Dzienniki Emilii z Beniowskich Wróblewskiej z lat 1850–1886 jako źródło do badań językowo-kulturowych

140 BENDRINĖ KALBA | 97 ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA Ins y u Slawis yki Polskiej Akademii Nauk w Wa szawie ORCID id: h ps://o cid.o g/0000-0003-2916-6736 OBSZARY BADAŃ: dialek ologia, e nolingwis yka, leksykog a ia gwa owa, polszczyzna egionalna. DOI: h ps://doi.o g/10.35321/bkalba.2024.97.07 DZIENNIKI EMILII Z BENIOWSKICH WRÓBLEWSKIEJ Z LAT 1850–1886 JAKO ŹRÓDŁO DO BADAŃ JĘZYKOWO-KULTUROWYCH1 SłOWA KLUCZOWE: dia ys yka, he s o ia, XIX w., Li wa, edycja cy owa ź ódeł, polszczyzna północnok esowa. ADNOTACJA A ykuł ukazuje óżne pe spek ywy badawcze, jakie o wie a p zed lingwis ami i his o ykami kul u y boga a spuścizna dia ys yczna Emilii W óblewskiej, p ze- chowywana w Dziale Rękopisów Biblio eki Li ewskiej Akademii Nauk im. W ó- blewskich w Wilnie. Piśmiennic wo s osunkowo mało znanej au o ki z XIX-wiecz- nej Li wy zasługuje na wieloaspek ową e leksję humanis yczną i wp owadzenie do sze okiego obiegu naukowego. Taki jes cel ealizowanego ak ualnie p ojek- u dokumen acyjno-badawczego: zap ezen owanie w o mie edycji cy owej manusk yp ów W óblewskiej z op acowaniem k y ycznym i ukazanie aspek ów ideowych, językowych i li e ackich in ymis yki kobiecej wo zonej w sy uacji zabo ów. 1 A ykuł pows ał w amach p ojek u Egodokumen y Emilii W óblewskiej z la 1850–1886 – świadec wo życia i pos aw ideowych Polki z k ęgu in eligencji wileńskiej. Edycja cy owa 7 dzienników z op acowaniem k y ycznym i e-monog a ia, inansowanego w la ach 2023–2028 w amach p og amu pod nazwą „Na odowy P og am Rozwoju Humanis yki”, n p ojek u NPRH/F/SP/507578/2021/11, moduł „Fundamen y”. Pa ne em p ojek u jes Biblio eka Li ewskiej Akademii Nauk im. W óblewskich w Wilnie i Cen um Kompe encji Cy owych Uniwe sy e u Wa szawskiego. Niniejszy eks ma cha ak e ekonesansu, opie a się na ws ęp- nej eksce pcji ź ódeł, a za em p zeds awione e leksje i obse wacje nie p e endują do op a- cowania komple nego, zawie ającego ozbudowane wnioski. Pełną analizę językową i s y- lis yczną piśmiennic wa W óblewskiej p zyniesie dopie o wieńcząca p ojek e-monog a ia współau o ska. ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA. Dzienniki Emilii z Beniowskich W óblewskiej zla 1850–1886jakoź ódłodobadańjęzykowo-kul u owych 141 ABSTRACT The a icle shows a ious esea ch pe spec i es opening up o linguis s and his- o ians o cul u e due o analysis o he ich dia is ic legacy o Emilia W ó- blewska, s o ed in he Manusc ip s Depa men o he W oblewski Lib a y o he Li huanian Academy o Sciences in Vilnius. The w i ings o a ela i ely li le- known au ho om he 19 h-cen u y Li huania dese e mul i ace ed humanis ic e lec ion and wide in oduc ion o he wide scien i ic communi y. Thus, he aim o he cu en documen a ion and esea ch p ojec is p esen ing W óblewska’s manusc ip s in he o m o a digi al edi ion wi h a c i ical s udy, and showing he ideological, linguis ic and li e a y aspec s o women’s in imis li e a u e w i en a he ime o Pa i ions and domina ion o he Russian Empi e. In ymis yka kobieca XIX w. budzi co az większe zain e esowanie, ale i pola yzację poglądów na en ga unek piśmiennic wa. Niek ó zy badacze ak ują ego ypu wó czość jako ma ginalne ź ódło his o yczne i wą pliwą pod względem a ys ycznym epigońską li e a u ę, inni, w ęcz p zeciwnie, dos zegają w egodokumen ach kobie szcze e świadec wo życia i ak yw- ności au o ek, a za azem dokumen wyda zeń ukazywanych p zez p yzma uczuć i eksp esji piszących (G iškai ė 2012: 296). Kobiece piśmiennic wo biog a iczne z XIX-wiecznej Li wy o cenne, aczkolwiek za mało wyko zy- s ywane ź ódła do badania języka, poglądów i aspi acji działaczek z k ęgu in eligencji, ich p acy o ganicznej na zecz zachowania undamen alnych wa ości (służba Ojczyźnie i społeczeńs wu, wia a w Boga, odzina, edu- kacja kobie , pa io yczne i obywa elskie wychowanie dzieci) o az budowa- nia s a egii p ze wania w sy uacji klęski pows ań na odowowyzwoleńczych. Pos awy kobie i ich dylema y związane z angażowaniem się w działalność publiczną na p zełomie XIX i XX wieku o s e a co az wy aźniej obecna we współczesnej his o iog a ii polskiej, jak i li ewskiej (po . p zykładowo: Kałwa 1997, 2014; Bai ašauskai ė 2011; Ża nowska 2014 czy op acowania z se ii Kobie a i … pod edakcją Anny Ża nowskiej i And zeja Szwa ca). W ym k ó kim szkicu zamie zam zasygnalizować jedynie, jak in e esu- jące pe spek ywy badawcze o wie a p zed humanis ami boga a spuścizna dia ys yczna Emilii z Beniowskich W óblewskiej i dlaczego wa o udos ęp- nić e manusk yp y badaczom w o mie nowoczesnej edycji cy owej jako świadec wo życia, języka i aksjos e y kobie y z k ęgu in eligencji wileńskiej w dobie popows aniowej – kobie y ealizującej się w óżnych obsza ach: li e a ki ama o ki, oddanej ma ki, nauczycielki, ale i osoby niezby szczę- śliwej w małżeńs wie, ozda ej wewnę znie między ideałami konse wa- 142 BENDRINĖ KALBA | 97 ywnego społeczeńs wa (zob. Medišauskienė 2001) a po zebą p zek acza- nia g anic ól społecznych i poszukiwania d óg osobis ego ozwoju in e- lek ualnego. Aspi acje edukacyjne i samoksz ałceniowe kobie na Li wie od końca XVIII w. do począ ku w. XX p zeds awiła sze zej Olga Mas ia- nica w książce pod znamiennym y ułem P a ė us namų du is (Po uchyle- niu d zwi domu), ukazując s opniowe ewoluowanie ich ól społecznych, od opiekunki domu i co najwyżej pomocnicy mężczyzny, ku ak ywności in- elek ualnej i zawodowej (Mas ianica 2012). Emilia W óblewska nie nale- ży do pos aci, k ó e są opisywane w pod ęcznikach his o ii czy li e a u y polskiej, jak i li ewskiej, ale eż nie jes o osoba p zez badaczy zupełnie niedos zegana. Jes wspominana w publikacjach na ema dawnej Biblio- eki W óblewskich w Wilnie (np. Białokozowicz 2002: 207–208), jej imię igu owało obok imienia męża w nazwie ej ins y ucji (Biblio eka im. Eus achego i Emilii W óblewskich, obecnie Biblio eka Li ewskiej Akade- mii Nauk im. W óblewskich). Wzmiankowali o niej eż biog a iści jej męża, zesłańca, leka za-homeopa y i społecznika, Eus achego W óblewskiego (1826–1891), a zwłaszcza badacze życia, działalności i pos aw ideowych jej synów, Tadeusza S anisława W óblewskiego (1858–1925), słynnego wileńskiego adwoka a, biblio ila, działacza społecznego, zesłańca i Augu- s yna Anice a W óblewskiego (1866–po 1913), naukowca, biochemika, socjalis y, eo e yka i p opaga o a ana chizmu. O obecności dia ys yki W óblewskiej w wileńskich zbio ach a chiwalnych in o mowała w 1999 . ównież his o yczka Tama a Bai ašauskai ė, ale p zeds awiła e ź ódła ag- men a ycznie (Bai ašauskai ė 1999: 36–37). Cenny walo in o macyjny dla zain e esowanych XIX-wieczną dia ys yką kobiecą mają dane a chiwalne na ema dzienników W óblewskiej w az z syn e ycznym s eszczeniem ich zawa ości, umieszczone w bazie elek onicznej A chiwum Kobie 2, op a- cowanej w Ins y ucie Badań Li e ackich w Wa szawie. Sze zej do dysku su his o ycznego wp owadziła pos ać W óblewskiej badaczka li ewska Reda G iškai ė (2012, 2017), k ó a p zeds awiła szcze- gółowo in e esujące wą ki biog a iczne i wó czość dia ys ki jako wa o- ściowe ź ódło do badań li e ackich i his o ycznych. Zap ezen owała eż wyb ane wpisy au o ki z óżnych la , jednak żaden z 7 omów spuścizny dia ys ycznej W óblewskiej (liczącej około 1200 s onic) nie doczekał się do ychczas k y ycznej edycji. 2 h p://a chiwumkobie .pl/au o /w oblewska-emilia [dos ęp 2024 02 13]. ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA. Dzienniki Emilii z Beniowskich W óblewskiej zla 1850–1886jakoź ódłodobadańjęzykowo-kul u owych 143 Egodokumen y dia ys ki, u . w 1830 . w mieście Kob yń w gube ni g odzieńskiej, có ki Augus yny K yńskiej (1809–1869) i majo a Ba łomie- ja Beniowskiego (1800–1867), uczes nika pows ania lis opadowego i emi- g an a (Lewak 1935: 429) nadal wymagają g un ownego zbadania pod względem językowo-kul u owym i p zeds awienia na le piśmiennic wa ko- biecego w powiązaniu z kon eks em biog a icznym, odzinnym, ś odowi- skowym. Wychowana w adycjach pa io yzmu oman ycznego, ojca, po- lis opadowego emig an a i działacza na obczyźnie (Ha is 2019), poznała dopie o po ponad 20 la ach w Londynie. Podziwiała go za odwagę, genial- ną pamięć i p ace naukowe, a w dzienniku o ojcu wygnańcu napisała: „bo wszys ko mógł znaleść na obcej ziemi, / lecz ego p ożnoby szukał – pomoć, adę, sławę / dadzą mu wszyscy, lecz se ce, czyż znaleść ak ła wo / i jesz- cze ws ód Anglików” (DBW1, Wilno, 16 w ześnia 1851, k. 38 )3. W nu działalności niepodległościowej włączała się eż sios a ma ki Emi- lii Leokadia z K yńskich And zejkowiczowa (1810–1882), k ó a p owadziła pensję żeńską w Wilnie, zamknię ą po pows aniu s yczniowym w 1864 . Dzię- ki szczegółowym pene acjom a chiwalnym wspomnianej R. G iškai ė (2017: 102–103) wiadomo już, że Emilia W óblewska była, jak na am e czasy, ko- bie ą wyksz ałconą. Edukację zdobywała w domu, po em na najlepszych wi- leńskich pensjach dla dziewczą i w Ins y ucie Szlacheckim w Wilnie. Miała p edyspozycje do nauki języków, znała język ancuski, niemiecki, osyjski, angielski. Chę nie eż podejmowała się łumaczeń książek, k ó e sp owadza- ła z zag anicy. P ze łumaczyła z angielskiego na język polski p acę naukową jej ojca A Handbook o Ph eno ypics o Teache and S uden (Londyn 1842)4, z ancuskiego zaś zbió medy acji eligijnych p . Les Paille es d’O (Ok u- 3 W podawanych cy a ach z dzienników W óblewskiej zachowuję cechy językowe o yginałów. Nie dos osowuję do dzisiejszych zasad o og a icznych zapisów dia ys ki, k ó e mogą od- zwie ciedlać cechy wymowy egionalnej i uzusu k esowego o az dokumen ować p ocesy o og a iczno- one yczne oczące się jeszcze w polszczyźnie ogólnej XIX w. Nie usuwam z eks u p zek eśleń dokonanych p zez samą piszącą. Uwspółcześniam jedynie in e punkcję i wp owadzam znaki p zes ankowe niezbędne ze względów składniowo-logicznych. Jako manie yzm g a iczny ak uję umieszczanie p zez au o kę dywizów lub dłuższych pauz w indeksie dolnym. Czasami pełnią one unkcję k opki, ś ednika, wielok opka, mogą eż zapowiadać w ącenie. Nie wykluczam eż, że w en sposób pisząca sygnalizowała swoje silne s any emocjonalne ( odzaj in e punkcji emo ywnej). 4 60-ka kowy ękopis ego łumaczenia ze ws ępem W óblewskiej, spo ządzonym 16 lis o- pada 1886 ., zachował się w zbio ach Biblio eki Li ewskiej Akademii Nauk im. W óblew- skich (dalej sk ó : BW LAN), sygn. F9–242. Książkę ojca p zywiozła z Londynu najp aw- dopodobniej po 1855 ., egzempla z dzieła Beniowskiego jes p zechowywany w BW LAN, sygn. 41915. 144 BENDRINĖ KALBA | 97 chy zło e. Wiązanka malu kich ad dla uświęcenia i uszczęśliwienia życia5). W 1851 . ozpoczęła p acę nauczycielki nauczania począ kowego na pensji p owadzonej w Wilnie p zez wspomnianą cio kę And zejkowiczową i ma kę Emilii, Augus ynę z K yńskich Beniowską. Uzyskała eż pozwolenie na udzie- lanie p ywa nych lekcji ancuskiego. Dzienniki dokumen ują zamiłowanie W óblewskiej do p acy u pods aw, k ó ą ozumiała jako wychowywanie dzie- ci (doskonalenie mo alnej siły cha ak e u) i ich edukowanie, pokazują akże jej p edyspozycje do up awiania nauki, w eszcie dążenie do samodoskonale- nia się p zez dobó z óżnicowanych lek u w celu pogłębiania wiedzy z óż- nych dziedzin i ozwijania s e y duchowości. Wą kiem, k ó y wymaga g un ownego zbadania jes podana p zez R. G iš kai ė (2017: 90) za biog a ami odziny W óblewskich i badaczami oświa y na Li wie w XIX w. (po . Romanowski 2003: 285) in o macja o p owadzeniu p zez Emilię p zez 40 la ajnej pensji dla dziewczą w Wil- nie, w k ó ej edukację począ kową pobie ały uczennice z najznakomi szych miejscowych odzin. Suge uje o insk ypcja „40 la dzieci uczyła” umiesz- czona na nag obku W óblewskiej na cmen a zu na S a ej Rossie. W samych dziennikach nie znajdujemy na en ema in o macji, być może był o ze s ony au o ki odzaj au ocenzu y, by nie zd adzać szczegółów, k ó e mo- głyby zag ażać bezpieczeńs wu uczennic i ich odzin, gdyby a iły w nie- odpowiednie ęce. W jednym ylko wpisie, dokonanym p awdpopodobnie w 1884 ., w No a ach óżnych za y ułowanych Moje mysli (ba dzo udnych do odczy ania), podzieliła się aką e leksją: „Jes em nauczycielką od 15 . życia, a / e az mam już la 54. [nieczy elne], więc od la zajmuję się p acą ak cięzką dla innych, a dla mnie ak miłą, kocham wiek dziecin[n] ny, młodociany” (NRW2, k. 17 ), Z p os ego wyliczenia wynika za em, że niemal 40 la W óblewska zajmowała się nauczaniem u pods aw. 5 BW LAN, sygn. F9–928, 929. W jednym zeszycie są łumaczenia dwóch zbio ów medy- acji, oznaczone od ębnymi sygna u ami, łącznie 155 ka . W ka alogu ękopisów BW LAN podane są la a 1871–1873, w samym ź ódle zbió pie wszy jes da owany na la a 1868–1870, d ugi zaś na 1871–1873. W in o macji ka alogowej jes eż wzmianka o publikacji ękopi- su p . Zło e ok uchy (1877) w d uka ni Józe a Zawadzkiego.W wydaniu b akuje jednak in o macji o ym, k o dokonał p zekładu. Na s onie y ułowej widnieje ylko pod y uł Zbio ek pie wszy, a w samej książce zawa e są oba zbio ki, o czym można się p zekonać, ko zys ając ze zdigi alizowanego egzempla za Zło ych ok uchów, pochodzącego z Biblio e- ki Pa a ialnej w Liszkach, zob. h ps://polona.pl/i em- iew/056e4994-7432-4324-bd9d- 3e2465385e0c?page=4 [dos ęp 2023 12 01]. Z po ównania ękopisu łumaczenia z eks em wydanym niezbicie wynika, że jes o p zekład W óblewskiej. Zagadkowy pozos aje jednak ak , dlaczego nazwiska au o ki łumaczenia w publikacji nie ujawniono. ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA. Dzienniki Emilii z Beniowskich W óblewskiej zla 1850–1886jakoź ódłodobadańjęzykowo-kul u owych 145 Dia ys ka ealizowała się nie ylko w oli pisa ki-ama o ki i łumaczki, ale eż, o czym świadczą dobi nie jej dzienniki, była ma ką ba dzo mocno uczuciowo związaną z dziećmi, zaangażowaną w ich o mację in elek ualną. W No ach pedagogicznych spisanych w 1867 podczas poby u w Londynie, wyjawiła, że czas, k ó y spędza w oddaleniu od odziny, powinna jak naj- lepiej wyko zys ać na naukę eno ypiki6, czy anie dzieł his o ycznych, opanowanie języka angielskiego i „p acować <…> nad wszys kiem, co yl- ko zobaczę, że może być poży eczne dla moich dzieci” (NPW, k. 1 ). Z siedmio ga dzieci W óblewskich, ylko dwóch synów osiągnęło do o- słość, W óblewska p zeżyła s a ę zech synów (Władysława, Zygmun a i Kazimie za) i dwóch có ek (S anisławy i Ma ii). Có ka Ma ia, dla k ó ej p owadziła dziennik, zma ła w wieku niespełna 18 la . Dia ys ka zma ła w wieku 56 la , wpisy w dziennikach p owadziła niemal p zez 30 la życia z dłuższą p ze wą p zypadającą na la a 1873–1877 i 1879–1883. Należała do kobie , k ó e – jak o celnie ok eśliła R. G iškai ė – „nie mogły nie pisać” (G iškai ė 2017: 109). Spuścizna ękopiśmienna Emilii W óblewskiej s anowi cenne ź ódło do óżnie ukie unkowanych badań lingwis ycznych. Polszczyzna jes wa ością kons y u ywną w aksjos e ze pa io ycznej odziny szlacheckiej, jednak ża- den z do ychczasowych badaczy manusk yp ów dia ys ki nie koncen ował się na walo ach językowych, g a ii jej zapisów, óżno odności s ylis ycznej i ga unkowej piśmiennic wa W óblewskiej, a p zecież jej egodokumen y (nie ylko dzienniki, ale i lis y, łumaczenia, s eszczenia lek u 7) o cenne 6 F eno ypiką (z ang. ph eno ypics) nazwał Ba łomiej Beniowski skons uowaną p zez siebie maszynę, służącą do doskonalenia pojemności pamięci i p zyswajania og omu danych, wię- cej na en ema zob.: G iškai ė 2017: 98. Sama dia ys ka ok eślała wynalazek ojca mianem „ob azów pamięci”, „cudów pamięci”, a w p zedmowie do łumaczenia z angielskiego dzieła Beniowskiego napisała: „Umysł / jego wynalazczy szukał machiny mo o a <…>, k ó a by z p ędkością s o az / większą o[d] łaczała w pamięci jego en og om / wiadomo- ści, k ó e chciał p zekazać swej / pamięci – a k ó aby obok swej p ędkości miała / aką siłę, iż by do łoczywszy je az na mózgu / ak je am głęboko wy yła, iż by z nim jedno- / czyły jedną nie oze walną całość. Myślał, szukał / badał wszys kie sys ema y s a ej jak świa / Mnemoniki (nauki pamięci) i nakoniec p zez / óżne kombinacje ułożył u wo zył własnym swoim pomy-/ słem ę machinę mo o a; ułożył jej kołka i wały” (BW LAN, sygn. F9–242, k. 2 –2 ]. 7 S eszczenia p zeczy anych książek i g omadzenie no a ek z óżnych dziedzin wiedzy (eko- nomii, his o ii s a oży nej, his o ii i kul u y Wilna, geog a ii) W óblewska ozpoczęła 15 lis opada 1871 oku (NRW1, k. 1 ). Dokumen ują one ozległość jej zain e esowań. Na począ ku ękopisu T eść moich czy ań wyjaśniła cel swojej p acy: „Piszę o z myślą o mojej có ce, chcąc ją / zachęcić, by sama eż, gdy pod ośnie, każde / p zeczy ane dzieło s eści- 146 BENDRINĖ KALBA | 97 świadec wo XIX-wiecznej polszczyzny, używanej w odmianie pisanej p zez ak ywne in elek ualnie p zeds awicielki in eligencji wileńskiej. Dia ys ka miała sze okie kompe encje językowe, jej wó czość cechuje kul u a słowa i bogac wo leksykalne, a za azem w zapisach W óblewskiej ujawniają się óżnego ypu wahania, k ó e mogą świadczyć o wa iancji ówczesnej g a ii i is nieniu swois ego g a olek u, wyko zys ywanego w ę- kopisach, jak i o odzwie ciedlaniu się w piśmie cech wymowy in eligencji wileńskiej XIX w. Zauważalny już p zy ws ępnej lek u ze agmen ów dzienników kolo y k esowy polszczyzny dia ys ki wymaga dokładnej ana- lizy, jakościowej i ilościowej, i skon on owania z językiem eks ów innych XIX-wiecznych au o ów z Li wy piszących po polsku, jak i endencjami polszczyzny ogólnej XIX w. Jedynie kompa a ys yczne podejście pozwoli us alić obecność zjawisk egionalnych w piśmiennic wie W óblewskiej i cech osobniczych jej s ylu. Nawe pobieżny ekonesans wpisów dia ys ki z óżnych la wskazuje, że pisząca wykazuje wahania w zak esie użycia spółgłosek zech sze egów: syczącego (Z), ciszącego (Ź) i szumiącego (Ž), co p zejawia się na płasz- czyźnie g a icznej zakłóceniami w s osowaniu diak y yki (k opek, k esek). S an o og a ii XIX-wiecznych ękopisów w zak esie używania znaków dia- k y ycznych I ena Baje owa (1986: 33) ok eśliła jako jeszcze nieus abilizo- wany, częs o niedbały. W óblewska eż s osunkowo częs o pomija diak y y- kę albo eż oddaje ją w sposób niejednoli y, niekonsekwen ny, ak ując dość swobodnie użycie k esek i k opek (egzempli ikacja w dalszej części a yku- łu). Dla ego niezbędna jes os ożność p zy ekons ukcji na pods awie nie- us abilizowanej g a ii elacji zachodzącej między jednos ką g a iczną (g a- emem) a jej ealizacją dźwiękową. Założeniem edycji cy owej jes jak na- dokładniejsze w s osunku do o yginału ozpisanie dzienników dia ys ki z oddaniem ich wa ian ywności g a icznej, a nas ępnie p zep owadzenie badań po ównawczych pozwalających ocenić odzwie ciedlanie się w piśmie cech wymowy Na pods awie ozpisanych do ychczas s u s on manusk yp ów już można zasygnalizować wys ępowanie w dia ys yce W óblewskiej dwóch p zeciws awnych endencji, mających najp awdopodobniej podłoże a yku- lacyjne: pomijanie k eskowania spółgłosek pala alnych w wygłosie ( yp pa- mięc, odbyc, dzis, ydzien, bądz, wy az ‘wy aź’ i oznaczanie w ej samej po- zycji miękkości spółgłoski c ( yp pomoć). Obecność p ocesów w ó nej pa- ła sobie, bo w edy do- / pie o p awdziwą jej p zyniesie ko zyść. / Zapoźno zaczęłam, ale do dob ego k oku / nigdy zapoźno być nie może” (NRW1, k. 1 ). ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA. Dzienniki Emilii z Beniowskich W óblewskiej zla 1850–1886jakoź ódłodobadańjęzykowo-kul u owych 147 la alizacji i dyspala alizacji spółgłosek w óżnych pozycjach w polszczyźnie ypu północnok esowego nie jes , oczywiście, czymś zaskakującym, mamy bowiem wiele poświadczeń ych zjawisk z óżnych az ozwojowych i odmian unkcjonalnych języka polskiego z Li wy (Ku zowa 1993: 237, 239–240). In e esujący badawczo jes ak , iż osoba z k ęgu in eligencji, oczy ana, obcująca z óżnymi eks ami, znająca języki i edukująca innych, posługują- ca się wysokim wa ian em polszczyzny8, ulega mimo swoich kompe encji językowych, wpływom uzusu egionalnego. Należy w ym kon ekście p zy- wołać spos zeżenie Zo ii Ku zowej, k ó a uznała zakłócenia w dys ybucji spółgłosek zech sze egów za „najba dziej zucajacą się w oczy cechę kon- sonan yzmu iloma ów”, a cały zak es użyć spółgłosek zech sze egów za „jedyny obsza , na k ó ym nie umieli sobie ilomaci po adzić w zak esie one yki” (Ku zowa 1972: 47, 67; Baje owa 1986: 125). Okazuje się, że en obsza , sy uujący się na pog aniczu g a ii i wymowy, eż sp awiał udności W óblewskiej, choć adziła sobie z nim zdecydowanie lepiej niż ilomaci. Jednak mode nizowanie pisowni manusk yp ów dia ys ki do s anu dzisiej- szego, usuwanie wa ian ywności, k ó a cha ak e yzowała ównież o og a ię i sys em mo onologiczny polskiego języka ogólnego XIX w. (Baje owa 1986: 123–124), odeb ałoby ym ź ódłom walo au en ycznego świadec wa XIX-wiecznej polszczyzny używanej w egodokumen ach kobiecych z Li wy. Wa o dodać, że k ó kie cy a y z ękopisów W óblewskiej podawane w bazie A chiwum Kobie są uwspółcześnione, a za em nie mają wa ości dokumen- acyjnej dla his o yka języka i badacza polszczyzny egionalnej. Jedynie R. G iškai ė s a ała się zachowywać w cy owanych agmen ach dzienników pisownię i segmen ację o yginału, jednak ozważań na ema wahań diak y- yki, obecności o m osobliwych i uwaunkowań egionalnych polszczyzny dia ys ki nie podejmowała. Nie czynię bynajmniej z ego ak u za zu u, bo badaczkę zajmowała analiza eści dokumen ów (i p zep owadzała ją pe ek- cyjnie), a nie kwes ie z zak esu g a emiki, one yki czy mo onologii. Nasze 8 Tym e minem ok eślam za Anną Zielińską (2002: 12) wa ian polszczyzny używanej na Li wie p zez in eligencję pochodzenia ziemiańsko-szlacheckiego. Ok eślenie o, mo ywo- wane socjolingwis ycznie, wydaje się adekwa ne do dob ej znajomości języka polskiego W óblewskiej jako p zeds awicielki wa s wy ziemiańsko-szlacheckiej, k ó a zasiliła sze egi in eligencji wileńskiej. T udno na ws ępnym e apie badań wy okować, jaki wó ca mógł być dla piszącej inspi acją i wzo cem li e ackim do naśladowania, ale wa o w p zyszłości skon on ować polszczyznę dia ys ki z językiem jej współczesnych popula nych au o ów, np. Sy okomli (po . T ypućko 1955–1957; Ka aś 2022), k ó y p zyjaźnił się z Eus achym W óblewskim, mężem Emilii. 148 BENDRINĖ KALBA | 97 odczy ania z esz ą, co mogę s wie dzić na pods awie opublikowanych p zez R. G iškai ė (2012) cy a ów z wyb anych manusk yp ów, są zasadniczo zbież- ne, choć zda zają się pewne óżnice, p zykładowo aźnych (G iškai ė 2012: 241) in ep e owałabym jako ożnych ‘ óżnych’ (DWB1, k. 38 ), bo g a em z z niep ecyzyjnie zaznaczoną diak y yką oddaje w manusk yp ach W ó- blewskiej za ówno onem [ž], jak i [ź], ale w ym p zypadku we właściwym z ozumieniu ej o my pomaga kon eks , bo mowa o ludziach ożnych wie- kiem i na odem i s anem9; z kolei odczy anie do póżna (G iškai ė 2012: 275) po zes awieniu z ękopisem o bez wąpliwości do późna (DBW1, k. 7 ); w eszcie niep ecyzyjny zapis ch escjanki (G iškai ė 2012: 264), gdy w ęko- pisie wys ępuje o ma ch zescjanki (DMW, k. 2 ) z allog a em z ealizują- cym onem [ž]. Z powodu zauważanych óżnic w odczy ywaniu pisma dia- ys ki najlepszym ozwiązaniem, za ówno z punk u widzenia wa sz a u ba- dawczego językoznawcy, jak i his o yka, jes p zygo owanie edycji cy owej dzienników w wolnym dos ępie, p ezen ującej dwa widoki manusk yp u: ansk ypcji o yginału uzupełnionej siecią in e ak ywnych komen a zy i wi- zualnej ep ezen acji eks u o yginalnego. Można będzie w edy zgłaszać konieczność ko ygowania zap oponowa- nych odczy ań w zależności od wyko zys anej amy odniesienia i wypo- wiadać się na ema niek ó ych p oblema ycznych zapisów W óblewskiej, zmieniających się w mia ę upływu la . Najba dziej z óżnicowana g a icznie, o czym już wzmiankowano wyżej, jes ealizacja w piśmie onemu [ž], oznaczanego w sposób s a anny jako ż i z, a mniej s a annie czy w ęcz manie ycznie jako z z k eską óżnej długości umieszczaną nad li e ą bądź w znacznym oddaleniu od niej. Ten os a ni yp zapisu oddaję w podawa- nych niżej p zykładach schema ycznie jako ‹ź›, żeby od óżnić go od zna- ku ź, symbolizującego dźwięk [ź], jak np. w wy azie jeźli, odzwie ciedla- jącym upodobnienie pod względem dźwięczności (jeśli > jeźli). Pełniejszej in ep e acji i poszukiwania pa alel w pismach innych XIX-wiecznych au- o ów z Li wy wymagają zapisy dia ys ki, w k ó ych pojawia się spółgłoska z zamias spodziewanego ż lub ź i odw o nie. Us alenie ekwencji ych zjawisk w całym ma e iale i ozpa zenie szczegółowych uwa unkowań jes kluczowe, bo pozwoli ozpoznać, czy mamy do czynienia z ak ycznymi 9 Emilia Kolinko, łumaczka i edak o ka edycji polskiej eks u G iškai ė, wp owadziła współ- czesny zapis óżnych, usuwając za azem e leks egionalnej one yki w pos aci wymiany ó > o (G iškai ė 2017: 100). Inne cy a y z manusk yp ów W óblewskiej akże zno malizo- wała według obecnych zasad o og a icznych. ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA. Dzienniki Emilii z Beniowskich W óblewskiej zla 1850–1886jakoź ódłodobadańjęzykowo-kul u owych 155 NRW1 – No a y óżne Emilii W óblewskiej 1871, BW LAN, sygn. F9–902, 35 ka . NRW2 – No a y óżne Emilii W óblewskiej „Moje mysli” 1883–1884, BW LAN, sygn. F9–884, 56 ka w złym s anie. WEW – W ażenia Emilii W óblewskiej, 1854, BW LAN, sygn. F9 – 998, 17 ka : W ażenia i wynikające z nich uczucia i pos anowienia z odby ych Rekol- lekcyi 1854 G 16 (opis p zeżyć z sześciu dni ekolekcji). LITERATURA A chiwum Kobie 2013–2018, zespół ed. pod kie unkiem M. Rudaś-G odzkiej, Wa szawa: Ins y u Badań Li e ackich Polskiej Akademii Nauk. Pob ano z: h p://a chiwumkobie .pl/au o /w oblewska-emilia [dos ęp 2024 02 13]. Bai ašauskai ė Tama a 1999: Dzienniki szlach y li ewskiej z XIX wie- ku w zbio ach wileńskich. – Białos occzyzna 2(54), 32–37. Bai ašauskai ė Tama a 2011: Mo e is šeimoje i isuomenėje. – De- yniolik as amžius: isuomenė i aldžia, ed. T. Bai ašauskai ė, Z. Medišaus- kienė, R. Miknys, Vilnius: Bal os lankos, 457–468. Baje owa I ena 1986: Polski język ogólny XIX wieku: S an i ewolucja 1: O og a ia, onologia z one yką, mo onologia, Ka owice: Uniwe sy e Śląski. Ba miński Je zy 2020: Z czym „ ymuje się” WOLNOŚĆ? Koncep WOLNOŚCI w polu leksykalnym, w pojęciowej słowosieci i w koncep os- e ze. – Język i pamięć: Księga jubileuszowa dedykowana Panu P o eso owi Wojciechowi Chlebdzie z okazji 70. u odzin, ed. W. Mokijenko, J. Ta sa, Opole: Uniwe sy e Opolski, 105–115. Białokozowicz Bazyli 2002: Tadeusz S anisław W óblewski – założyciel Biblio eki im. Emilii i Eus achego W óblewskich, pa io a Wilna i ob ońca p aw człowieka. – Wilno i świa : Dzieje ś odowiska in elek ualnego 1, ed. E. Feliksiak, M. Leś, Białys ok: Towa zys wo Li e ackie im. Adama Mickie- wicza, Oddział Białos ocki, 207–228. B zozowska Małgo za a 2006: Pa io yzm. – Język. Wa ości. Poli yka: Zmiany ozumienia nazw wa ości w ok esie ans o macji us ojowej w Polsce: Rapo z badań empi ycznych, ed. J. Ba miński, Lublin: Wydawnic wo Uni- we sy e u Ma ii Cu ie-Skłodowskiej, 399–402. B zozowska Małgo za a 2009: Pa io yzm i nacjonalizm w polskim dysku sie ideologicznym. – E nolingwis yka. P oblemy Języka i Kul u y 21, 103–118. G iškai ė Reda 2012: Emilijos Benio sky ės-V uble skienės (Emilia z Be- niowskich W óblewska, 1830-10-05–1886-12-23) dieno aščiai (1850-08- 05–1886-09). – A chi um Li huanicum 14, 227–308. 156 BENDRINĖ KALBA | 97 G iškai ė Reda 2017: Dzienniki Emilii z Beniowskich W óblewskiej, p ze- łożyła z li ewskiego E. Kolinko. – Pamię nik Li e acki 108(1), 89–133. Po- b ano z: h ps:// cin.o g.pl/dlib a/publica ion/82666/edi ion/64658/con en [dos ęp 2023 12 01]. Ha is Emma 2019: Ba łomiej Beniowski 1800–1867: Cosmopoli ical Cha - is and Re olu iona y Re ugee, Wa szawa: Wydawnic wa Uniwe sy e u Wa - szawskiego. Kałwa Dob ochna 1997: Ze s udiów nad his o ią kobie w XIX wieku: Me odologia, s an badań. – His o yka S udia Me odologiczne 27, 123–132. Kałwa Dob ochna 2014: His o ia kobie – kilka uwag me odologicz- nych. – Dzieje kobie w Polsce: Dyskusja wokół p zyszłej syn ezy, ed. K. A. Ma- kowski, Poznań: Wydawnic wo Nauka i Innowacje, 13–28. Ka aś Halina 2022: Język gawędy ludowej Wielki Czwa ek Władysława Sy okomli na le polszczyzny ogólnej i północnok esowej XIX wieku. – Władysław Sy okomla: Szkice i s udia: W dwuse ną ocznicę u odzin i s o sześćdziesią ą ocznicę śmie ci pisa za, ed. naukowa K. Kościewicz, B. Ku- yłowicz, H. Sokołowska, Białys ok: Uniwe sy e w Białyms oku; Wydaw- nic wo P yma , 17–40. Ka olak I eneusz 1993: Pa io yzm. – Nazwy wa ości: S udia leksykalno- -seman yczne 1, ed. J. Ba miński, M. Mazu kiewicz-B zozowska, Lublin: Wydawnic wa Uniwe sy e u Ma ii Cu ie-Skłodowskiej 1993, 157–176. Ku zowa Zo ia 1972: S udia nad językiem iloma ów i ila e ów: Fone yka, leksja, składnia, K aków: Uniwe sy e Jagielloński, Pańs wowe Wydawnic wo Naukowe. Ku zowa Zo ia 1993: Język polski Wileńszczyzny i k esów północno-wschod- nich XVI–XX w., Wa szawa–K aków: Wydawnic wo Naukowe PWN. Lewak Adam 1935: Beniowski Ba łomiej. – Polski słownik biog a iczny 1, ed. W. Konopczyński, K aków: Polska Akademia Umieję ności, 429. Masojć I ena, Sawaniewska-Mochowa Zo ia 2024: Dzienniki dla dzieci p owadzone p zez Emilię W óblewską jako ź ódła do badania polszczyzny in eligencji wileńskiej XIX wieku. – Po adnik Językowy 1, 24– 44. DOI: 10.33896/Po J.2024.1.2. h ps://www.jou nals.polon.uw.edu.pl/ index.php/pj/a icle/ iew/1301. Mas ianica Olga 2012: P a ė us namų du is: mo e ų š ie imas Lie u oje XVIII a. pabaigoje – XX a. p adžioje, Vilnius: Lie u os is o ijos ins i u as. Medišauskienė Zi a 2001: Mo e s idealas Lie u os konse a o ių akimis (XIX a. idu ys). – Feminizmas, isuomenė, kul ū a 3, 118–127. Romanowski And zej 2003: Pozy ywizm na Li wie: Polskie życie kul u- alne na ziemiach li ewsko-biało usko-in lanckich w la ach 1864–1904, K aków: Uni e si as. ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA. Dzienniki Emilii z Beniowskich W óblewskiej zla 1850–1886jakoź ódłodobadańjęzykowo-kul u owych 157 T ypućko Józe 1955–1957: Język Władysława Sy okomli (Ludwika Kon- d a owicza): P zyczynek do dziejów polskiego języka li e ackiego w wieku XIX, 1–2, Uppsala: A.-B. Lundequis ka Bokhandeln; Wiesbaden: O o Ha as- sowi z. Zielińska Anna 2002: Polska mniejszość na Li wie Kowieńskiej: S udium socjolingwis yczne, Wa szawa: Slawis yczny Oś odek Wydawniczy. Zło e ok uchy (Les Paille es d’O ) 1877: Wiązanka malu kich ad dla uświęcenia i uszczęśliwienia życia: P zekład z ancuzkiego: Zbio ek pie wszy, Wilno: Nakładem d uka ni Józe a Zawadzkiego. Pob ano z: h ps://polona.pl/ i em- iew/056e4994-7432-4324-bd9d-3e2465385e0c?page=4 [dos ęp 2023 12 01]. Ża nowska Anna 2014: Czy p zełom XIX i XX wieku o wie ał kobie om p zejścia ze s e y p ywa nej do s e y publicznej? Rola ba ie obyczajowych. – Rocznik An opologii His o ii 4(2/7), 279–290. Gau a 2024-03-11 P iim a 2024-04-15 ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA THE DIARIES OF EMILIA WRÓBLEWSKA, NÉE BENIOWSKA, FROM YEARS 1850–1886 AS A SOURCE FOR LINGUISTIC AND CULTURAL RESEARCH Summa y The a icle ini ia es in e disciplina y esea ch on he ich manusc ip he i age o Emilia W óblewska née Beniowska om he yea s 1850–1886, ela ed o he p epa a ion o a digi al edi ion o he se en manusc ip s. Reda G iškai ė was he i s o in oduce he in ima e w i ings o his li le-known au ho om 19 h cen- u y Li huania in o he his o ical discou se. She d ew a en ion o he li e a y and documen a y alues o W óblewska’s dia ies, which we e impo an om he poin o iew o esea ching Li huanian socie y o ha day. Howe e , he dia y’s Polish as he p ima y language sys em has ne e been a subjec o linguis ic analysis. W óblewska’s en i e wo k (dia ies kep o he sel , o he son Tadeusz and daugh e Ma ia, a ious no es, eading no es, ansla ions o he ex s om F ench and English) was c ea ed in Polish, so i cons i u es a unique linguis ic documen o he e a. The a icle d aws a en ion o he ac ha he dia is ’s Polish language equi es esea ching om a ious pe spec i es, aking in o accoun such aspec s as: 1) he au ho ’s g apholec and he diac i ic a iabili y; 2) equency o egional phenom- ena and indi idual cha ac e is ics; 3) he p esence o p ocesses cha ac e is ic o 158 BENDRINĖ KALBA | 97 he gene al language o he 19 h cen u y (especially ecessi e and expansi e ea- u es), 4) s ylis ic and gen e di e si y o women’s dia ies ( he ichness o exp es- si isms and emo ionalisms, he use o elemen s o ‘ma e nal s yle’ in child en’s dia ies – a speci ic gen e o in ima e dia ies, he use o cons i u i e ea u es o he language o a p i a e p aye ). The dia y’s Polish language should also be looked a om an axiolinguis ic pe spec i e, since in addi ion o he his o ical and mo al con ex , he pe sonal es imonies e eal e alua i e concep s ha can be econs uc ed on he basis o language. Disco e ing he capaci y o he concep o PATRIOTISM in W ó- blewska’s w i ing equi es including his alue in a b oade concep ual complex and p esen ing i in ela ions wi h o he alues impo an o he and, mo e b oadly, o he in elligen sia o ha ime, such as HOMELAND, GOD, FAM- ILY, WORK, EDUCATION. The seman ic dominan elemen o he concep o PATRIOTISM is lo e o he homeland, bu i ansla es in o he unc ioning o a ious models o pa io ism: he oic, oman ic, posi i is , na ional, Ch is ian, lo- cal and o he s. W óblewska’s dia ies documen he posi i is ic pa io ism, unde - s ood as educa ing he sel and deepening he in ellec ual sphe e, e eshing he spi i h ough zealous eligiosi y and Ch is ian e hics, and main aining unda- men al alues in he amily, as well as emb acing local pa io ism. KEYWORDS: dia ies, he s o y, 19 h cen u y, Li huania, digi al edi ion o sou ces, Polish language om he o me No h-Eas e n Bo de lands. ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA Ins y u Slawis yki Polskiej Akademii Nauk ul. Ja acza 1 00-378 Wa szawa [email p o ec ed] ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA 1850–1886 METŲ EMILIJOS BENIOVSKYTĖS-VRUBLEVSKIENĖS DIENORAŠČIAI – KALBOS IR KULTŪROS TYRIMŲ ŠALTINIS San auka S aipsniu inicijuojami a pdisciplininiai Emilijos Benio sky ės-V uble skienės (1850–1886) u ingo ank aš inio pa eldo, ku io pag indu engiamas skai meni- nis sep ynių jos dieno aščių leidimas, y imai. Šios mažai žinomos XIX amžiaus Lie u os bajo ės ank aščius į is o inio disku so aki a į pi ma į aukė Reda G iš- kai ė. Ji a k eipė dėmesį į mo e ų dieno aščių li e a ū inę bei dokumen inę e ę ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA. Dzienniki Emilii z Beniowskich W óblewskiej zla 1850–1886jakoź ódłodobadańjęzykowo-kul u owych 159 i jų s a bą y inėjan šio laiko a pio Lie u os isuomenę. Tačiau dia is ės a o- jama lenkų kalba, ku i jai bu o gim oji, iki šiol nebu o ling is inės analizės objek as. Visa V uble skienės ank aš inė kū yba (dieno aščiai, ašy i sau, sūnui Tadui bei duk ai Ma ijai, į ai ūs už ašai, skai y ų knygų san aukos, eks ų e i- mai iš p ancūzų i anglų kalbų) lenkų kalba, odėl y a s a bus šios epochos kal- binis dokumen as. S aipsnyje a k eipiamas dėmesys į ai, kad į dieno aščio kalbą eikia žiū ė i iš į ai ių pe spek y ų, a siž elgian į okius aspek us: 1) au o ės ašybos g a ines sa ybes i diak i inių ženklų a ian iškumą; 2) egioninių sa ybių i indi idualių b uožų dažnumą; 3) XIX amžiaus bend inei kalbai būdingų p ocesų (ypač nyks- ančių i ekspansy ių b uožų) aišką; 4) mo e ų dieno aščių s ilis inę i žan inę į ai o ę (eksp esinės i emocinės leksikos gausa, mo inos s iliaus elemen ai die- no aščiuose, ski uose aikams, speci inis in ymių dieno aščių žan as, p i ačiai maldos kalbai būdingos ypa ybės). Į dieno aščio kalbą eikė ų paž elg i i aksioling is iniu požiū iu, nes V uble s- kienės asmeniniai liudijimai, be is o inio i mo alinio kon eks o, a skleidžia aksio- loginius koncep us, ku iuos galima ekons uo i emian is kalba. No in sup as i PATRIOTIZMO samp a os u inį V uble skienės kū yboje, eikia į auk i šią e - ybę į pla esnį są okų kompleksą, nu odan yšius su ki omis jai, o plačiau – o me o in eligen ijai s a biomis e ybėmis, okiomis kaip TĖVYNĖ, DIEVAS, ŠEI- MA, DARBAS, UGDYMAS. Seman inė PATRIOTIZMO samp a os dominan ė y a meilė ė ynei, ačiau ji pasi eiškia į ai iais pa io izmo modeliais: he ojiniu, oman iniu, pozi y is iniu, au iniu, k ikščioniškuoju, lokaliniu i k . V uble skie- nės dieno aščiuose dokumen uo as jos pozi y is inis pa io izmas, ku is sup an amas kaip sa ęs ugdymas i in elek inių aspi acijų gilinimas, d asios palaikymas pe uolų eligingumą bei k ikščionišką e iką i pag indinių e ybių šeimoje išsaugojimas. V uble skienės dieno aščiuose aip pa a spindimas lokalinis pa io iškumas. ESMINIAI ŽODŽIAI: dieno aščiai, mo e ų is o ija, XIX amžius, Lie u a, šal inių skai meninimas, šiau ės y ų pa ibio lenkų kalba. ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA Ins y u Slawis yki Polskiej Akademii Nauk ul. Ja acza 1 00-378 Wa szawa [email p o ec ed]