Dzienniki Emilii z Beniowskich Wróblewskiej z lat 1850–1886 jako źródło do badań językowo-kulturowych

140 BENDRINĖ KALBA | 97 ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA Instytut Slawistyki Polskiej Akademii Nauk w Warszawie ORCID id: https://orcid.org/0000-0003-2916-6736 OBSZARY BADAŃ: dialektologia, etnolingwistyka, leksykografia gwarowa, polszczyzna regionalna. DOI: https://doi.org/10.35321/bkalba.2024.97.07 DZIENNIKI EMILII Z BENIOWSKICH WRÓBLEWSKIEJ Z LAT 1850–1886 JAKO ŹRÓDŁO DO BADAŃ JĘZYKOWO-KULTUROWYCH1 SłOWA KLUCZOWE: diarystyka, herstoria, XIX w., Litwa, edycja cyfrowa źródeł, polszczyzna północnokresowa. ADNOTACJA Artykuł ukazuje różne perspektywy badawcze, jakie otwiera przed lingwistami i historykami kultury bogata spuścizna diarystyczna Emilii Wróblewskiej, przechowywana w Dziale Rękopisów Biblioteki Litewskiej Akademii Nauk im. Wróblewskich w Wilnie. Piśmiennictwo stosunkowo mało znanej autorki z XIX-wiecznej Litwy zasługuje na wieloaspektową refleksję humanistyczną i wprowadzenie do szerokiego obiegu naukowego. Taki jest cel realizowanego aktualnie projektu dokumentacyjno-badawczego: zaprezentowanie w formie edycji cyfrowej manuskryptów Wróblewskiej z opracowaniem krytycznym i ukazanie aspektów ideowych, językowych i literackich intymistyki kobiecej tworzonej w sytuacji zaborów. 1 Artykuł powstał w ramach projektu Egodokumenty Emilii Wróblewskiej z lat 1850–1886 – świadectwo życia i postaw ideowych Polki z kręgu inteligencji wileńskiej. Edycja cyfrowa 7 dzienników z opracowaniem krytycznym i e-monografia, finansowanego w latach 2023–2028 w ramach programu pod nazwą „Narodowy Program Rozwoju Humanistyki”, nr projektu NPRH/F/SP/507578/2021/11, moduł „Fundamenty”. Partnerem projektu jest Biblioteka Litewskiej Akademii Nauk im. Wróblewskich w Wilnie i Centrum Kompetencji Cyfrowych Uniwersytetu Warszawskiego. Niniejszy tekst ma charakter rekonesansu, opiera się na wstępnej ekscerpcji źródeł, a zatem przedstawione refleksje i obserwacje nie pretendują do opracowania kompletnego, zawierającego rozbudowane wnioski. Pełną analizę językową i stylistyczną piśmiennictwa Wróblewskiej przyniesie dopiero wieńcząca projekt e-monografia współautorska. ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA. Dzienniki Emilii z Beniowskich Wróblewskiej zlat1850–1886jakoźródłodobadańjęzykowo-kulturowych 141 ABSTRACT The article shows various research perspectives opening up for linguists and historians of culture due to analysis of the rich diaristic legacy of Emilia Wróblewska, stored in the Manuscripts Department of the Wroblewski Library of the Lithuanian Academy of Sciences in Vilnius. The writings of a relatively littleknown author from the 19th-century Lithuania deserve multifaceted humanistic reflection and wider introduction to the wider scientific community. Thus, the aim of the current documentation and research project is presenting Wróblewska’s manuscripts in the form of a digital edition with a critical study, and showing the ideological, linguistic and literary aspects of women’s intimist literature written at the time of Partitions and domination of the Russian Empire. Intymistyka kobieca XIX w. budzi coraz większe zainteresowanie, ale i polaryzację poglądów na ten gatunek piśmiennictwa. Niektórzy badacze traktują tego typu twórczość jako marginalne źródło historyczne i wątpliwą pod względem artystycznym epigońską literaturę, inni, wręcz przeciwnie, dostrzegają w egodokumentach kobiet szczere świadectwo życia i aktywności autorek, a zarazem dokument wydarzeń ukazywanych przez pryzmat uczuć i ekspresji piszących (Griškaitė 2012: 296). Kobiece piśmiennictwo biograficzne z XIX-wiecznej Litwy to cenne, aczkolwiek za mało wykorzystywane źródła do badania języka, poglądów i aspiracji działaczek z kręgu inteligencji, ich pracy organicznej na rzecz zachowania fundamentalnych wartości (służba Ojczyźnie i społeczeństwu, wiara w Boga, rodzina, edukacja kobiet, patriotyczne i obywatelskie wychowanie dzieci) oraz budowania strategii przetrwania w sytuacji klęski powstań narodowowyzwoleńczych. Postawy kobiet i ich dylematy związane z angażowaniem się w działalność publiczną na przełomie XIX i XX wieku to sfera coraz wyraźniej obecna we współczesnej historiografii polskiej, jak i litewskiej (por. przykładowo: Kałwa 1997, 2014; Bairašauskaitė 2011; Żarnowska 2014 czy opracowania z serii Kobieta i … pod redakcją Anny Żarnowskiej i Andrzeja Szwarca). W tym krótkim szkicu zamierzam zasygnalizować jedynie, jak interesujące perspektywy badawcze otwiera przed humanistami bogata spuścizna diarystyczna Emilii z Beniowskich Wróblewskiej i dlaczego warto udostępnić te manuskrypty badaczom w formie nowoczesnej edycji cyfrowej jako świadectwo życia, języka i aksjosfery kobiety z kręgu inteligencji wileńskiej w dobie popowstaniowej – kobiety realizującej się w różnych obszarach: literatki amatorki, oddanej matki, nauczycielki, ale i osoby niezbyt szczęśliwej w małżeństwie, rozdartej wewnętrznie między ideałami konserwa- 142 BENDRINĖ KALBA | 97 tywnego społeczeństwa (zob. Medišauskienė 2001) a potrzebą przekraczania granic ról społecznych i poszukiwania dróg osobistego rozwoju intelektualnego. Aspiracje edukacyjne i samokształceniowe kobiet na Litwie od końca XVIII w. do początku w. XX przedstawiła szerzej Olga Mastianica w książce pod znamiennym tytułem Pravėrus namų duris (Po uchyleniu drzwi domu), ukazując stopniowe ewoluowanie ich ról społecznych, od opiekunki domu i co najwyżej pomocnicy mężczyzny, ku aktywności intelektualnej i zawodowej (Mastianica 2012). Emilia Wróblewska nie należy do postaci, które są opisywane w podręcznikach historii czy literatury polskiej, jak i litewskiej, ale też nie jest to osoba przez badaczy zupełnie niedostrzegana. Jest wspominana w publikacjach na temat dawnej Biblioteki Wróblewskich w Wilnie (np. Białokozowicz 2002: 207–208), jej imię figurowało obok imienia męża w nazwie tej instytucji (Biblioteka im. Eustachego i Emilii Wróblewskich, obecnie Biblioteka Litewskiej Akademii Nauk im. Wróblewskich). Wzmiankowali o niej też biografiści jej męża, zesłańca, lekarza-homeopaty i społecznika, Eustachego Wróblewskiego (1826–1891), a zwłaszcza badacze życia, działalności i postaw ideowych jej synów, Tadeusza Stanisława Wróblewskiego (1858–1925), słynnego wileńskiego adwokata, bibliofila, działacza społecznego, zesłańca i Augustyna Aniceta Wróblewskiego (1866–po 1913), naukowca, biochemika, socjalisty, teoretyka i propagatora anarchizmu. O obecności diarystyki Wróblewskiej w wileńskich zbiorach archiwalnych informowała w 1999 r. również historyczka Tamara Bairašauskaitė, ale przedstawiła te źródła fragmentarycznie (Bairašauskaitė 1999: 36–37). Cenny walor informacyjny dla zainteresowanych XIX-wieczną diarystyką kobiecą mają dane archiwalne na temat dzienników Wróblewskiej wraz z syntetycznym streszczeniem ich zawartości, umieszczone w bazie elektronicznej Archiwum Kobiet2, opracowanej w Instytucie Badań Literackich w Warszawie. Szerzej do dyskursu historycznego wprowadziła postać Wróblewskiej badaczka litewska Reda Griškaitė (2012, 2017), która przedstawiła szczegółowo interesujące wątki biograficzne i twórczość diarystki jako wartościowe źródło do badań literackich i historycznych. Zaprezentowała też wybrane wpisy autorki z różnych lat, jednak żaden z 7 tomów spuścizny diarystycznej Wróblewskiej (liczącej około 1200 stronic) nie doczekał się dotychczas krytycznej edycji. 2 http://archiwumkobiet.pl/autor/wroblewska-emilia [dostęp 2024 02 13]. ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA. Dzienniki Emilii z Beniowskich Wróblewskiej zlat1850–1886jakoźródłodobadańjęzykowo-kulturowych 143 Egodokumenty diarystki, ur. w 1830 r. w mieście Kobryń w guberni grodzieńskiej, córki Augustyny Kryńskiej (1809–1869) i majora Bartłomieja Beniowskiego (1800–1867), uczestnika powstania listopadowego i emigranta (Lewak 1935: 429) nadal wymagają gruntownego zbadania pod względem językowo-kulturowym i przedstawienia na tle piśmiennictwa kobiecego w powiązaniu z kontekstem biograficznym, rodzinnym, środowiskowym. Wychowana w tradycjach patriotyzmu romantycznego, ojca, polistopadowego emigranta i działacza na obczyźnie (Harris 2019), poznała dopiero po ponad 20 latach w Londynie. Podziwiała go za odwagę, genialną pamięć i prace naukowe, a w dzienniku o ojcu wygnańcu napisała: „bo wszystko mógł znaleść na obcej ziemi, / lecz tego prożnoby szukał – pomoć, radę, sławę / dadzą mu wszyscy, lecz serce, czyż znaleść tak łatwo / i jeszcze wsród Anglików” (DBW1, Wilno, 16 września 1851, k. 38r)3. W nurt działalności niepodległościowej włączała się też siostra matki Emilii Leokadia z Kryńskich Andrzejkowiczowa (1810–1882), która prowadziła pensję żeńską w Wilnie, zamkniętą po powstaniu styczniowym w 1864 r. Dzięki szczegółowym penetracjom archiwalnym wspomnianej R. Griškaitė (2017: 102–103) wiadomo już, że Emilia Wróblewska była, jak na tamte czasy, kobietą wykształconą. Edukację zdobywała w domu, potem na najlepszych wileńskich pensjach dla dziewcząt i w Instytucie Szlacheckim w Wilnie. Miała predyspozycje do nauki języków, znała język francuski, niemiecki, rosyjski, angielski. Chętnie też podejmowała się tłumaczeń książek, które sprowadzała z zagranicy. Przetłumaczyła z angielskiego na język polski pracę naukową jej ojca A Handbook of Phrenotypics for Teacher and Student (Londyn 1842)4, z francuskiego zaś zbiór medytacji religijnych pt. Les Paillettes d’Or (Okru3 W podawanych cytatach z dzienników Wróblewskiej zachowuję cechy językowe oryginałów. Nie dostosowuję do dzisiejszych zasad ortograficznych zapisów diarystki, które mogą odzwierciedlać cechy wymowy regionalnej i uzusu kresowego oraz dokumentować procesy ortograficzno-fonetyczne toczące się jeszcze w polszczyźnie ogólnej XIX w. Nie usuwam z tekstu przekreśleń dokonanych przez samą piszącą. Uwspółcześniam jedynie interpunkcję i wprowadzam znaki przestankowe niezbędne ze względów składniowo-logicznych. Jako manieryzm graficzny traktuję umieszczanie przez autorkę dywizów lub dłuższych pauz w indeksie dolnym. Czasami pełnią one funkcję kropki, średnika, wielokropka, mogą też zapowiadać wtrącenie. Nie wykluczam też, że w ten sposób pisząca sygnalizowała swoje silne stany emocjonalne (rodzaj interpunkcji emotywnej). 4 60-kartkowy rękopis tego tłumaczenia ze wstępem Wróblewskiej, sporządzonym 16 listopada 1886 r., zachował się w zbiorach Biblioteki Litewskiej Akademii Nauk im. Wróblewskich (dalej skrót: BW LAN), sygn. F9–242. Książkę ojca przywiozła z Londynu najprawdopodobniej po 1855 r., egzemplarz dzieła Beniowskiego jest przechowywany w BW LAN, sygn. 41915. 144 BENDRINĖ KALBA | 97 chy złote. Wiązanka malutkich rad dla uświęcenia i uszczęśliwienia życia5). W 1851 r. rozpoczęła pracę nauczycielki nauczania początkowego na pensji prowadzonej w Wilnie przez wspomnianą ciotkę Andrzejkowiczową i matkę Emilii, Augustynę z Kryńskich Beniowską. Uzyskała też pozwolenie na udzielanie prywatnych lekcji francuskiego. Dzienniki dokumentują zamiłowanie Wróblewskiej do pracy u podstaw, którą rozumiała jako wychowywanie dzieci (doskonalenie moralnej siły charakteru) i ich edukowanie, pokazują także jej predyspozycje do uprawiania nauki, wreszcie dążenie do samodoskonalenia się przez dobór zróżnicowanych lektur w celu pogłębiania wiedzy z różnych dziedzin i rozwijania sfery duchowości. Wątkiem, który wymaga gruntownego zbadania jest podana przez R. Griš kaitė (2017: 90) za biografami rodziny Wróblewskich i badaczami oświaty na Litwie w XIX w. (por. Romanowski 2003: 285) informacja o prowadzeniu przez Emilię przez 40 lat tajnej pensji dla dziewcząt w Wilnie, w której edukację początkową pobierały uczennice z najznakomitszych miejscowych rodzin. Sugeruje to inskrypcja „40 lat dzieci uczyła” umieszczona na nagrobku Wróblewskiej na cmentarzu na Starej Rossie. W samych dziennikach nie znajdujemy na ten temat informacji, być może był to ze strony autorki rodzaj autocenzury, by nie zdradzać szczegółów, które mogłyby zagrażać bezpieczeństwu uczennic i ich rodzin, gdyby trafiły w nieodpowiednie ręce. W jednym tylko wpisie, dokonanym prawdpopodobnie w 1884 r., w Notatach różnych zatytułowanych Moje mysli (bardzo trudnych do odczytania), podzieliła się taką refleksją: „Jestem nauczycielką od 15 r. życia, a / teraz mam już lat 54. [nieczytelne], więc od lat zajmuję się pracą tak cięzką dla innych, a dla mnie tak miłą, kocham wiek dziecin[n] ny, młodociany” (NRW2, k. 17v), Z prostego wyliczenia wynika zatem, że niemal 40 lat Wróblewska zajmowała się nauczaniem u podstaw. 5 BW LAN, sygn. F9–928, 929. W jednym zeszycie są tłumaczenia dwóch zbiorów medytacji, oznaczone odrębnymi sygnaturami, łącznie 155 kart. W katalogu rękopisów BW LAN podane są lata 1871–1873, w samym źródle zbiór pierwszy jest datowany na lata 1868–1870, drugi zaś na 1871–1873. W informacji katalogowej jest też wzmianka o publikacji rękopisu pt. Złote okruchy (1877) w drukarni Józefa Zawadzkiego.W wydaniu brakuje jednak informacji o tym, kto dokonał przekładu. Na stronie tytułowej widnieje tylko podtytuł Zbiorek pierwszy, a w samej książce zawarte są oba zbiorki, o czym można się przekonać, korzystając ze zdigitalizowanego egzemplarza Złotych okruchów, pochodzącego z Biblioteki Parafialnej w Liszkach, zob. https://polona.pl/item-view/056e4994-7432-4324-bd9d3e2465385e0c?page=4 [dostęp 2023 12 01]. Z porównania rękopisu tłumaczenia z tekstem wydanym niezbicie wynika, że jest to przekład Wróblewskiej. Zagadkowy pozostaje jednak fakt, dlaczego nazwiska autorki tłumaczenia w publikacji nie ujawniono. ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA. Dzienniki Emilii z Beniowskich Wróblewskiej zlat1850–1886jakoźródłodobadańjęzykowo-kulturowych 145 Diarystka realizowała się nie tylko w roli pisarki-amatorki i tłumaczki, ale też, o czym świadczą dobitnie jej dzienniki, była matką bardzo mocno uczuciowo związaną z dziećmi, zaangażowaną w ich formację intelektualną. W Notach pedagogicznych spisanych w 1867 podczas pobytu w Londynie, wyjawiła, że czas, który spędza w oddaleniu od rodziny, powinna jak najlepiej wykorzystać na naukę frenotypiki6, czytanie dzieł historycznych, opanowanie języka angielskiego i „pracować <…> nad wszystkiem, co tylko zobaczę, że może być pożyteczne dla moich dzieci” (NPW, k. 1v). Z siedmiorga dzieci Wróblewskich, tylko dwóch synów osiągnęło dorosłość, Wróblewska przeżyła stratę trzech synów (Władysława, Zygmunta i Kazimierza) i dwóch córek (Stanisławy i Marii). Córka Maria, dla której prowadziła dziennik, zmarła w wieku niespełna 18 lat. Diarystka zmarła w wieku 56 lat, wpisy w dziennikach prowadziła niemal przez 30 lat życia z dłuższą przerwą przypadającą na lata 1873–1877 i 1879–1883. Należała do kobiet, które – jak to celnie określiła R. Griškaitė – „nie mogły nie pisać” (Griškaitė 2017: 109). Spuścizna rękopiśmienna Emilii Wróblewskiej stanowi cenne źródło do różnie ukierunkowanych badań lingwistycznych. Polszczyzna jest wartością konstytutywną w aksjosferze patriotycznej rodziny szlacheckiej, jednak żaden z dotychczasowych badaczy manuskryptów diarystki nie koncentrował się na walorach językowych, grafii jej zapisów, różnorodności stylistycznej i gatunkowej piśmiennictwa Wróblewskiej, a przecież jej egodokumenty (nie tylko dzienniki, ale i listy, tłumaczenia, streszczenia lektur7) to cenne 6 Frenotypiką (z ang. phrenotypics) nazwał Bartłomiej Beniowski skonstruowaną przez siebie maszynę, służącą do doskonalenia pojemności pamięci i przyswajania ogromu danych, więcej na ten temat zob.: Griškaitė 2017: 98. Sama diarystka określała wynalazek ojca mianem „obrazów pamięci”, „cudów pamięci”, a w przedmowie do tłumaczenia z angielskiego dzieła Beniowskiego napisała: „Umysł / jego wynalazczy szukał machiny motora <…>, która by z prędkością sto raz / większą o[d]tłaczała w pamięci jego ten ogrom / wiadomości, które chciał przekazać swej / pamięci – a któraby obok swej prędkości miała / taką siłę, iż by dotłoczywszy je raz na mózgu / tak je tam głęboko wyryła, iż by z nim jedno- / czyły jedną nierozerwalną całość. Myślał, szukał / badał wszystkie systematy starej jak świat / Mnemoniki (nauki pamięci) i nakoniec przez / różne kombinacje ułożył utworzył własnym swoim pomy-/ słem tę machinę motora; ułożył jej kołka i wały” (BW LAN, sygn. F9–242, k. 2r–2v]. 7 Streszczenia przeczytanych książek i gromadzenie notatek z różnych dziedzin wiedzy (ekonomii, historii starożytnej, historii i kultury Wilna, geografii) Wróblewska rozpoczęła 15 listopada 1871 roku (NRW1, k. 1r). Dokumentują one rozległość jej zainteresowań. Na początku rękopisu Treść moich czytań wyjaśniła cel swojej pracy: „Piszę to z myślą o mojej córce, chcąc ją / zachęcić, by sama też, gdy podrośnie, każde / przeczytane dzieło streści- 146 BENDRINĖ KALBA | 97 świadectwo XIX-wiecznej polszczyzny, używanej w odmianie pisanej przez aktywne intelektualnie przedstawicielki inteligencji wileńskiej. Diarystka miała szerokie kompetencje językowe, jej twórczość cechuje kultura słowa i bogactwo leksykalne, a zarazem w zapisach Wróblewskiej ujawniają się różnego typu wahania, które mogą świadczyć o wariancji ówczesnej grafii i istnieniu swoistego grafolektu, wykorzystywanego w rękopisach, jak i o odzwierciedlaniu się w piśmie cech wymowy inteligencji wileńskiej XIX w. Zauważalny już przy wstępnej lekturze fragmentów dzienników koloryt kresowy polszczyzny diarystki wymaga dokładnej analizy, jakościowej i ilościowej, i skonfrontowania z językiem tekstów innych XIX-wiecznych autorów z Litwy piszących po polsku, jak i tendencjami polszczyzny ogólnej XIX w. Jedynie komparatystyczne podejście pozwoli ustalić obecność zjawisk regionalnych w piśmiennictwie Wróblewskiej i cech osobniczych jej stylu. Nawet pobieżny rekonesans wpisów diarystki z różnych lat wskazuje, że pisząca wykazuje wahania w zakresie użycia spółgłosek trzech szeregów: syczącego (Z), ciszącego (Ź) i szumiącego (Ž), co przejawia się na płaszczyźnie graficznej zakłóceniami w stosowaniu diakrytyki (kropek, kresek). Stan ortografii XIX-wiecznych rękopisów w zakresie używania znaków diakrytycznych Irena Bajerowa (1986: 33) określiła jako jeszcze nieustabilizowany, często niedbały. Wróblewska też stosunkowo często pomija diakrytykę albo też oddaje ją w sposób niejednolity, niekonsekwentny, traktując dość swobodnie użycie kresek i kropek (egzemplifikacja w dalszej części artykułu). Dlatego niezbędna jest ostrożność przy rekonstrukcji na podstawie nieustabilizowanej grafii relacji zachodzącej między jednostką graficzną (grafemem) a jej realizacją dźwiękową. Założeniem edycji cyfrowej jest jak nadokładniejsze w stosunku do oryginału rozpisanie dzienników diarystki z oddaniem ich wariantywności graficznej, a następnie przeprowadzenie badań porównawczych pozwalających ocenić odzwierciedlanie się w piśmie cech wymowy Na podstawie rozpisanych dotychczas stu stron manuskryptów już można zasygnalizować występowanie w diarystyce Wróblewskiej dwóch przeciwstawnych tendencji, mających najprawdopodobniej podłoże artykulacyjne: pomijanie kreskowania spółgłosek palatalnych w wygłosie (typ pamięc, odbyc, dzis, tydzien, bądz, wyraz ‘wyraź’ i oznaczanie w tej samej pozycji miękkości spółgłoski c (typ pomoć). Obecność procesów wtórnej pała sobie, bo wtedy do- / piero prawdziwą jej przyniesie korzyść. / Zapoźno zaczęłam, ale do dobrego kroku / nigdy zapoźno być nie może” (NRW1, k. 1r). ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA. Dzienniki Emilii z Beniowskich Wróblewskiej zlat1850–1886jakoźródłodobadańjęzykowo-kulturowych 147 latalizacji i dyspalatalizacji spółgłosek w różnych pozycjach w polszczyźnie typu północnokresowego nie jest, oczywiście, czymś zaskakującym, mamy bowiem wiele poświadczeń tych zjawisk z różnych faz rozwojowych i odmian funkcjonalnych języka polskiego z Litwy (Kurzowa 1993: 237, 239–240). Interesujący badawczo jest fakt, iż osoba z kręgu inteligencji, oczytana, obcująca z różnymi tekstami, znająca języki i edukująca innych, posługująca się wysokim wariantem polszczyzny8, ulega mimo swoich kompetencji językowych, wpływom uzusu regionalnego. Należy w tym kontekście przywołać spostrzeżenie Zofii Kurzowej, która uznała zakłócenia w dystrybucji spółgłosek trzech szeregów za „najbardziej rzucajacą się w oczy cechę konsonantyzmu filomatów”, a cały zakres użyć spółgłosek trzech szeregów za „jedyny obszar, na którym nie umieli sobie filomaci poradzić w zakresie fonetyki” (Kurzowa 1972: 47, 67; Bajerowa 1986: 125). Okazuje się, że ten obszar, sytuujący się na pograniczu grafii i wymowy, też sprawiał trudności Wróblewskiej, choć radziła sobie z nim zdecydowanie lepiej niż filomaci. Jednak modernizowanie pisowni manuskryptów diarystki do stanu dzisiejszego, usuwanie wariantywności, która charakteryzowała również ortografię i system morfonologiczny polskiego języka ogólnego XIX w. (Bajerowa 1986: 123–124), odebrałoby tym źródłom walor autentycznego świadectwa XIX-wiecznej polszczyzny używanej w egodokumentach kobiecych z Litwy. Warto dodać, że krótkie cytaty z rękopisów Wróblewskiej podawane w bazie Archiwum Kobiet są uwspółcześnione, a zatem nie mają wartości dokumentacyjnej dla historyka języka i badacza polszczyzny regionalnej. Jedynie R. Griškaitė starała się zachowywać w cytowanych fragmentach dzienników pisownię i segmentację oryginału, jednak rozważań na temat wahań diakrytyki, obecności form osobliwych i uwaunkowań regionalnych polszczyzny diarystki nie podejmowała. Nie czynię bynajmniej z tego faktu zarzutu, bo badaczkę zajmowała analiza treści dokumentów (i przeprowadzała ją perfekcyjnie), a nie kwestie z zakresu grafemiki, fonetyki czy morfonologii. Nasze 8 Tym terminem określam za Anną Zielińską (2002: 12) wariant polszczyzny używanej na Litwie przez inteligencję pochodzenia ziemiańsko-szlacheckiego. Określenie to, motywowane socjolingwistycznie, wydaje się adekwatne do dobrej znajomości języka polskiego Wróblewskiej jako przedstawicielki warstwy ziemiańsko-szlacheckiej, która zasiliła szeregi inteligencji wileńskiej. Trudno na wstępnym etapie badań wyrokować, jaki twórca mógł być dla piszącej inspiracją i wzorcem literackim do naśladowania, ale warto w przyszłości skonfrontować polszczyznę diarystki z językiem jej współczesnych popularnych autorów, np. Syrokomli (por. Trypućko 1955–1957; Karaś 2022), który przyjaźnił się z Eustachym Wróblewskim, mężem Emilii. 148 BENDRINĖ KALBA | 97 odczytania zresztą, co mogę stwierdzić na podstawie opublikowanych przez R. Griškaitė (2012) cytatów z wybranych manuskryptów, są zasadniczo zbieżne, choć zdarzają się pewne różnice, przykładowo raźnych (Griškaitė 2012: 241) intepretowałabym jako rożnych ‘różnych’ (DWB1, k. 38r), bo grafem z z nieprecyzyjnie zaznaczoną diakrytyką oddaje w manuskryptach Wróblewskiej zarówno fonem [ž], jak i [ź], ale w tym przypadku we właściwym zrozumieniu tej formy pomaga kontekst, bo mowa o ludziach rożnych wiekiem i narodem i stanem9; z kolei odczytanie do póżna (Griškaitė 2012: 275) po zestawieniu z rękopisem to bez wąpliwości do późna (DBW1, k. 7r); wreszcie nieprecyzyjny zapis chrescjanki (Griškaitė 2012: 264), gdy w rękopisie występuje forma chrzescjanki (DMW, k. 2r) z allografem rz realizującym fonem [ž]. Z powodu zauważanych różnic w odczytywaniu pisma diarystki najlepszym rozwiązaniem, zarówno z punktu widzenia warsztatu badawczego językoznawcy, jak i historyka, jest przygotowanie edycji cyfrowej dzienników w wolnym dostępie, prezentującej dwa widoki manuskryptu: transkrypcji oryginału uzupełnionej siecią interaktywnych komentarzy i wizualnej reprezentacji tekstu oryginalnego. Można będzie wtedy zgłaszać konieczność korygowania zaproponowanych odczytań w zależności od wykorzystanej ramy odniesienia i wypowiadać się na temat niektórych problematycznych zapisów Wróblewskiej, zmieniających się w miarę upływu lat. Najbardziej zróżnicowana graficznie, o czym już wzmiankowano wyżej, jest realizacja w piśmie fonemu [ž], oznaczanego w sposób staranny jako ż i rz, a mniej starannie czy wręcz manierycznie jako z z kreską różnej długości umieszczaną nad literą bądź w znacznym oddaleniu od niej. Ten ostatni typ zapisu oddaję w podawanych niżej przykładach schematycznie jako ‹ź›, żeby odróżnić go od znaku ź, symbolizującego dźwięk [ź], jak np. w wyrazie jeźli, odzwierciedlającym upodobnienie pod względem dźwięczności (jeśli > jeźli). Pełniejszej intepretacji i poszukiwania paralel w pismach innych XIX-wiecznych autorów z Litwy wymagają zapisy diarystki, w których pojawia się spółgłoska z zamiast spodziewanego ż lub ź i odwrotnie. Ustalenie frekwencji tych zjawisk w całym materiale i rozpatrzenie szczegółowych uwarunkowań jest kluczowe, bo pozwoli rozpoznać, czy mamy do czynienia z faktycznymi 9 Emilia Kolinko, tłumaczka i redaktorka edycji polskiej tekstu Griškaitė, wprowadziła współczesny zapis różnych, usuwając zarazem refleks regionalnej fonetyki w postaci wymiany ó > o (Griškaitė 2017: 100). Inne cytaty z manuskryptów Wróblewskiej także znormalizowała według obecnych zasad ortograficznych. ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA. Dzienniki Emilii z Beniowskich Wróblewskiej zlat1850–1886jakoźródłodobadańjęzykowo-kulturowych 155 NRW1 – Notaty różne Emilii Wróblewskiej 1871, BW LAN, sygn. F9–902, 35 kart. NRW2 – Notaty różne Emilii Wróblewskiej „Moje mysli” 1883–1884, BW LAN, sygn. F9–884, 56 kart w złym stanie. WEW – Wrażenia Emilii Wróblewskiej, 1854, BW LAN, sygn. F9 – 998, 17 kart: Wrażenia i wynikające z nich uczucia i postanowienia z odbytych Rekollekcyi 1854 Gr 16 (opis przeżyć z sześciu dni rekolekcji). LITERATURA Archiwum Kobiet 2013–2018, zespół red. pod kierunkiem M. Rudaś-Grodzkiej, Warszawa: Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk. Pobrano z: http://archiwumkobiet.pl/autor/wroblewska-emilia [dostęp 2024 02 13]. Bairašauskaitė Tamara 1999: Dzienniki szlachty litewskiej z XIX wieku w zbiorach wileńskich. – Białostocczyzna 2(54), 32–37. Bairašauskaitė Tamara 2011: Moteris šeimoje ir visuomenėje. – Devynioliktas amžius: visuomenė ir valdžia, red. T. Bairašauskaitė, Z. Medišauskienė, R. Miknys, Vilnius: Baltos lankos, 457–468. Bajerowa Irena 1986: Polski język ogólny XIX wieku: Stan i ewolucja 1: Ortografia, fonologia z fonetyką, morfonologia, Katowice: Uniwersytet Śląski. Bartmiński Jerzy 2020: Z czym „rymuje się” WOLNOŚĆ? Koncept WOLNOŚCI w polu leksykalnym, w pojęciowej słowosieci i w konceptosferze. – Język i pamięć: Księga jubileuszowa dedykowana Panu Profesorowi Wojciechowi Chlebdzie z okazji 70. urodzin, red. W. Mokijenko, J. Tarsa, Opole: Uniwersytet Opolski, 105–115. Białokozowicz Bazyli 2002: Tadeusz Stanisław Wróblewski – założyciel Biblioteki im. Emilii i Eustachego Wróblewskich, patriota Wilna i obrońca praw człowieka. – Wilno i świat: Dzieje środowiska intelektualnego 1, red. E. Feliksiak, M. Leś, Białystok: Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza, Oddział Białostocki, 207–228. Brzozowska Małgorzata 2006: Patriotyzm. – Język. Wartości. Polityka: Zmiany rozumienia nazw wartości w okresie transformacji ustrojowej w Polsce: Raport z badań empirycznych, red. J. Bartmiński, Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, 399–402. Brzozowska Małgorzata 2009: Patriotyzm i nacjonalizm w polskim dyskursie ideologicznym. – Etnolingwistyka. Problemy Języka i Kultury 21, 103–118. Griškaitė Reda 2012: Emilijos Beniovskytės-Vrublevskienės (Emilia z Beniowskich Wróblewska, 1830-10-05–1886-12-23) dienoraščiai (1850-0805–1886-09). – Archivum Lithuanicum 14, 227–308. 156 BENDRINĖ KALBA | 97 Griškaitė Reda 2017: Dzienniki Emilii z Beniowskich Wróblewskiej, przełożyła z litewskiego E. Kolinko. – Pamiętnik Literacki 108(1), 89–133. Pobrano z: https://rcin.org.pl/dlibra/publication/82666/edition/64658/content [dostęp 2023 12 01]. Harris Emma 2019: Bartłomiej Beniowski 1800–1867: Cosmopolitical Chartist and Revolutionary Refugee, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego. Kałwa Dobrochna 1997: Ze studiów nad historią kobiet w XIX wieku: Metodologia, stan badań. – Historyka Studia Metodologiczne 27, 123–132. Kałwa Dobrochna 2014: Historia kobiet – kilka uwag metodologicznych. – Dzieje kobiet w Polsce: Dyskusja wokół przyszłej syntezy, red. K. A. Makowski, Poznań: Wydawnictwo Nauka i Innowacje, 13–28. Karaś Halina 2022: Język gawędy ludowej Wielki Czwartek Władysława Syrokomli na tle polszczyzny ogólnej i północnokresowej XIX wieku. – Władysław Syrokomla: Szkice i studia: W dwusetną rocznicę urodzin i sto sześćdziesiątą rocznicę śmierci pisarza, red. naukowa K. Kościewicz, B. Kuryłowicz, H. Sokołowska, Białystok: Uniwersytet w Białymstoku; Wydawnictwo Prymat, 17–40. Karolak Ireneusz 1993: Patriotyzm. – Nazwy wartości: Studia leksykalno- -semantyczne 1, red. J. Bartmiński, M. Mazurkiewicz-Brzozowska, Lublin: Wydawnictwa Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej 1993, 157–176. Kurzowa Zofia 1972: Studia nad językiem filomatów i filaretów: Fonetyka, fleksja, składnia, Kraków: Uniwersytet Jagielloński, Państwowe Wydawnictwo Naukowe. Kurzowa Zofia 1993: Język polski Wileńszczyzny i kresów północno-wschodnich XVI–XX w., Warszawa–Kraków: Wydawnictwo Naukowe PWN. Lewak Adam 1935: Beniowski Bartłomiej. – Polski słownik biograficzny 1, red. W. Konopczyński, Kraków: Polska Akademia Umiejętności, 429. Masojć Irena, Sawaniewska-Mochowa Zofia 2024: Dzienniki dla dzieci prowadzone przez Emilię Wróblewską jako źródła do badania polszczyzny inteligencji wileńskiej XIX wieku. – Poradnik Językowy 1, 24– 44. DOI: 10.33896/PorJ.2024.1.2. https://www.journals.polon.uw.edu.pl/ index.php/pj/article/view/1301. Mastianica Olga 2012: Pravėrus namų duris: moterų švietimas Lietuvoje XVIII a. pabaigoje – XX a. pradžioje, Vilnius: Lietuvos istorijos institutas. Medišauskienė Zita 2001: Moters idealas Lietuvos konservatorių akimis (XIX a. vidurys). – Feminizmas, visuomenė, kultūra 3, 118–127. Romanowski Andrzej 2003: Pozytywizm na Litwie: Polskie życie kulturalne na ziemiach litewsko-białorusko-inflanckich w latach 1864–1904, Kraków: Universitas. ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA. Dzienniki Emilii z Beniowskich Wróblewskiej zlat1850–1886jakoźródłodobadańjęzykowo-kulturowych 157 Trypućko Józef 1955–1957: Język Władysława Syrokomli (Ludwika Kondratowicza): Przyczynek do dziejów polskiego języka literackiego w wieku XIX, 1–2, Uppsala: A.-B. Lundequistka Bokhandeln; Wiesbaden: Otto Harrassowitz. Zielińska Anna 2002: Polska mniejszość na Litwie Kowieńskiej: Studium socjolingwistyczne, Warszawa: Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy. Złote okruchy (Les Paillettes d’Or) 1877: Wiązanka malutkich rad dla uświęcenia i uszczęśliwienia życia: Przekład z francuzkiego: Zbiorek pierwszy, Wilno: Nakładem drukarni Józefa Zawadzkiego. Pobrano z: https://polona.pl/ item-view/056e4994-7432-4324-bd9d-3e2465385e0c?page=4 [dostęp 2023 12 01]. Żarnowska Anna 2014: Czy przełom XIX i XX wieku otwierał kobietom przejścia ze sfery prywatnej do sfery publicznej? Rola barier obyczajowych. – Rocznik Antropologii Historii 4(2/7), 279–290. Gauta 2024-03-11 Priimta 2024-04-15 ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA THE DIARIES OF EMILIA WRÓBLEWSKA, NÉE BENIOWSKA, FROM YEARS 1850–1886 AS A SOURCE FOR LINGUISTIC AND CULTURAL RESEARCH Summary The article initiates interdisciplinary research on the rich manuscript heritage of Emilia Wróblewska née Beniowska from the years 1850–1886, related to the preparation of a digital edition of her seven manuscripts. Reda Griškaitė was the first to introduce the intimate writings of this little-known author from 19th century Lithuania into the historical discourse. She drew attention to the literary and documentary values of Wróblewska’s diaries, which were important from the point of view of researching Lithuanian society of that day. However, the diary’s Polish as her primary language system has never been a subject of linguistic analysis. Wróblewska’s entire work (diaries kept for herself, for her son Tadeusz and daughter Maria, various notes, reading notes, translations of the texts from French and English) was created in Polish, so it constitutes a unique linguistic document of the era. The article draws attention to the fact that the diarist’s Polish language requires researching from various perspectives, taking into account such aspects as: 1) the author’s grapholect and the diacritic variability; 2) frequency of regional phenomena and individual characteristics; 3) the presence of processes characteristic of 158 BENDRINĖ KALBA | 97 the general language of the 19th century (especially recessive and expansive features), 4) stylistic and genre diversity of women’s diaries (the richness of expressivisms and emotionalisms, the use of elements of ‘maternal style’ in children’s diaries – a specific genre of intimate diaries, the use of constitutive features of the language of a private prayer). The diary’s Polish language should also be looked at from an axiolinguistic perspective, since in addition to the historical and moral context, her personal testimonies reveal evaluative concepts that can be reconstructed on the basis of language. Discovering the capacity of the concept of PATRIOTISM in Wróblewska’s writing requires including this value in a broader conceptual complex and presenting it in relations with other values important for her and, more broadly, for the intelligentsia of that time, such as HOMELAND, GOD, FAMILY, WORK, EDUCATION. The semantic dominant element of the concept of PATRIOTISM is love for the homeland, but it translates into the functioning of various models of patriotism: heroic, romantic, positivist, national, Christian, local and others. Wróblewska’s diaries document her positivistic patriotism, understood as educating herself and deepening her intellectual sphere, refreshing her spirit through zealous religiosity and Christian ethics, and maintaining fundamental values in the family, as well as embracing local patriotism. KEYWORDS: diaries, herstory, 19th century, Lithuania, digital edition of sources, Polish language from the former North-Eastern Borderlands. ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA Instytut Slawistyki Polskiej Akademii Nauk ul. Jaracza 1 00-378 Warszawa [email protected] ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA 1850–1886 METŲ EMILIJOS BENIOVSKYTĖS-VRUBLEVSKIENĖS DIENORAŠČIAI – KALBOS IR KULTŪROS TYRIMŲ ŠALTINIS Santrauka Straipsniu inicijuojami tarpdisciplininiai Emilijos Beniovskytės-Vrublevskienės (1850–1886) turtingo rankraštinio paveldo, kurio pagrindu rengiamas skaitmeninis septynių jos dienoraščių leidimas, tyrimai. Šios mažai žinomos XIX amžiaus Lietuvos bajorės rankraščius į istorinio diskurso akiratį pirma įtraukė Reda Griškaitė. Ji atkreipė dėmesį į moterų dienoraščių literatūrinę bei dokumentinę vertę ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA. Dzienniki Emilii z Beniowskich Wróblewskiej zlat1850–1886jakoźródłodobadańjęzykowo-kulturowych 159 ir jų svarbą tyrinėjant šio laikotarpio Lietuvos visuomenę. Tačiau diaristės vartojama lenkų kalba, kuri jai buvo gimtoji, iki šiol nebuvo lingvistinės analizės objektas. Visa Vrublevskienės rankraštinė kūryba (dienoraščiai, rašyti sau, sūnui Tadui bei dukrai Marijai, įvairūs užrašai, skaitytų knygų santraukos, tekstų vertimai iš prancūzų ir anglų kalbų) lenkų kalba, todėl yra svarbus šios epochos kalbinis dokumentas. Straipsnyje atkreipiamas dėmesys į tai, kad į dienoraščio kalbą reikia žiūrėti iš įvairių perspektyvų, atsižvelgiant į tokius aspektus: 1) autorės rašybos grafines savybes ir diakritinių ženklų variantiškumą; 2) regioninių savybių ir individualių bruožų dažnumą; 3) XIX amžiaus bendrinei kalbai būdingų procesų (ypač nykstančių ir ekspansyvių bruožų) raišką; 4) moterų dienoraščių stilistinę ir žanrinę įvairovę (ekspresinės ir emocinės leksikos gausa, motinos stiliaus elementai dienoraščiuose, skirtuose vaikams, specifinis intymių dienoraščių žanras, privačiai maldos kalbai būdingos ypatybės). Į dienoraščio kalbą reikėtų pažvelgti ir aksiolingvistiniu požiūriu, nes Vrublevskienės asmeniniai liudijimai, be istorinio ir moralinio konteksto, atskleidžia aksiologinius konceptus, kuriuos galima rekonstruoti remiantis kalba. Norint suprasti PATRIOTIZMO sampratos turinį Vrublevskienės kūryboje, reikia įtraukti šią vertybę į platesnį sąvokų kompleksą, nurodant ryšius su kitomis jai, o plačiau – to meto inteligentijai svarbiomis vertybėmis, tokiomis kaip TĖVYNĖ, DIEVAS, ŠEIMA, DARBAS, UGDYMAS. Semantinė PATRIOTIZMO sampratos dominantė yra meilė tėvynei, tačiau ji pasireiškia įvairiais patriotizmo modeliais: herojiniu, romantiniu, pozityvistiniu, tautiniu, krikščioniškuoju, lokaliniu ir kt. Vrublevskienės dienoraščiuose dokumentuotas jos pozityvistinis patriotizmas, kuris suprantamas kaip savęs ugdymas ir intelektinių aspiracijų gilinimas, dvasios palaikymas per uolų religingumą bei krikščionišką etiką ir pagrindinių vertybių šeimoje išsaugojimas. Vrublevskienės dienoraščiuose taip pat atspindimas lokalinis patriotiškumas. ESMINIAI ŽODŽIAI: dienoraščiai, moterų istorija, XIX amžius, Lietuva, šaltinių skaitmeninimas, šiaurės rytų paribio lenkų kalba. ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA Instytut Slawistyki Polskiej Akademii Nauk ul. Jaracza 1 00-378 Warszawa [email protected]