumen ują zamiłowanie samodospe alenia se po dobó de lek as z óżnicowanych w celu pogłębiania wiedzy z óżnych dziedzin i ozwijania s e y duchowości. Wą kiem, que eque g un ownego es udo é dada po R. G iš kai ė (2017: 90) po bióg a os da amília W óblewskich e pesquisado es de oświa a na Li uânia em XIX c. (po Romanowski 2003: 285) in o mação sob e condução po Emilię du an e 40 anos sec e a pensão pa a apaz em Wilna, na qual educação inicial a cob a am alunos de mais no á eis amílias locais. Sugge e isso a insc ição 40 anos c ianças ensinou colocada na g a u a W óblewskiej no cemi é io na S a ej Rossia. Nos p óp ios diá ios não encon amos sob e esse assun o in o mações, al ez osse da pa e da au o a uma espécie au ocensu a, pa a não ai de alhes, que pode iam ameaça a segu ança das alunos e suas amílias, se caíssem em inadequadas mãos. Em apenas uma en ada, ei a e dadepop obá elmen e em 1884 ., em No as de di e en es i ula adas minhas men es (mui o di íceis de odesc e e ), compa ilhou-se al e lexão: Sou p o esso a desde 15 . ida, e ago a enho já anos 54. [nieczy elne], en ão desde anos ocupo-me com abalho ão di ícil pa a ou os, e pa a mim ão amá el, kocham wiek dziecin[n] ny, młodociany (NRW2, k. 17 ), De um simples enume amen o esul a po an o, que quase 40 anos W óblewska ocupa a-se ensinando u bases. 5 BW LAN, sygn. F9928, 929. Em um cade no es ão aduções de dois conjun os de medi ação, ma cadas po au ên icas sina u as, łącznie 155 ca as. No ca álogo de manusc i os BW LAN dão-se anos 18711873, na p óp ia on e cade no p imei o é da ado pa a anos 18681870, segundo zaś pa a 18711873. Na in o mação ca álogo é ambém wzmianka sob e publicação do manusc i o p . Zło e ok uchy (1877) na imp esso ia Józe a Zawadzkiego. Na edição al a, po ém, in o mação sob e o que ez a adução. Na página i ulowej isneia apenas sub í ul Zbio ek pie wszy, e na p óp ia li o incluídas são ambas as coleccioncas, sob e o que pode se con ence , u ilizando do digi alizado exempla de Zło ych ok uchów, p o enien e de Biblio eca Pa ialnej em Liszky, zob. h ps://polona.pl/0i em- iew56e4994-7432-4324-bd9d3e2465385e0c?page=4 [dos ęp 2023 12 01]. Da compa ação do manusc i o da adução com o ex o publicado niezbicie esul a, que é es a adução W óblewskiej. Puzzleoso pe manece, po ém, o a o de po que o nome da au o a da adução na publicação não e elado. ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA. Dzienniki Emilii z Beniowskich W óblewskiej zla 1850–1886jakoź ódłodobadańjęzykowo-kul u owych 145 Dia ys ka ealizou-se não só no papel de esc i o a-amado ca e adu o a, mas ambém, sob e o que es i icam dobi amen e seus diá ios, e a mãe mui o o emen e emocionalmen e ligada com as c ianças, en ol ida em sua o mação in elec ual. Em ano ações pedagógicas esc i as em 1867 du an e es adia em Lond es, e elou que o empo que passa em a as amen o da amília, de e ia como melho ap o ei a pa a ap endizagem eno ypiki6, lei u a de ob as his ó icas, domina o idioma inglês e p acoa <...> sob e udo, o que só e ei, que pode se poży eczne pa a meus ilhos (NPW, k. 1 ). Zemio a de ilhos W óblewskich, apenas dois ilhos alcançou a ma u idade, W óblewska sob e i eu à pe da de ês ilhos (Władysława, Zygmun e Kazimie z) e duas ilhas (S anisławy e Ma ii). Filha Ma ia, pa a a qual conduzia diá io, mo eu em idade in eliz de 18 anos. Dia ys ka mo eu a idade de 56 anos, en adas em diá ios conduzia quase po 30 anos de ida com uma mais longa pausa co esponden e a anos 18731877 e 18791883. Pe encia a mulhe es que como isso celie de e minou R. G iškai ė nie podiam não esc e e (G iškai ė 2017: 109). Spuścizna manuskopiśmienna Emilii W óblewskiej cons i ui aliosa on e pa a óżnie ukie unkowanych pesquisas linguís icas. Polszczyzna é alo ą kons y u ywną em aksjos e a pa ió ica da amília nob eeckiej, po ém nenhum dos a é en ão pesquisado es de manusk ip os dia ys ki não concen a a-se em alo ach linguís icas, g a ia de suas insc ições, di e so odidade es ilís ica e ga unkowej piśmiennic wa W óblewskiej, e já seus egodokumen y (não só dienniki, mas e ca as, aduções, s eszczenia l7) o cenne 6 eno ypics (z ang ph eno ypics) naz Ba łomiej Beniowski cons uída po si mesma, se indo pa a ins de ape eiçoamen o da capacidade de memó ia e p zyswajania og uma de dados. : G iškai ė 2017: 98. Sama dia ys ka designa a in ençezek pai em nome imagens de memó ia, milag os de memó ia, e no p e ácio pa a adução de inglês de ob a de Beniowski esc e eu: Umysł seu in en o chi p ocu a a máquina de mo o <...>, que com a elocidade cen o ezes maio o[d] lacca a na memó ia seu aquele eno me mensagem, que que ia ansmi i sws memó ia e k ó aby ao lado de sws elocidade inha al o ça, pa a do loczando je no cé eb o ão je je p o undamen e g a ada, que de ni- um ou uma i ese á el in ei eza. Pensou, p ocu ou es udou odos os sis emas elha como p óp ios seus idé- s- s pensa- słem essa maquina mo o ; ułożył jej kołka i wały (BW LAN, sygn. świa / Mnemoniki (nauki pamięci) i nakoniec p zez / óżne kombinacje ułożył u wo zył F9242, k. 2 2 ]. 7 Reseszções leccionados li os e ga he ção no a ek de á ios domínios de conhecimen o (economia, his ó ia an igai na, his ó ia e cul u a de Vilna, geog a ia) W óblewska começou 15 no emb o 1871 ano (NRW1, k. 1 ). Eles documen am a ex ensão de suas zain e esowań. Nace, począ ku ękopisu T eść moich czy ań wyjaśniła cel swojej p acy: „Piszę o z myślą o mojej que endo ela enco aja , pa a ela ambém, quando subc esce, cada ilha ecedida ob a s eści- / / BENDRIN KALBA | 97 es emunho da XIX-secula polszczyzny, usada em a iância esc i a po a i as in elec ualmen e 146nie ep esen an e da in eligência wileńska. dias ka inha amplas compe ências linguís icas, sua c ia i idade ca ac e iza cul u a da pala a e iqueza léxica, e ao mesmo empo nos egis os de W óblewska e elam-se de á ios ipo de ahania, que podem es i ica de a iância ôn ase da g a ia ôn ase e à exis ência de peculia g a olec o, u ilizado em manusc i os do XIX, como e o o ecibilização se e le indo em esc i a aços wymowy da in eligência ilenska no es ilo XIX Zauśnia já com a p elimina lei u a de diá ios diá ios agmen ado da polszczyzna dia ys ka exige uma análise p ecisa, quali a i a e li e á ia, e compa ando com a linguagem de ex os de ou os au o es de poemas polonês do XIX. Mesmo ci cunisan e econesão de en ies dia ys ka de di e en es anos indica, que escó a mos a acilações no âmbi o do uso spółgłosek ês se egos: pu źnie g a icznej syczącego (Z), ciszącego (Ź) i szumiącego (Ž), co p zejawia się na płasz- zakłóceniami em s osowaniu diak y yki (k opek, k esek). Es ado de o og a ia de XIX-secula es manusc i os no âmbi o de usa de sinais diak i icos I ena Baje owa (1986: 33) desc e eu como ainda nãoes abilizado, mui as ezes descuidados. W óblewska ambém ela i amen e equen emen e omi e diak i ica ou ambém a e o na em manei a não homogênea, niekonsis en e, a ando bas an e li emen e uso de linhas e pon os (egzimpli icação em mais adian e pa e do a igo). Po an o, necessá ia é cau ela ao econs ui em base nãoes abilizada da g a ia da elação oco en e en e unidade g a icamen e (g a emem) e sua ealização sono a. Apos o de edição digi al é como sob ecapi aliza em elação ao o iginal a disc ição de diá ios dia ys ka com a endão de suas a ian idade g á ica, e depois a ealização de pesquisas compa a ó ias pe mi indo a alia e le i -se em esc i a as ca ac e ís icas da p onúncia Na base disc i as a é en ão cem páginas de manusc i os já pode assinala a oco ência em dia ys ka W óblewska de duas endências con as a eis, endo mais p o a elmen e subs a o a ícula: pomijaneamen o da p onúncia das companhas pala alnas na p onúncia ( ipo memo c,c, dzis, bądz, wy az w ąk e ma cação da mesma posição c yp ica). P esença de p ocessos du o na paula a si, po que en ão do- pie o e dadei a dela a á bene ício. / Za eźno comecei, mas a um bom passo nunca zapoźno se não pode (NRW1, k. 1 ). ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA. Dzienniki Emilii z Beniowskich W óblewskiej zla 18501886jakoź ódłodoes udânjęzykowo-kul u owych la alizações e dispala alizações 147 spółgłosek em á ias posições em polszczyźnie ipo północnok esowego não é, na u almen e, algo su p eenden e, emos pois mui os a es ados desses enômenos de di e en es ases de desen ol imen o e a ian es uncionais do polonês da Li uânia (Ku zowa 1993: 237, 239240). In e essan e pesquiswczo é o a o, iż pessoa de cí culo de in eligência, oczy ana, obcu ando com á ios ex os, conhecendo línguas e educando ou os, usugando-se al o a ian e polszczyzny8, ulega apesa suas compe ências linguís icas, in luências uzusu egionalno. De e nes e con ex o in oca apa ição de Zo ia Ku zowej, que conside ou pe u bações na dis ibuição spółgłosek de ês sé ies po najba dziej zucajacą się w oczy cechę konsonan yzmu iloma ów, e odo o escopo usa spółgłosek de ês sé ies po única á ea, no qual não consegui am ilomaci lida no âmbi o da oné ica (Ku zowa: 47, 67; Baje owa, 1972: 125) (Ku zowa, 1986). A isa-se que essa á ea, si uando-se na bo dachei a da g a ia e p onúncia, ambém causa a di iculdades W óblewskiej, embo a lidasse com ele decididamen e melho do que ilomaci. No en an o, mode nizando o o ni de manusk ip os dia ys ki a es ado de hoje em dia, emo endo a ian i idade, que ca ac e iza a ambém o og a ia e sis ema mo onologico de língua polonesa ge al do s. XIX (Baje owa 1986: 123124), odeb a ia a essas on es alo au en ico de es emunho yki, p esença de o mas pecliwych e uwaunkowań egional polszczyzny dia ys ki não emp emowała. Não aço bynajmniej de es e a o alegu o, pois pesquisachka ocupa a análise con eúdo de documen os (e conduzia-a pe ek8 Esse e mo de inho pa a Anną Zielińską (2002: 12) a ian e polszczyzny usada na Li uânia po in eligência de XIX-wiecznej polszczyzny używanej w egodokumen ach kobiecych z Li wy. Wa o dodać, że k ó kie cy a y z ękopisów W óblewskiej podawane w bazie A chiwum Kobie są uwspółcześnione, a za em nie mają wa ości dokumen- acyjnej dla his o yka języka i badacza polszczyzny egionalnej. Jedynie R. G iškai ė s a ała się zachowywać w cy owanych agmen ach dzienników pisownię i segmen ację o yginału, jednak ozważań na ema wahań diak y- o igem ziemiańsko-szlacheckiego. De e menção isso, mo i ados socjoling is icamen e, pa ece-se adequado a boa conhecimen o da língua polonesa W óblewskiej como ep esen an eca camada zemiańsko-szlacheckiej, que es o çou ilei as se pa a escu ouza cyjnie), a nie kwes ie z zak esu g a emiki, one yki czy mo onologii. Nasze inspi ação e pad ão li e á io a naíladamen o, mas ale no u u o skon on oa polszczyznę dia ys ki com a língua de seus con empo âneos popula es au o es, po exemplo. Sy okomli (po . T ypućko 19551957; Ka aś 2022), que ez amizade se com Eus achy in eligencji wileńskiej. T udno na ws ępnym e apie badań wy okować, jaki wó ca mógł W óblewskim, ma ido de Emilii. 97 BENDRIN KALBA | as lei u as z esz ą, o que posso cons a a com base publicadas po R. G iškai ė (2012) de ci ações de selecionados manusc i os, são basicamen e con e gen es, embo a acon eçam se ce as di e enças, po exemplo aźnych (G iškai ė 2012: 241) in e p e o-ia como ożnych ‘di e en es (DWB1, k. 38 ), po que o g a em z z z não p ecisamen e ma cado com pó i diac i yką e o na nos manusc i os W óblewska an o o onem [czyż], como o [nom], mas nes e caso, po que se a a de ias de pessoas e nações e es ado; comp ehendia a o ma a é 2012 (G iškai ė: 148k); w eszcie niep ecisizny zapis ch escjanki (G iškai ė 2012: 264), gdy w ękopisie wys ępuje o ma ch zescjanki (DMW, k. 2 ) z allog a em z ealizando onem [ž]. Po causa das no adas di e enças na odis eção da esc i a dia ys ki a melho solução, an o do pon o de is a de o icina de pesquisa lingukoznawcy, como e his o iaka, é p epa ação edição digi al de diá ios em li e acesso, ap esen ando duas is as do manusc i o: ansc ição do o iginal complemen ada po uma ede de comen á ios in e a i os e isual ep esen ação do ex o o iginal. Pode á en ão ela a a necessidade de co igi p opos os lei u as de aco do com u ilizada es u u a de e e ência e p onuncia -se sob e alguns p oblemá icos egis os W óblewskiej, mudando-se a medida do deco e dos anos. Mais b a amen e a iada g a icamen e, sob e o que já wzmiankowano acima, é ealização em esc i a onema [ž], ma cado em manei a po anny como ż e z, e menos po anny ou w ęcz manie icamen e como com com uma k eska di e en e comp imen o colocada sob e a le a seja em conside á el a as amen o dela. Es e úl imo ipo de g a ação ep oduzo em dadas abaixo exemplos schema ically como ‹ź›, que dis ingui -o de znaz phenomenisk em odo ma e ial e conside a ion de alhadas ucondikowań é c ucial, po que pe mi i á disce ni , se emos a e com os acícnicos 9 Emilia Kolinko, adu o a e edi o a de edição polonesa do ex o G iškai ė, in oduziu um con empo âneo g a ação de di e en es, emo endo ao mesmo empo e lex egional oné ica em o ma de oca ó > o (G iškai ė 100 2017:). Ou e ci ações de manusc i os W óblewska ambém zno malizou de aco do com as a uais eg as o og á icas. ku ź, symbolizującego dźwięk [ź], jak np. w wy azie jeźli, odzwie ciedla- jącym upodobnienie pod względem dźwięczności (jeśli > jeźli). Pełniejszej in ep e acji i poszukiwania pa alel w pismach innych XIX-wiecznych au- o ów z Li wy wymagają zapisy dia ys ki, w k ó ych pojawia się spółgłoska z zamias spodziewanego ż lub ź i odw o nie. Us alenie ekwencji ych ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA. Dzienniki Emilii z Beniowskich W óblewskiej zla 18501886jakoź ódłodoes udosjęzykowo-kul u owych 155 NRW1 No a as di e en es Emilii W óblewskiej 1871, BW LAN, sygn. F9902, 35 ca as. NRW2 No a as di e en es Emilii W óblewskiej Moje mysli 18831884, BW LAN, sygn. F9884, 56 ca as em mau es ado. WEW W ażenia Emilii W óblewskiej, 1854, BW LAN, sygn. F9 998, 17 ca as: Vi ações e esul an es delas sen imen os e esoluções com cump idos Rekollekcyi 1854 G 16 (opis sob e i e com seis dias de ecollecção). LITERATURA A chiwum Kobie 2013–2018, zespół ed. pod kie unkiem M. Rudaś-G odzkiej, Wa szawa: Ins y u Badań Li e ackich Polskiej Akademii Nauk. Pob ano z: h p://a chiwumkobie .pl/au o /w oblewska-emilia [dos ęp 2024 02 13]. Bai ašauskai ė Tama a 1999: Dzienniki szlach y li ewskiej z XIX wie- ku w zbio ach wileńskich. – Białos occzyzna 2(54), 32–37. Bai ašauskai ė Tama a 2011: Mo e is šeimoje i isuomenėje. – De- yniolik as amžius: isuomenė i aldžia, ed. T. Bai ašauskai ė, Z. Medišaus- kienė, R. Miknys, Vilnius: Bal os lankos, 457–468. Baje owa I ena 1986: Polski język ogólny XIX wieku: S an i ewolucja 1: O og a ia, onologia z one yką, mo onologia, Ka owice: Uniwe sy e Śląski. Ba miński Je zy 2020: Z czym „ ymuje się” WOLNOŚĆ? Koncep WOLNOŚCI w polu leksykalnym, w pojęciowej słowosieci i w koncep os- e ze. – Język i pamięć: Księga jubileuszowa dedykowana Panu P o eso owi Wojciechowi Chlebdzie z okazji 70. u odzin, ed. W. Mokijenko, J. Ta sa, Opole: Uniwe sy e Opolski, 105–115. Białokozowicz Bazyli 2002: Tadeusz S anisław W óblewski – założyciel Biblio eki im. Emilii i Eus achego W óblewskich, pa io a Wilna i ob ońca p aw człowieka. – Wilno i świa : Dzieje ś odowiska in elek ualnego 1, ed. E. Feliksiak, M. Leś, Białys ok: Towa zys wo Li e ackie im. Adama Mickie- wicza, Oddział Białos ocki, 207–228. B zozowska Małgo za a 2006: Pa io yzm. – Język. Wa ości. Poli yka: Zmiany ozumienia nazw wa ości w ok esie ans o macji us ojowej w Polsce: Rapo z badań empi ycznych, ed. J. Ba miński, Lublin: Wydawnic wo Uni- we sy e u Ma ii Cu ie-Skłodowskiej, 399–402. B zozowska Małgo za a 2009: Pa io yzm i nacjonalizm w polskim dysku sie ideologicznym. – E nolingwis yka. P oblemy Języka i Kul u y 21, 103–118. G iškai ė Reda 2012: Emilijos Benio sky ės-V uble skienės (Emilia z Be- niowskich W óblewska, 1830-10-05–1886-12-23) dieno aščiai (1850-08- 05–1886-09). – A chi um Li huanicum 14, 227–308. 156 BENDRINĖ KALBA | 97 G iškai ė Reda 2017: Dzienniki Emilii z Beniowskich W óblewskiej, p ze- łożyła z li ewskiego E. Kolinko. – Pamię nik Li e acki 108(1), 89–133. Po- b ano z: h ps:// cin.o g.pl/dlib a/publica ion/82666/edi ion/64658/con en [dos ęp 2023 12 01]. Ha is Emma 2019: Ba łomiej Beniowski 1800–1867: Cosmopoli ical Cha - is and Re olu iona y Re ugee, Wa szawa: Wydawnic wa Uniwe sy e u Wa - szawskiego. Kałwa Dob ochna 1997: Ze s udiów nad his o ią kobie w XIX wieku: Me odologia, s an badań. – His o yka S udia Me odologiczne 27, 123–132. Kałwa Dob ochna 2014: His o ia kobie – kilka uwag me odologicz- nych. – Dzieje kobie w Polsce: Dyskusja wokół p zyszłej syn ezy, ed. K. A. Ma- kowski, Poznań: Wydawnic wo Nauka i Innowacje, 13–28. Ka aś Halina 2022: Język gawędy ludowej Wielki Czwa ek Władysława Sy okomli na le polszczyzny ogólnej i północnok esowej XIX wieku. – Władysław Sy okomla: Szkice i s udia: W dwuse ną ocznicę u odzin i s o sześćdziesią ą ocznicę śmie ci pisa za, ed. naukowa K. Kościewicz, B. Ku- yłowicz, H. Sokołowska, Białys ok: Uniwe sy e w Białyms oku; Wydaw- nic wo P yma , 17–40. Ka olak I eneusz 1993: Pa io yzm. – Nazwy wa ości: S udia leksykalno- -seman yczne 1, ed. J. Ba miński, M. Mazu kiewicz-B zozowska, Lublin: Wydawnic wa Uniwe sy e u Ma ii Cu ie-Skłodowskiej 1993, 157–176. Ku zowa Zo ia 1972: S udia nad językiem iloma ów i ila e ów: Fone yka, leksja, składnia, K aków: Uniwe sy e Jagielloński, Pańs wowe Wydawnic wo Naukowe. Ku zowa Zo ia 1993: Język polski Wileńszczyzny i k esów północno-wschod- nich XVI–XX w., Wa szawa–K aków: Wydawnic wo Naukowe PWN. Lewak Adam 1935: Beniowski Ba łomiej. – Polski słownik biog a iczny 1, ed. W. Konopczyński, K aków: Polska Akademia Umieję ności, 429. Masojć I ena, Sawaniewska-Mochowa Zo ia 2024: Dzienniki dla dzieci p owadzone p zez Emilię W óblewską jako ź ódła do badania polszczyzny in eligencji wileńskiej XIX wieku. – Po adnik Językowy 1, 24– 44. DOI: 10.33896/Po J.2024.1.2. h ps://www.jou nals.polon.uw.edu.pl/ index.php/pj/a icle/ iew/1301. Mas ianica Olga 2012: P a ė us namų du is: mo e ų š ie imas Lie u oje XVIII a. pabaigoje – XX a. p adžioje, Vilnius: Lie u os is o ijos ins i u as. Medišauskienė Zi a 2001: Mo e s idealas Lie u os konse a o ių akimis (XIX a. idu ys). – Feminizmas, isuomenė, kul ū a 3, 118–127. Romanowski And zej 2003: Pozy ywizm na Li wie: Polskie życie kul u- alne na ziemiach li ewsko-biało usko-in lanckich w la ach 1864–1904, K aków: Uni e si as. ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA. Dzienniki Emilii z Beniowskich W óblewskiej zla 1850–1886jakoź ódłodobadańjęzykowo-kul u owych 157 T ypućko Józe 1955–1957: Język Władysława Sy okomli (Ludwika Kon- d a owicza): P zyczynek do dziejów polskiego języka li e ackiego w wieku XIX, 1–2, Uppsala: A.-B. Lundequis ka Bokhandeln; Wiesbaden: O o Ha as- sowi z. Zielińska Anna 2002: Polska mniejszość na Li wie Kowieńskiej: S udium socjolingwis yczne, Wa szawa: Slawis yczny Oś odek Wydawniczy. Zło e ok uchy (Les Paille es d’O ) 1877: Wiązanka malu kich ad dla uświęcenia i uszczęśliwienia życia: P zekład z ancuzkiego: Zbio ek pie wszy, Wilno: Nakładem d uka ni Józe a Zawadzkiego. Pob ano z: h ps://polona.pl/ i em- iew/056e4994-7432-4324-bd9d-3e2465385e0c?page=4 [dos ęp 2023 12 01]. Ża nowska Anna 2014: Czy p zełom XIX i XX wieku o wie ał kobie om p zejścia ze s e y p ywa nej do s e y publicznej? Rola ba ie obyczajowych. – Rocznik An opologii His o ii 4(2/7), 279–290. Gau a 2024-03-11 P iim a 2024-04-15 ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA THE DIARIES OF EMILIA WRÓBLEWSKA, NÉE BENIOWSKA, FROM YEARS 18501886 AS A SOURCE FOR LINGUISTIC AND CULTURAL RESEARCH Suma ys The a icle ini ia es in e disciplina y esea ch on he ich manusc ip he i age o Emilia W óblewska née Beniowska om he yea s 18501886, ela ed o he p epa a ion o a digi al edi ion o he se en manusc ip s. Reda G iškai ė was he i s o in oduce he in ima e w i ings o his li le-known au ho om 19 h cen u y Li huania in o he his o ical discou se. Ela chamou a a enção pa a he li e a y and documen a y alues o W óblewskas dia ies, which we e impo an om he poin o iew o esea ching Li huanian socie y o ha day. Howe e , he dia ys Polish as he p ima y language sys em has ne e been a subjec o linguis ic analysis. W óblewskas en i e wo k (dia ies kep o he sel , o he son Tadeusz and daugh e Ma ia, a ious no es, eading no es, ansla ions o he ex s om F ench and English) was c ea ed in Polish, so i cons i u es a unique linguis ic documen o he e a. O a igo chama a enção ao ac ha he dia is s Polish language equi es esea ching om a ious pe spec i es, aking in o accoun such aspec s as: 1) he au ho s g apholec and he diac i ic a iabili y; 2) equency o egional phenomena and indi idual cha ac e is ics; 3) a p esença de p ocessos ca ac e ís ica de he 158 BENDRINĖ KALBA | 97 gene al language o he 19 h cen u y (especialmen e ecessi e and expansi e ea u es), 4) s ylis ic and gen e di e si y o womens dia ies ( he ichness o exp essi isms and emo ionalisms, he use o elemen s o ‘ma e nal s yle in child ens dia ies a speci ic gen e o in ima e dia ies, he use o cons i u i e ea u es o he language o a p i a e p aye ). The dia ys Polish language should also be looked a om an axiolinguis ic pe spec i e, since in addi ion o he his o ical and mo al con ex , he pe sonal es imonies e eal e alua i e concep s ha can be econs uc ed on he basis o language. Disco e ing he capaci y o he concep o PATRIOTISM in W óblewskas w i ing equi es including his alue in a b oade concep ual complex and p esen ing i in ela ions wi h o he alues impo an o he and, mo e b oadly, o he in elligen sia o ha ime, such as HOMELAND, GOD, FAMILY, WORK, EDUCATION. The seman ic dominan elemen o he concep o PATRIOTISM is lo e o he homeland, bu i ansla es in o he unc ioning o a ious models o pa io ism: he oic, oman ic, posi i is , na ional, Ch is ian, local and o he s. W óblewskas dia ies documen he posi i is ic pa io ism, unde s ood as educa ing he sel and deepening he in ellec ual sphe e, e eshing he spi i h ough zealous eligiosi y and Ch is ian e hics, and main aining undamen al alues in he amily, as well as emb acing local pa io ism. KEYWORDS: dia ies, he s o y, 19 h cen u y, Li huania, digi al edi ion o sou ces, Polish language om he o me No h-Eas e n Bo de lands. ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA Ins y u Slawis yki Polskiej Akademii Nauk ul. Ja acza 1 00-378 Wa szawa [email p o ec ed] ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA 18501886 MET EMILIJOS BENIOVSKYTS-VRUBLEVSKIENS DIENORAŪŠČIAI KALBOS IR KULTROS TYRIM ŠALTINIS San auka S aipsniu inicijuojami a pdisciplininiai Emilijos Benio sky ės-V uble skienės (18501886) u ingo ank aš inio pa eldo, ku io pag indu engiamas skai meninis sep ynių jos dieno aščių leidimas, y imai. Šios mažai žinomos XIX amžiaus Lie u os bajo ės ank aščius į is o inio disku so aki a į pi ma į aukė Reda G iškai ė. Ji a k eipė į mo e ų dieno aščių li e a ū inę bei dokumen inę e ę ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA. Dzienniki Emilii z Beniowskich W óblewskiej zla 18501886jakoź ódłodo udańjęzykowo-kul u owych i jų s a bą y inėjan šio 159 laiko a pio Lie u os isuomenę. Tačiau dia is ės a ojama lenkų kalba, ku i jai bu o gim oji, iki šiol nebu o ling is inės analizės objek as. Visa V uble skienės ank aš inė kū yba (dieno aščiai, ašy i sau, sūnui Tadui bei duk ai Ma ijai, į ai ūs už ašai, skai y ų knygų san aukos, hese eks ų e imai iš p ancūzų anglų kalbų) lenkų kalba, odėl y a s a bus epochos kalbinis dokumen as. S aipsnyje a k eipiamas dėmesys į ai, kad į dieno aščio kalbą eikia žiū ė i iš į ai ių pe spek y ų, a siž elgian į okius aspek us: 1) au o ės ašybos g a ines sa ybes i diak i inių ženklų a ian iškumą; 2) egionalinių sa ybių i indi idualių b uožų dažnumą; 3) XIX século bend inei kalbai būdingų p ocesų (ypač nyks ančių i ekspansy ių b uožų) aišką; 4) mulhe es dieno aščių s ilis inę i žan inę į ai o ę (eksp esinės i emocinės leksikos gausa, mo inos s iliaus elemen ai dieno aščiuose, ski uose aikams, speci inis in ymių dieno aščių žan as, p i ačiai maldos kalbai būdingos ypa ybės). Į dieno aščio kalbą eikė ų paž elg i i aksioling is iniu požiū iu, nes V uble skienės asmeniniai liudijimai, be is o inio i mo alinio kon eks o, a skleidžia aksiologinius koncep us, ku iuos galima ekons uo i emian is kalba. No in en ende PATRIOTIZMO samp a os u inį V uble skienės kū yboje, eikia į auk i šią e ybę į pla esnį są okų kompleksą, nu odan yšius su ki omis jai, o plačiau o me o in eligen ijai s a biomis e ybėmis, oki kaipomis TVYN, DIEVAS, ŠEIMA, DARBAS, UGDYMAS. Seman inė PATRIOTIZMO samp a os dominan ė y a meilė ė ynei, ačiau ji pasi eiškia į ai iais pa io izmo modeliais: he ojiniu, oman iniu, pozi y is iniu, au iniu, k ikščioniškuoju, lokaliniu i k . V uble skienės dieno aščiuose dokumen o as jos pozi y is inis pa io izmas, ku is sup an amas kaip sa ęs ugdymas i in elek inių aspi acijų gilinimas, d asios palaikymas pe uolų eligingumą bei k is ionišką e iką i pag indinių e ybių šeimoje išsaugojimas. V uble skienės dieno aščiuose aip pa a spindimas lokalinis pa io iškumas. ESMINIAI ŽODŽIAI: dieno aščiai, mo e ų is o ija, XIX amžius, Lie u a, šal inių skai meninimas, šiau ės y ų pa ibio lenkų kalba. ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA Ins y u Slawis yki Polskiej Akademii Nauk ul. Ja acza 1 00-378 Wa szawa [email p o ec ed]