scieee Open visual document viewer

Dzienniki Emilii z Beniowskich Wróblewskiej z lat 1850–1886 jako źródło do badań językowo-kulturowych

Zofia Sawaniewska-Mochowa

Abstract

Artykuł ukazuje różne perspektywy badawcze, jakie otwiera przed lingwistami i historykami kultury bogata spuścizna diarystyczna Emilii Wróblewskiej, przechowywana w Dziale Rękopisów Biblioteki Litewskiej Akademii Nauk im. Wróblewskich w Wilnie. Piśmiennictwo stosunkowo mało znanej autorki z XIX-wiecznej Litwy zasługuje na wieloaspektową refleksję humanistyczną i wprowadzenie do szerokiego obiegu naukowego. Taki jest cel realizowanego aktualnie projektu dokumentacyjno-badawczego: zaprezentowanie w formie edycji cyfrowej manuskryptów Wróblewskiej z opracowaniem krytycznym i ukazanie aspektów ideowych, językowych i literackich intymistyki kobiecej tworzonej w sytuacji zaborów.

Full text

140 BENDRINĖ KALBA | 97 ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA Ins i u o de Esla ís ica de la Academia Polaca de Ciencias en Va so ia ORCID id: h ps://o cid.o g/0000-0003-2916-6736 OBSZARY BADAŃ: dialec ología, e noling ís ica, lexicog a ía gwa owa, polszczyzna egionalna. DOI: h ps://doi.o g/10.35321/bkalba.2024.97.07 DOI: h ps: www.doi.o g Dia ios de Emily Z BENIOWSKICH WRÓBLEWSKY Z LAT 18501886 COMO RÓDLO DO BADAŃ LINGUIKOVO-CULTUROWY1 SŁOWA KLUCZOWE: dia ys yka, he s o ia, XIX s., Li uania, edició digi alwa ź ódeł, polszczyzna północnok esowa. ADNOTACIA A ykuł mues a di e en es pe spec i as de in es igación, qué ab e an e los lingüis as y his o iado es de cul u a ica spesścizna dia ys yczna Emilii W óblewskiej, conse ada en Dziale Rękopisów Biblio eki Li ewskiej Akademii Nauk im. W óblewskich en Vilna. Piśmiennic wo ela i amen e poco conocida au o ka de XIX-secula Li uania me ece en mueloaspe cowa e lexión humanis a y in oducción a un amplio cí culo cien í ico. Tal es el obje i o implemen ado ac ualmen e p oyec o documen acionalno- eche wís ico: zap ezen amien o en o ma de edicción digi al de manusc ip os W óblewskiej con elabo ación c í ico y mos a aspec os ideológicos, lingüís icos y li e a cos in imís ica emenina c eada en si uación de zabo os. 1 A ykuł pows ał w amach p ojek u Egodokumen y Emilii W óblewskiej z la 18501886 świadec wo życia i pos aw ideowych Polki z k ęgu in eligencji wileńskiej. Edición digi al de 7 dia ios con desa ollo c í ico y e-monog a ía, inanciado en los años 20232028 en el ma co del p og ama bajo el nomb e Na odowy P og am Rozwoju Humanis yki, n /50 p oyec o NPRH/F/SP7578/2021/11, módulo Fundamen y. Socio del p oyec o es Biblio eca de Li uanias Academia Nauk im. W óblewskich en Vilna y Cen o de Compe encia Cy owych UWS. Niniejo ex o iene ca ác e econesansu, se basa en p elimina exce pción uen esl, y po an o p esen adas e lexiones y obse aciones no p e enden a elabo ación comple o, que con enga expandidas conclusiones. Pełną análisis a la lingüís ica y es ilís ica piśmiennic wa W óblewskiej ae á sólo co onando p oyec o e-monog a ía copólau o ska. ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA. Dzienniki Emilii z Beniowskich W óblewskiej zla 18501886jakoź ódłodo eseñjangínguicamen e-cul u ales 141 Abs RACT The a icle shows a ious esea ch pe spec i es opening up o linguis s and his o ians o cul u e due o analysis o he ich dia is ic legacy o Emilia W óLi huanian blewska, s o ed in he Manusc ip s Depa men o he W oblewski Lib a y o he Academy o Sciences in Vilnius. The w i ings o a ela i ely li leknown au ho om he 19 h-cen u y Li huania dese e mul i ace ed humanis ic e lec ion and wide in oduc ion o he wide scien i ic communi y. Thus, he aim o he cu en documen a ion and esea ch p ojec is p esen ing W óblewskas manusc ip s in he o m o a digi al edi ion wi h a c i ical s udy, and showing he ideological, linguis ic and li e a y aspec s o womens in imis li e a u e w i en a he ime o Pa i ions and domina ion o he Russian Empi e. In imís ica emenina XIX c. despie a cada ez mayo in e és, pe o y pola isización de pun os de is a en es e ga unek piśmiennic wa. Algunos in es igado es a an de es e ipo c eó czość como ma ginal uen e his ó ica y dudosa desde el pun o de is a a ís ico epigońska li e a u ę, o os, a epen idos, pe ciben en los egodocumen os muje es since o es imonio de ida y ac i idad au o as, y al mismo iempo documen o de acon ecimien os e elados a a és del p isma sen imien os y exp esiones piszących (G iškai ė 2012: 296). Kobiece piśmiennic wo biog á ico de la XIX-segunda Li uania es p ecious, aljunque pa a poco u ilizadas uen es pa a el es udio de lenguaje, poglądów y aspi aciones ac i as de cí culo de in eligencia, su abajo o gánica pa a a o de p ese ación de undamen ales alo es (służba Ojczyźnie y sociedad, e en Dios, amilia, edunia es a egia de supe i encia en la si uación klęski insu ecciones kacja kobie , pa io yczne i obywa elskie wychowanie dzieci) o az budowa- nacionalowzwoleńczych. Las ac i udes de las muje es y sus dilemas elacionados con in oluc a se en ac i idad pública pública en el cambio de XIX y XX siglo es es e a cada ez cla amen e p esen e en la con empo ánea his o iog a ía polaca, como y li uana (com. ejemplo: Kałwa 1997, 2014; Bai ašauskai ė 2011; Ża nowska 2014 o desa ollamien os z se ie Kobie a i ... bajo edacción Annya Żnowskiej y And zej Szwa c). En es e b e e boce o p e endo asigna solamen e, cómo in e esan es pe spec i as de in es igación ab e an e los humanis as la ica spesścizna dia ys yczna Emilii de Beniowskich W óblewskiej y po qué ale acili a es os manusk i os a los in es igado es en o ma de mode na edición digi al como es imonio de ida, lengua y k jos e as de muje con axé li e a ia de la in eligencia ilena en la e a pos -poss anio a muje ealizando se en di e en es á eas: a icionada a icionada, mad e, mad e, pe o y pe sona no muy eliz en ma imonio, di idida in e namen e en e los ideales conse o- BENDRIN KALBA | 97 ywnego społeczeńs wa (zob. Medišauskienė 2001) a necesidadá ascendiendo los lími es oles sociales y búsqueda de u as de pe sonal desa ollo in elec ual. 142 Aspi aciones educa i as y au o-educa i as de muje es en Li uania desde inales c. XVIII. has a p incipios c. XX p esen ó más amplia Olga Mas ianica en el lib o bajo el emblemá ico í ulo P a ė us namų du is (Po uchyleopiekunki casa y lo más al o ayudan es del homb e, ku ac i idad in elec ual y p o esional (Mas ianica 2012). Emilia W óblewska no pe enece a la niu d zwi domu), ukazując s opniowe ewoluowanie ich ól społecznych, od pe sonaje, que son desc i adas en los lib os de ex o de his o ia o li e a u a polaca, como y li uana, pe o ambién no es es a pe sona po in es igado es comple amen e niedos zegana. Es mencionada en publicaciones sob e el ema de la an igua Biblio eca W óblewskich en Vilna (np. Białokozowicz 2002: 207208), su nomb e igu owało al lado del nomb e esposo en el nomb e de es a ins i ución (Biblio eka im. Eus achego y Emilii W óblewskich, ac ualmen e Biblio eca de la Academia Li uana de Nauk im. W óblewskich). Wzmiankowali sob e ella ambién biog a iis as de su ma ido, zesłańca, médico-homeopa a y socialis a, Eus achego W óblewskiego (18261891), y especialmen e in es igado es de la ida, ac i idades y pos u as ideológicos de sus hijos, Tadeusz S anisław W óblewski (18681925), amoso ilanés ad oca , biblio ilo, ac i acza social, zesłańca y Augus yn Anice a W óblewskiego (18631913), cien í ico, bioquímico, socialis a, eó ico y p opagado del ana quismo. De la p esencia de dia ys yka W óblewska en las colecciones a chi ales ilenskías in o maba en 1999 . ambién la his o iczka Tama a Bai ašauskai ė, pe o p esen ó es as uen es agmen a iamen e (Bai ašauskai ė 1999: 3637). Venny alo in o ma i o pa a los in e esados XIX-wieczną dia ys yką kobiecą ienen da os a chiwalne en ema de dia ios W óblewskiej jun o con sin é ico eszczeniem sus con enidos, colocadas en la base elec ónica A chiwum Kobie 2, op adia ys ycznej W óblewskiej (conciendo ap oximadamen e 1200 páginas) no docigo se ha docido has a aho a de c í ica edicción. 2 h p://a chiwumkobie .pl/au o w oblewska-emilia [dos ęp 2024 02 13]. cowanej w Ins y ucie Badań Li e ackich w Wa szawie. Sze zej do dysku su his o ycznego wp owadziła pos ać W óblewskiej badaczka li ewska Reda G iškai ė (2012, 2017), k ó a p zeds awiła szcze- gółowo in e esujące wą ki biog a iczne i wó czość dia ys ki jako wa o- ściowe ź ódło do badań li e ackich i his o ycznych. Zap ezen owała eż wyb ane wpisy au o ki z óżnych la , jednak żaden z 7 omów spuścizny ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA. Dzienniki Emilii z Beniowskich W óblewskiej zla 18501886jakoź ódłodo eseñjangínguicamen e-cul u ales 143 Egodokumen y dia ys ki, u . en 1830 . en la ciudad Kob yń en gube ni g odzieńskiej, hijas Augus yny K yńskiej (18091869) y mayo Ba łomieg an a (Lewak 1935: 429) oda ía equie en ja Beniowskiego (1800–1867), uczes nika pows ania lis opadowego i emi- g un ownego es udio bajo aspec o lingüís ico-cul u al y ep esen ación en le piśmiennic wa kobiecego en powiązaniu con con ex o biog á ico, amilia , ambien al. Educada en las adiciones del pa io ismo omán ico, pad e, polis opadoso emig an e y ac i is a en el obcíźnie (Ha is 2019), conoció sólo después de más de 20 años en Lond es. Admi aba él po la alen ía, genial memo ia y abajos cien í icos, y en el dia io de pad e exiliáncio esc ibió: po odo pudo znaleść en ex aña ie a, lecz ego p ożnoby szukał pomoc, adę, sławę dadzą mu wszyscy, lecz se ce, czyż znaleść ak ła wo i jeszcze ws ód Anglików (W1, VilnoDB, 16 sep iemb e 1851, k. 38 )3. En nu ac i idad nopode łościowa enían a inclui se ambién la he mana de la mad e Emilia Leokadia de K yńskich And zejkowiczowa (18101882), que lle aba pensiones emeninas en Vilna, ce ada después al le an amien o ene oos en 1864 . G acias a de allados pene acjos a chi ales mencionada. R. G iškai ė (2017: 102103) ya se sabe que Emilia W óblewska e a, como en am e épocas, muje educada. Educción ob enía en casa, luego en los mejo es ileñosos sala ios pa a niñas y en el Ins i u o Eslachecki en Vilna. Tenia p edisposiciones a la enseñanza de idiomas, conocía lengua ancés, alemán, usyjski, inglés. Gus amen e ambién emp endía se aducciones de lib os, que aía de ex anje o. T adució del inglés al idioma polaco el abajo cien í ico de su pad e A Handbook o Ph eno ypics o Teache and S uden (Londyn 1842)4, de ancés zaś cabalo de medi aciones eligiosas p . Les Paille es dO (Ok u3 En dadasas ci as de dia ios W óblewskiej conse o ca ac e ís icas lingüís icas o igininałów. No adap o a las ac uales eglas o og á icas de egis os dia ys ka, que pueden e leja las ca ac e ís icas de p onunciación egionalna y uzusu k esowego así como documen a p ocesos o og a iczno- one yczne oczące se aún en polszczyźnie ogólnej XIX c. No bo ujo de ex o p zek eśleń hechos po la misma esc ibien a. Uwspółcześniam solamen e in e punción y in oduzco signos p zes ankowe necesa ios po azones sin nio o-lógicas. Como manie ismo g á ico a o la colocación po la au o o ká dywizos o de más la gas pausas en índice in e io . A eces cumplen ellas la unción de pun o, medio, polec oca, pueden ambién p esagia w ącenie. No desca o ambién, que en es e modo esc ibien a signalizó su sygn. 41915. silne s any emocjonalne ( odzaj in e punkcji emo ywnej). 4 60-ka kowy ękopis ego łumaczenia ze ws ępem W óblewskiej, spo ządzonym 16 lis o- pada 1886 ., zachował się w zbio ach Biblio eki Li ewskiej Akademii Nauk im. W óblew- skich (dalej sk ó : BW LAN), sygn. F9–242. Książkę ojca p zywiozła z Londynu najp aw- dopodobniej po 1855 ., egzempla z dzieła Beniowskiego jes p zechowywany w BW LAN, 144 BENDRIN KALBA | 97 chy zlo e. Viązanka malu cos consejos pa a osanciamien o y uszczęśliwienia ida5). En 1851 . comenzó el abajo maes a de enseñanza inicial en pensión lle ada en Vilna po mencionada ía And zejkowiczową y mad e Emilii, Augus ynę de K yńskich Beniowską. Ob u o ambién pe miso a udzieW óblewskiej a abajo u bases, la cual en endía como c ianza de niños (pe eccionamien o mo alne ue za de ca ác e ) y su educamien o, mues an ambién sus p edisposiciones a cul i a la ciencia, w eszcie dążenie a lanie p ywa nych lekcji ancuskiego. Dzienniki dokumen ują zamiłowanie samodospe alenia se po dobó de z óżnicadas lek u en el in de p o undiza conocimien o de di e en es ámbi os y desa olla la s e as espi i ualidad. Wą kiem, que equie e g undo de es udio es dada po R. G iš kai ė (2017: 90) po bióg a os de la amilia W óblewskich y in es igado es oświa a en Li uania en XIX s. (c . Romanowski 2003: 285) in o mación sob e conducimien o po Emiliá du an e 40 años sec e a pensía pa a niñas en Vilna, en la cual educación inicial la cob aban alumnas de más dis inguidas amilias locales. Sugie e es o la insc ipción 40 años niños enseñó colocada en la lápida W óblewskiej en el cemen e io en S a ej Rossie. En los mismos dia ios no encon amos en es e ema in o mación, quizás ue de pa e de la au o a una especie au ocensu a, pa a no aiciona de alles, que pod ían a enua la segu idad de las alumnosas y sus amilias, si caye an en inadecuadas manos. En solo una en ada, hecha e dadpop obablemen e en 1884 ., en No as de di e en es i ulados Mis men es (muy di íciles de odisc ibi ), compa ió se al e lexión: Soy maes a desde 15 . de ida, y aho a engo ya años 54. [neci elne], así desde años ocupo me a abajo an di ícil a pa a o os, y pa a mí an miela, kocham wiek dziecin[n] ny, młodociany (NRW2, k. 17 ), De un simple cálculo esul a pues, que niemal 40 años W óblewska ocupaba se enseñando u bases. 5 BW LAN, sygn. F9928, 929. En un solo cuade no hay aducciones de dos colecciones de medi ación, ma cadas po au ónomas signa u as, łącznie 155 ca as. En el ca álogo de manusc i os BW LAN dan se los años 18711873, en la misma uen e el conjun o p ime o es da ado pa a los años 18681870, segundo zaś pa a 18711873. En la in o mación ca álogo es ambién wzmianka sob e publicación del manusc i o p . Zolo e ok uchy (1877) en imp en a ía Józe a Zawadzkiego. En la edición al a, sin emba go, in o mación sob e el que hizo la aducción. En la página i uleloye isnié sólo sub i uló Zbio ek pie wszy, y en la misma lib o con enidas son ambas cúpulas, de lo cual se puede con ence , u ilizando del ejempla digi alizado de Zło ych ok uchów, p o enien e de Biblio eca Pa a ialnej en Liszky, zob. h ps://polona.pl/0i em- iew56e4994-7432-4324-bd9d3e2465385e0c?page=4 [dos ęp 2023 12 01]. De la compa ación del manusc i o de aducción con el ex o publicado niezbicie esul a, que es aducción W óblewskiej. Puzzleño pe manece, sin emba go, hecho, po qué el nomb e au o a de la aducción en la publicación no e elado. ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA. Dzienniki Emilii z Beniowskich W óblewskiej zla 1850–1886jakoź ódłodobadańjęzykowo-kul u owych 145 Dia ys ka ealizaba se no sólo en el papel de esc i o a-amado ca y aduc o a, pe o ambién, de lo que es i ican dobi amen e sus dia ios, e a mad e muy ue emen e emocionalmen e elacionada con los niños, in oluc ada en su o mación in elec ual. En no as pedagógicas esc i as en 1867 du an e su es ancia en Lond es, e eló que el iempo que pasa en alejamien o de la amilia, debe ía como mejo puede u iliza pa a ap endizaje eno ypiki6, lec u a de ob as his ó icas, domina el idioma inglés y p acoa <...> sob e odo, lo que sólo e é, que puede se poży eczne pa a mis hijos (NPW, k. 1 ). Zmio a de hijos W óblewskich, sólo dos hijos alcanzó la madu ez, W óblewska sob e i ió la pé dida de es hijos (Władysława, Zygmun y Kazimie z) y dos hijas (S anisławy y Ma ii). Hija Ma ia, pa a la cual lle aba dia io, mu ió a la edad insigni ican e 18 años. Dia ys ka alleció a la edad de 56 años, en adas en dia ios lle aba casi du an e 30 años de ida con una más la ga pausa coincidiendo con los años 18731877 y 18791883. Pe enecía a muje es, que como es o celle de e minó R. G iškai ė nie podían no esc ibi (G iškai ė 2017: 109). Spuścizna manuskopiśmienna Emilii W óblewskiej cons i uye aliosa uen e pa a óżnie ukie unkowanych in es igaciones lingüís icas. Polszczyzna es alo cons i u i a en axos e a pa ió ica de la amilia eslacheckia, sin emba go ninguno de los has a en onces in es igado es de manusk ip os dia ys ki no concen aba se en alo ach lingüís icos, g a ía de sus egis os, di e soso idad es ilís ica y ga unís ica piśmiennic wa W óblewskiej, a pesa de sus egodocumen os (no sólo dienniki, pe o y ca as, aducciones, s eszczenia l7) o cenne 6 eno ypics (z ang ph eno ypics) has cons uído po Ba łomiej Beniowski, que si e a su ez pa a doselamien o de la capacidad de memo ia y p zyswajania del og omu de da os. : G iškai ė 2017: 98. Sama dia ys ka denominaba in en ozec de pad e en nomb e imágenes de memo ia, mi aculos de memo ia, y en p e acio a la aducción de la inglesa ob a de Beniowski esc ibió: Umysl su in en o chi buscaba maquina de mo o <...>, que con elocidad cien eces mayo o[d] laczaba en la memo ia de su aquel eno me mensaje, que que ía ansmi i sws memo ia […] y k ó aby al lado sws elocidad enia al ue za, que do ózándole en el ce eb o an je p o undamen e ca gada, que de ni- una o una ez una unidad i esoluble. Pensó, buscó es udió odos los sis emas ieja como p opios suyos pensé-/ sślałem es a maquina mo o a;/ u undió su kołka y wały (BW LAN, sygn. świa / Mnemoniki (nauki pamięci) i nakoniec p zez / óżne kombinacje ułożył u wo zył F9242, k. 2 2 ]. 7 Resechamien os lec o i ados lib os y aglome ación de no as de di e en es ámbi os de conocimien o (economía, his o ia an iguai na, his o ia y cul u a de Vilna, geog a ía) W óblewska comenzó 15 no iemb e 1871 año (NRW1, k. 1 ). ellas documen an la ex ensión de sus począ ku ękopisu T eść moich czy ań wyjaśniła cel swojej p acy: „Piszę o z myślą o mojej zain e esowań. Nace, que iéndola anima , a que ella ambién, cuando sub añe, cada hija eci ada ob a s eści- / BENDRIN KALBA | 97 es imonio de la XIX-segla polszczyzny, u ilizada en a ianza esc i a po ac i as in elec uales 146nie ep esen an e de la in eligencia wileńska. w óblewska enía amplias compe encias lingüís icas, su c eo cidad ca ac e iza cul u a de la palab a y iqueza léxica, y al mismo iempo en los egis os de W óblewska e elan a sí di e en es ipo de agancia, que pueden es i ica de a iancía aquecía de la g a ía y de la exis encia peculia del g a olec o, u ilizado en manusc i os, como y o e lejiéndose en la esc i u a asgos delimowy de la in eligencia ilena en el XIX es ilo Zauśnia ya con la lec u a p elimina de agmen os dia ios dia ios colo i oso polszczyzny dia ys ki equie e una de allada análisis de la calidad,ceowa y li e a ia, y con on o con el lenguaje de ex os de o os au o es polacos del XIX siglo, como el poé ico y el compa a i o. Incluso un pasaje o econesán de las en adas dia ys ka de di e en es años indica, que piñosa mues a acilaciones en el ámbi o del uso spółgłosek es ilas: pú nie g a icna syczącego (Z), ciszącego (Ź) i szumiącego (Ž), co p zejawia się na płasz- pe u bación en aplicamien o diak i ica (k opek, k esek). Es ado de o og a ía de XIX-secula es manusc i os en el ámbi o de usa de signos diac i icos I ena Baje owa (1986: 33) desc ibió como aún no es abilizado, a menudo descuidados. W óblewska ambién ela i amen e a menudo omi e diak i ica o ambién la endía en mane a no homogénea, niekonsis en e, a ando bas an e lib emen e uso de ba as y pun os (egzempli icación en la pos e io pa e del a ículo). Po eso es necesa ia cau ela при реконструкции на основании нестабилизированной графи отношения заходящей между единицей графической (g a emem) и ее реализацией звуковой. Apues a de edicción digi al es como sob ec ip os más ace adas en elación al o iginal el desglosamien o de dia ios dia ys ka con endi sus a ian idad g á ica, y luego la ealización de es udios compa a o ios pe mi iendo e alua e lejacla se en la esc i u a asgos de p onunciaciones En base desglosados has a aho a cien páginas de manusc i os ya se puede asigna ocu encia en dia ys ka W óblewska de dos endencias con as ables, que ienen más p obable subyacencia a ícula: pomiane k esko la p onunciación de las compañías pala alnas en la p onunciación ( ipo memo c,c, dzis, bądz, w azk y ma cado de la misma posición c). P esencia de p ocesos de segunda pala a sí, po que en onces do- pie o e dade a su ae á bene icio. Zapoźno comencé, pe o a un buen paso nunca zapoźno se no puede (NRW1, k. 1 ). ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA. Dzienniki Emilii z Beniowskich W óblewskiej zla 18501886jakoź ódłodoes udánjęzykowo-cul u alnych la alizaciones y dispala alizaciones 147 spółgłosek en di e en es posiciones en polszczyźnie ipo no nocnok esowego no es, na u almen e, algo so p endiendo, enemos pues muchos a es iguamien os de es os enómenos de di e en es ases de desa ollo y uncionales de la lengua polaca de Li uania (Ku zowa 1993: 237, 239240). In e esan e es udiwczo es el hecho, iż pe sona de cí culo de in eligencia, oczy ana, obcuyendo con di e sos ex os, conociendo lenguas y educando o os, poseyendo se al o a ian e polszczyzny8, ulega pese sus compe encias lingüís icas, in lujos uzusu egionalno. Debe en es e con ex o p zywołać spos zenie Zo ii Ku zowej, que conside ó pe u baciones en la dis ibución spółgłosek es ilas po najba dziej zucajacą się w oczy cechę konsonan yzmu iloma ów, y odo el alcance usa spółgłosek es ilas po única á ea en la cual no supie on ilomaci maneja se en el ámbi o de la oné ica (Ku zowa: 47, 67; Baje owa 1972: 125). Ocu e se que es e á ea, si uándose se en el lími e de g a ia y p onuncia, ambién causaba di icul ades W óblewskiej, aunque lidia con él decididamen e mejo que ilomaci. Sin emba go, mode nización o o ni manusc i os dia ys ki a es ado de hoy en día, eliminación a ian i idad, que ca ac e izaba ambién o og a ía y sis ema mo onologico de la lengua polaca gene al del siglo XIX. (Baje owa 1986: 123124), odeb a ía a es as uen es alo au én ico es imonio yki, p esencia de o mas peculia wych y uwaunkowań egional polszczyzny dia ys ki no emp endmowała. No hago bynajmniej de es e hecho eclu o, po que in es igachka ocupaba análisis con enido de documen os (y lle aba a cabo la pe ek8 Es e é mino denomino po Anną Zielińską (2002: 12) a ian e polszczyzny u ilizada en Li uania po in eligencia de o igen XIX-wiecznej polszczyzny używanej w egodokumen ach kobiecych z Li wy. Wa o dodać, że k ó kie cy a y z ękopisów W óblewskiej podawane w bazie A chiwum Kobie są uwspółcześnione, a za em nie mają wa ości dokumen- acyjnej dla his o yka języka i badacza polszczyzny egionalnej. Jedynie R. G iškai ė s a ała się zachowywać w cy owanych agmen ach dzienników pisownię i segmen ację o yginału, jednak ozważań na ema wahań diak y- ziemiańsko-szlacheckiego. De e minamien o es o, mo i ados socjoling is icamen e, pa ece se adecua e a un buen conocimien o de la lengua polaca W óblewskiej como ep esen an eca de capa de ziemiańsko-szlacheckiej, que enciló ilas se pa a esc ibien e inspi ación y pa ón cyjnie), a nie kwes ie z zak esu g a emiki, one yki czy mo onologii. Nasze li e a io a nace edamien o, pe o ale en el u u o skon on oa polszczyznę dia ys ki con el lenguaje de sus con empo áneos au o es popula es, po ejemplo. Sy okomli (po . T ypućko 19551957; Ka aś 2022), que hace amiga se con Eus achy in eligencji wileńskiej. T udno na ws ępnym e apie badań wy okować, jaki wó ca mógł W óblewskim, ma ido a Emilia. 97 BENDRIN KALBA | las lec u as z esz ą, lo que puedo cons a a a base de los publicados po R. G iškai ė (2012) ci as de seleccionados manusc i os, son undamen almen e con e gen es, aunque ocu en se cie as di e encias, po ejemplo aźnych (G iškai ė 2012: 241) in e p e o como z oznych ‘di e en es (DWB1, p. 38 ), po que el g a em z z z no p ecisamen e ma cada pó i yką da en los manusc i os W óblewska an o el onem [czyż], como el [nom], pe o en es e caso en es e con ex o, po que se a a de uez de pe sonas y naciones y es ado; zez unde s anding 2012 (G iškai ė: 148: 275) después de la copla ayuda con el manusc i o (Wk); w eszcie nop ecizyjny zapis ch escjanki (G iškai ė 2012: 264), gdy w ękopisie wys ępuje o ma ch zescjanki (DMW, k. 2 ) con allog a z ealizando onem [ž]. Debido a las no adas di e encias en la odisea de la esc i u a dia ys ki la mejo solución, an o desde el pun o de is a alle a o de in es igación lingükoznawcy, como y his o iaka, es p epa a edicción digi al de dia ios en lib e acceso, p esen ando dos is as manusc ip : ansc ipción del o iginal complemen ada po una ed de comen a ios in e ac i os y isual ep esen ación del ex o o iginal. Se pod á en onces epo a la necesidad de co igi p opues o de las lec u as en unción de u ilizada el ma co de e e encia y p onuncia se sob e el ema de algunos p oblemá icos egis os W óblewskiej, cambian es se a medida que pasen los años. Másbásicamen e a iada g á icamen e, de lo que ya wzmiankowano más a iba, es ealización en la esc i u a onema [ž], ma cado en mane a cuidadosanna como ż y z, y menos cuidadosanna ó w ęcz manie icamen e como con con k eska di e en e longi ud colocada sob e le a o en conside able alejamien o de ella. Es e úl imo ipo de g abación endío en dadas más abajo ejcładach esquema icamen e como ‹ź›, pa a dis ingui lo de los signos enóisk en odo ma e ial y disculpamien o de allados ucondikowań es cla e, po que pe mi i á econoce , si enemos que e con los acícn 9 Emilia Kolinko, aduc ica y edi o a de edicción polaca del ex o G iškai ė, in odujo un con empo áneo egis o de di e en es, eliminando al mismo iempo e lex egional de oné ica en o ma de in e cambio ó > o (G iškai ė 100 2017:). O e ci aciones de manusc i os W óblewska ambién zno malizóla según las ac uales eglas o og á icas. ku ź, symbolizującego dźwięk [ź], jak np. w wy azie jeźli, odzwie ciedla- jącym upodobnienie pod względem dźwięczności (jeśli > jeźli). Pełniejszej in ep e acji i poszukiwania pa alel w pismach innych XIX-wiecznych au- o ów z Li wy wymagają zapisy dia ys ki, w k ó ych pojawia się spółgłoska z zamias spodziewanego ż lub ź i odw o nie. Us alenie ekwencji ych ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA. Dzienniki Emilii z Beniowskich W óblewskiej zla 18501886jakoź ódłodo eseñjangínguicamen e-cul u ales 155 NRW1 No a as di e en es Emilii W óblewskiej 1871, BW LAN, sygn. F9902, 35 ca as. NRW2 No a as di e en es Emilii W óblewskiej Moje mysli 18831884, BW LAN, sygn. F9884, 56 ca as en mal es ado. WEW W ażenia Emilii W óblewskiej, 1854, BW LAN, sygn. F9 998, 17 ca as: Vi ajes y esul an es de ellos sen imien os y esoluciones de abu idos Rekollekcyi 1854 G 16 (opis sob e i i con seis días de ecollecciones). LITERATURA A chiwum Kobie 2013–2018, zespół ed. pod kie unkiem M. Rudaś-G odzkiej, Wa szawa: Ins y u Badań Li e ackich Polskiej Akademii Nauk. Pob ano z: h p://a chiwumkobie .pl/au o /w oblewska-emilia [dos ęp 2024 02 13]. Bai ašauskai ė Tama a 1999: Dzienniki szlach y li ewskiej z XIX wie- ku w zbio ach wileńskich. – Białos occzyzna 2(54), 32–37. Bai ašauskai ė Tama a 2011: Mo e is šeimoje i isuomenėje. – De- yniolik as amžius: isuomenė i aldžia, ed. T. Bai ašauskai ė, Z. Medišaus- kienė, R. Miknys, Vilnius: Bal os lankos, 457–468. Baje owa I ena 1986: Polski język ogólny XIX wieku: S an i ewolucja 1: O og a ia, onologia z one yką, mo onologia, Ka owice: Uniwe sy e Śląski. Ba miński Je zy 2020: Z czym „ ymuje się” WOLNOŚĆ? Koncep WOLNOŚCI w polu leksykalnym, w pojęciowej słowosieci i w koncep os- e ze. – Język i pamięć: Księga jubileuszowa dedykowana Panu P o eso owi Wojciechowi Chlebdzie z okazji 70. u odzin, ed. W. Mokijenko, J. Ta sa, Opole: Uniwe sy e Opolski, 105–115. Białokozowicz Bazyli 2002: Tadeusz S anisław W óblewski – założyciel Biblio eki im. Emilii i Eus achego W óblewskich, pa io a Wilna i ob ońca p aw człowieka. – Wilno i świa : Dzieje ś odowiska in elek ualnego 1, ed. E. Feliksiak, M. Leś, Białys ok: Towa zys wo Li e ackie im. Adama Mickie- wicza, Oddział Białos ocki, 207–228. B zozowska Małgo za a 2006: Pa io yzm. – Język. Wa ości. Poli yka: Zmiany ozumienia nazw wa ości w ok esie ans o macji us ojowej w Polsce: Rapo z badań empi ycznych, ed. J. Ba miński, Lublin: Wydawnic wo Uni- we sy e u Ma ii Cu ie-Skłodowskiej, 399–402. B zozowska Małgo za a 2009: Pa io yzm i nacjonalizm w polskim dysku sie ideologicznym. – E nolingwis yka. P oblemy Języka i Kul u y 21, 103–118. G iškai ė Reda 2012: Emilijos Benio sky ės-V uble skienės (Emilia z Be- niowskich W óblewska, 1830-10-05–1886-12-23) dieno aščiai (1850-08- 05–1886-09). – A chi um Li huanicum 14, 227–308. 156 BENDRINĖ KALBA | 97 G iškai ė Reda 2017: Dzienniki Emilii z Beniowskich W óblewskiej, p ze- łożyła z li ewskiego E. Kolinko. – Pamię nik Li e acki 108(1), 89–133. Po- b ano z: h ps:// cin.o g.pl/dlib a/publica ion/82666/edi ion/64658/con en [dos ęp 2023 12 01]. Ha is Emma 2019: Ba łomiej Beniowski 1800–1867: Cosmopoli ical Cha - is and Re olu iona y Re ugee, Wa szawa: Wydawnic wa Uniwe sy e u Wa - szawskiego. Kałwa Dob ochna 1997: Ze s udiów nad his o ią kobie w XIX wieku: Me odologia, s an badań. – His o yka S udia Me odologiczne 27, 123–132. Kałwa Dob ochna 2014: His o ia kobie – kilka uwag me odologicz- nych. – Dzieje kobie w Polsce: Dyskusja wokół p zyszłej syn ezy, ed. K. A. Ma- kowski, Poznań: Wydawnic wo Nauka i Innowacje, 13–28. Ka aś Halina 2022: Język gawędy ludowej Wielki Czwa ek Władysława Sy okomli na le polszczyzny ogólnej i północnok esowej XIX wieku. – Władysław Sy okomla: Szkice i s udia: W dwuse ną ocznicę u odzin i s o sześćdziesią ą ocznicę śmie ci pisa za, ed. naukowa K. Kościewicz, B. Ku- yłowicz, H. Sokołowska, Białys ok: Uniwe sy e w Białyms oku; Wydaw- nic wo P yma , 17–40. Ka olak I eneusz 1993: Pa io yzm. – Nazwy wa ości: S udia leksykalno- -seman yczne 1, ed. J. Ba miński, M. Mazu kiewicz-B zozowska, Lublin: Wydawnic wa Uniwe sy e u Ma ii Cu ie-Skłodowskiej 1993, 157–176. Ku zowa Zo ia 1972: S udia nad językiem iloma ów i ila e ów: Fone yka, leksja, składnia, K aków: Uniwe sy e Jagielloński, Pańs wowe Wydawnic wo Naukowe. Ku zowa Zo ia 1993: Język polski Wileńszczyzny i k esów północno-wschod- nich XVI–XX w., Wa szawa–K aków: Wydawnic wo Naukowe PWN. Lewak Adam 1935: Beniowski Ba łomiej. – Polski słownik biog a iczny 1, ed. W. Konopczyński, K aków: Polska Akademia Umieję ności, 429. Masojć I ena, Sawaniewska-Mochowa Zo ia 2024: Dzienniki dla dzieci p owadzone p zez Emilię W óblewską jako ź ódła do badania polszczyzny in eligencji wileńskiej XIX wieku. – Po adnik Językowy 1, 24– 44. DOI: 10.33896/Po J.2024.1.2. h ps://www.jou nals.polon.uw.edu.pl/ index.php/pj/a icle/ iew/1301. Mas ianica Olga 2012: P a ė us namų du is: mo e ų š ie imas Lie u oje XVIII a. pabaigoje – XX a. p adžioje, Vilnius: Lie u os is o ijos ins i u as. Medišauskienė Zi a 2001: Mo e s idealas Lie u os konse a o ių akimis (XIX a. idu ys). – Feminizmas, isuomenė, kul ū a 3, 118–127. Romanowski And zej 2003: Pozy ywizm na Li wie: Polskie życie kul u- alne na ziemiach li ewsko-biało usko-in lanckich w la ach 1864–1904, K aków: Uni e si as. ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA. Dzienniki Emilii z Beniowskich W óblewskiej zla 1850–1886jakoź ódłodobadańjęzykowo-kul u owych 157 T ypućko Józe 1955–1957: Język Władysława Sy okomli (Ludwika Kon- d a owicza): P zyczynek do dziejów polskiego języka li e ackiego w wieku XIX, 1–2, Uppsala: A.-B. Lundequis ka Bokhandeln; Wiesbaden: O o Ha as- sowi z. Zielińska Anna 2002: Polska mniejszość na Li wie Kowieńskiej: S udium socjolingwis yczne, Wa szawa: Slawis yczny Oś odek Wydawniczy. Zło e ok uchy (Les Paille es d’O ) 1877: Wiązanka malu kich ad dla uświęcenia i uszczęśliwienia życia: P zekład z ancuzkiego: Zbio ek pie wszy, Wilno: Nakładem d uka ni Józe a Zawadzkiego. Pob ano z: h ps://polona.pl/ i em- iew/056e4994-7432-4324-bd9d-3e2465385e0c?page=4 [dos ęp 2023 12 01]. Ża nowska Anna 2014: Czy p zełom XIX i XX wieku o wie ał kobie om p zejścia ze s e y p ywa nej do s e y publicznej? Rola ba ie obyczajowych. – Rocznik An opologii His o ii 4(2/7), 279–290. Gau a 2024-03-11 P iim a 2024-04-15 ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA THE DIARIES OF EMILIA WRÓBLEWSKA, NÉE BENIOWSKA, FROM YEARS 18501886 AS A SOURCE FOR LINGUISTIC (Los dia ios de Emilia WRÓBLEWSKA, NÉE BENIOWSKA, desde los años 18501886 como una uen e pa a la lingüís ica) AND CULTURAL RESEARCH Summa ies The a icle ini ia es in e disciplina y esea ch on he ich manusc ip he i age o Emilia W óblewska née Beniowska om he yea s 18501886, ela ed o he p epa a ion o a digi al edi ion o he se en manusc ip s. Reda G iškai ė was he i s o in oduce he in ima e w i ings o his li le-known au ho om 19 h cen u y Li huania in o he his o ical discou se. She llamó la a ención a he li e a y and documen a y alues o W óblewskas dia ies, which we e impo an om he poin o iew o esea ching Li huanian socie y o ha day. Howe e , he dia ys Polish as he p ima y language sys em has ne e been a subjec o linguis ic analysis. W óblewskas en i e wo k (dia ies kep o he sel , o he son Tadeusz and daugh e Ma ia, a ious no es, eading no es, ansla ions o he ex s om F ench and English) was c ea ed in Polish, so i cons i u es a unique linguis ic documen o he e a. El a ículo llama la a ención a he ac ha he dia is s Polish language equi es esea ching om a ious pe spec i es, aking in o accoun such aspec s as: 1) he au ho s g apholec and he diac i ic a iabili y; 2) equency o egional phenomena and indi idual cha ac e is ics; 3) la p esencia de p ocesos ca ac e ís ica de he 158 BENDRINĖ KALBA | 97 gene al language o he 19 h cen u y (especially ecessi e and expansi e ea u es), 4) s ylis ic and gen e di e si y o womens dia ies ( he ichness o exp essi isms and emo ionalisms, he use o elemen s o ‘ma e nal s yle in child ens dia ies a speci ic gen e o in ima e dia ies, he use o cons i u i e ea u es o he language o a p i a e p aye ). The dia ys Polish language should also be looked a om an axiolinguis ic pe spec i e, since in addi ion o he his o ical and mo al con ex , he pe sonal es imonies e eal e alua i e concep s ha can be econs uc ed on he basis o language. Disco e ing he capaci y o he concep o PATRIOTISM in W óblewskas w i ing equi es including his alue in a b oade concep ual complex and p esen ing i in ela ions wi h o he alues impo an o he and, mo e b oadly, o he in elligen sia o ha ime, such as HOMELAND, GOD, FAMILY, WORK, EDUCATION. The seman ic dominan elemen o he concep o PATRIOTISM is lo e o he homeland, bu i ansla es in o he unc ioning o a ious models o pa io ism: he oic, oman ic, posi i is , na ional, Ch is ian, local and o he s. W óblewskas dia ies documen he posi i is ic pa io ism, unde s ood as educa ing he sel and deepening he in ellec ual sphe e, e eshing he spi i h ough zealous eligiosi y and Ch is ian e hics, and main aining undamen al alues in he amily, as well as emb acing local pa io ism. KEYWORDS: dia ies, he s o y, 19 h cen u y, Li huania, digi al edi ion o sou ces, Polish language om he o me No h-Eas e n Bo de lands. ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA Ins y u Slawis yki Polskiej Akademii Nauk ul. Ja acza 1 00-378 Wa szawa [email p o ec ed] ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA 18501886 MET EMILIJOS BENIOVSKYTS-VRUBLEVSKIENS DIENORAŪŠČIAI KALBOS IR KULTROS TYRIM ŠALTINIS 1850 San auka S aipsniu inicijuojami a pdisciplininiai Emilijos Benio sky ės-V uble skienės (18501886) u ingo ank aš inio pa eldo, ku io pag indu engiamas skai meninis sep ynių jos dieno aščių leidimas, y imai. Šios mažai žinomos XIX amžiaus Lie u os bajo ės ank aščius į is o inio disku so aki a į pi ma į aukė Reda G iškai ė. Ji a k eipė į mo e ų dieno aščių li e a ū inę bei dokumen inę e ę ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA. Dzienniki Emilii z Beniowskich W óblewskiej zla 18501886jakoź ódłodobadańjęzykowo-kul u owych i jų s a bą y inėjan šio 159 laiko a pio Lie u os isuomenę. Tačiau dia is ės a ojama lenkų kalba, ku i jai bu o gim oji, iki šiol nebu o ling is inės analizės objek as. Visa V uble skienės ank aš inė kū yba (dieno aščiai, ašy i sau, sūnui Tadui bei duk ai Ma ijai, į ai ūs už ašai, skai y ų knygų san aukos, hese eks ų e imai iš p ancūzų i anglų kalbų) lenkų kalba, odėl y a s a bus epochos kalbinis dokumen as. S aipsnyje a k eipiamas dėmesys į ai, kad į dieno aščio kalbą eikia žiū ė i iš į ai ių pe spek y ų, a siž elgian į okius aspek us: 1) au o ės ašybos g a ines sa ybes i diak i inių ženklų a ian iškumą; 2) egionalinių sa ybių i indi idualių b uožų dažnumą; 3) XIX siglo bend inei kalbai būdingų p ocesos (ypač nyks ančių i ekspansy ių b uožų) aišką; 4) muje es dieno aščių s ilis inę i žan inę į ai o ę (eksp esinės i emocinės leksikos gausa, mo inos s iliaus elemen ai dieno aščiuose, ski uose aikams, speci inis in ymių dieno aščių žan as, p i ačiai maldos kalbai būdingos ypa ybės). Į dieno aščio kalbą eikė ų paž elg i i aksioling is iniu požiū iu, nes V uble skienės asmeniniai liudijimai, be is o inio i mo alinio kon eks o, a skleidžia aksiologinius koncep us, ku iuos galima ekons uo i emian is kalba. No in en ende PATRIOTIZMO samp a os u inį V uble skienės kū yboje, necesi a inclui šią e ybę į pla esnį są okų kompleksą, nu odan yšius su ki omis jai, o plačiau o me o in eligen ijai s a biomis e ybėmis, oki kaipomis TVYN, DIEVAS, ŠEIMA, DARBAS, UGDYMAS. Seman inė PATRIOTIZMO samp a os dominan ė es meilė ė ynei, ačiau ji pasi eiškia į ai iais pa io izmo modeliais: he ojiniu, oman iniu, pozi y is iniu, au iniu, k ikščioniškuoju, lokaliniu i k . V uble skienės dieno aščiuose dokumen o as jos pozi y is inis pa io izmas, ku is sup an amas kaip sa ęs ugdymas i in elek inių aspi acijų gilinimas, d asios palaikymas pe uolų eligingumą bei k is ionišką e iką i pag indinių e ybių šeimoje išsaugojimas. V uble skienės dieno aščiuose aip pa a spindimas lokalinis pa io iškumas. ESMINIAI ŽODŽIAI: dieno aščiai, mo e ų is o ija, XIX amžius, Lie u a, šal inių skai meninimas, šiau ės y ų pa ibio lenkų kalba. ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA Ins y u Slawis yki Polskiej Akademii Nauk ul. Ja acza 1 00-378 Wa szawa [email p o ec ed]