„Jakie to ładne, a takie szkudne” – obraz kąkolu w polskiej kulturze ludowej

AnnA KAczAn. Jakie o ładne, a akie szkudne – ob az kąkolu w polskiej kul u ze ludowej 97 AnnA KAczAn Uniwe sy e Ma ii Cu ie-Skłodowskiej w Lublinie ORCID id: h ps://o cid.o g/0000-0001-7717-0532 OBSZARY BADAŃ: e nolingwís ica, imagem linguís ico do mundo, polska kul u a ludowa. DOI: h ps://doi.o g/10.35321/bkalba.2024.97.05 JACIE TO PRETNE, E TANHO HUMANO OBRAZ KKOLU NA CULTURA POLLESKEJ LUDOWEJ SÓLOVA KLUCZOWE: kąkol, es e eó ipo, linguís ico-cul u al imagem do mundo, polska zeszycie omo oślinnego Słownika s e eo ypów i symboli ludowych pn. Ch yby, kul u a ludowa. ADNOTACJA A ykuł p ezen uje językowo-kul u owy ob az kąkolu, ośliny, k ó a jes ka ego y- zowana jako chwas , kwia i zioło. Pełna we sja hasła KĄKOL znajdzie się w ósmym chwas y, concen iska oślin sob ed. Je zego Ba mińskiego e S anisława Nieb zegowskiej- -Ba mińskiej. De aco do com p essupos os de de inição cogni i e olkue imaginação kąkolu oi econs uída à base dados linguís icos (m.in. óżnoga unkowych ex os olklo e: p zysłów, pieśni, opowieści wie zeniowych, pisanej poezji chłopskiej) e zw. dados p zyjęzykowych ( j. egis os wie zeń i opisów ludowych p ak yk p ak yk ob zędowych, magicznych, leczniczych). Ma e ial documen acional em da ka o eca Shlownika es e eó ipos e símbolos olcló icos, que es á-se em T abalhoni E nolingwis ycznej im. Je zego Ba mińskiego em Lublinha. ABSTRACT The a icle p esen s he linguis ic and cul u al image o co ncockle, a plan ha is ca ego ized as a weed, a lowe o a he b. The ull e sion o he en y o co ncockle (Polish: KKOL) will be included in he Dic iona y o Folk S e eo ypes and Symbols, he olume Mush ooms, Weeds, Plan Clus e s, pa VIII, edi ed by Je zy Ba miński and S anisława Nieb zegowska-Ba mińska. In acco dance wi h he assump ions o he cogni i e de ini ion, he olk image o co ncockle was econs uc ed on he basis o linguis ic da a (including a ious ypes o ex s o olklo e: p o e bs, songs, belie s o ies, w i en peasan poe y) and he so-called ic, magical, o medicinal). The co-linguis ica a (i.e. eco ds o belie s and desc ip ions o olk p ac ices: i ualis- 98 BENDRINĖ KALBA | 97 documen a y ma e ial comes om he da abase o he Dic iona y o Folk S e eo ypes and Symbols, a chi ed a he Je zy Ba miński E hnolinguis ic Uni , UMCS, Lublin. Kąkol polny (Ag os emma gi hago L.) é pospoli a e a que c esce ou o a mais comumen e em ce eal. Ac ualmen e po causa do uso de he bicidas e mais e icaz de limpamen o de semen es ce eóż ameaça-lhe ex inção, po isso oi colocado na polonesa e melha olha na ca ego ia NT (nea Objec o do a igo é ap esen ação linguis icamen e-cul u al do quad o de h ea ened) – ga unek bliski zag ożenia1. Zobaczenie kąkolu polnego w ś o- dowisku na u alnym jes już p awie niemożliwe, za o można kupić jego nasiona w sklepie og odniczym, gdyż szkodliwy dawniej chwas jes obec- nie wysiewany w og ódkach czy na łąkach – ak uje się go jak kwia . kąkolu na polonesa adição ludowe. De aco do com os p essupos os da de inição cogni i na, que pa a obje i o p incipal assume a sen ença da ques ão da manei a de pojmção do obje o po alan es dado idioma (Ba miński 1988: 169) na econs ução imaginação kąkolu u ilizou ocabulá io (nomwy, sinonimy, azeologizms), ex os (p zysłowia, pieśni, opowieści wie zeniowe, pisaną poezję chłopską), e ambém ludowe c enças e p á icas, zw. p zyjęzykowe (Ba miński 1996: 11). Ci ado ma e ial documen acional em de T abalowni E nolingwis ycznej im. Je zego Ba mińskiego UMCS, onde su ge lubelski Słownik s e eo ypów i symboli ludowych (SSiSL)2. Pa a necessidades do a igo jun ei pa e explicação a da documen ação, que no Shlownik são ge almen e dis ibuídas, e zamosei somen e agmen os de ex os escolhidos. Ve são cheia do slogan KKOL apa ece á-se no úl imo li o de olume dedicado a oślinos: G was y, ungys and skupiska oślinne. Na olcló ica imagem kąkolu e elam-se as seguin es ace as, ou seja swois e ca ego ias seman icas, homogêneas de algum pon o de is a (Ba miński 1996: 16): nomes, ca ego izações, o igem, wygląd e p op iedades, quan idade e luga de oco ência, loca o , san icenie, p á icas p e enindo kąkolowi, aplicações p á icas, í micowe e mágicas, lecznicze, p zepowiednie, symbolika. Seleção ace e seu layou não é alea ó io, depende do ipo de senha e ado ado componen e mad zędnego (Ba miński 1988: 182) no caso kąkolu é nim chwas . 1 h ps://pl.wikipedia.o g/wiki/K%C4%85kol_polny. 2SSiSL ap esen ou mais pe o Ka a zyna P o ok no a igo: Słownik s e eo ypów i symboli ludowych jako słownik e nolingwis yczny (na p zykładzie hasła pe z) (P o ok 2023: 5470). AnnA KAczAn. Jakie o ładne, a akie szkudne – ob az kąkolu w polskiej kul u ze ludowej 99 KKOL [NAVEL] Ogólnoslo iańska nome kąkol3 (em s a opolszczyźnie akże kąkolica SS p U b 3: 263) é pa en eha com li wusk kañkalas ‘dzwonek, b zękadło e é po adana a psł. *kolъ ‘ins umen o sono o (de wypalanej a gila), ipo g zecho ki ou koła ki, w ó nie ‘dzwonek, dzwon de pie. *kel ‘ ołać, g czeć, dźwięczeć, b zmieć Bo SE 226, podob. Sł SE 2: 118119. O nome kąkol mo i ada é en ão pela o ma da lo kąkolu, que lemb a sino, o que con i mam os nomes sinônimos des a plan a: sin oniec SGP PAN 7: 320, sin oniec Udz Biec 145. B ückne liga o nome kąkol de psł. *kąk-, kuk- o oda a c uwiźnie, zagię ości B üc SE 224, mo i ando sua o mação gię kością e cu o o ma o do lodyg Dub Os 131. Ou as sinônimas nomes kąkolu aludem a a ibuído-lhe o igem diabeł SGP PAN 5: 511, lo es diabélicas, plan a diabelska Wan Pol 109, he bes diabélicas, po que diziam que ono é elacionado com os malos pode es Pelc SGLub 5: 124. De sua ez o nome sa ânico kwia uszek, złyducha kwia ki aduzia-se apa ência da lo kąkolu, po que ele ais oski [= óżki] wkoło ma Rog Wag 271, 314 são isso dêbki wychylające się spod pła ków (Rogowska 1998: 77). O nome zėga ki SGŚ Wyd 14: 184 explica-se semelhança is o de cima lo de kąkolu a a ci elógio, pois em pu pu osos pła ka isí eis são escu as k esecki lemb ando indicações. Es a e a, c escendo em ce eal oubnie pão (Rogowska 1998: 77), po isso é chamado zlodzėjem Sych SGKasz 6: 235, al ez semelhan e mo i ação em ambém o nome kąkolu p zepad Ka ł SJP 5: 153. Po causa das semen es neg as kąkol le a o nome de negnucha, cza nuszka Ka ł SJP 1: 746; de sua ez os nomes boligłów SGP PAN 2: 367 e shalonka Spól Naz 24 podem e elação com as p op iedades enenosas das semen es, embo a zdaniem Waniakowej o nome boligłów (ap enzando-se ambém a chab a bława ka) liga-se an es com a abundância de oco ência desse chwas u no ce eal, o que mui o os en aquece, en ão é um mo i o de zma wienia pa a os ag icul o es (Waniakowa 2019: 181). [CATEGORYZACIÃO] Kąkol uni e salmen e conside a-se po e a, po exemplo: Kąkol o paskudny weas Pelc SGLub 5: 204, Konkol niby doś aki p zijymny, bo ile e owy, bu i 's yz chwas Kąś Podh 35, akże w ludowej poezji: 3 S wo nie nazwa kąkol odnosiła się do życicy ocznej (Lolium emulen um) S S U ba i a 3: była odnosiona akże do cza nuszki (Lychnis) i Fi Maj S 5: 1: 129. 262, k ó a podobnie jak kąkol jes ującym chwas em zbożowym, dla ego gdy w eks ach olklo u mowa o kąkolu, może chodzić o życicę oczną zob. Fisch Roś 188. Nazwa kąkol 100 BENDRIN KALBA | 97 Ou esses chas y. R je no campo e wawałem de mim..., mas lamen o me e a e campo depois se ia se pu i icilo desses camposnos popos e pálidos kąkolos. (S anisław Buczyński; Ad Zło e 32); Olha Jesus: ba acas azias, campos azios, nãoobseados, c escem os es e càkole, encasuchadas e indesejadas. (Ma ia Majch zak; Niew P ow 160). Zdaniem Bańkowskiego o nome kąkol liga-se com o li uano keñk i ‘szkodzić Bań ES 1: 653, en ão já o p óp io nome des a plan a implica hipe onim chwas . Kąkol é ambém ca ego izado como lo (po . nome de kąkolu diabelskie kwia y), às ezes com dop ecizamen o lo polny, dziki: S kwia i dzike: chabe abo mod ak, kůnkůl, ognicha, mlyć, ůmniůnek, macie zůnka, ba wiik Gó n Malb 2: 203. Na esc i a poesia camponesa mui as ezes oca-se ele com ou as lo es sil es es: makiem e chab em blaawa kiem: Quando le a es me o Jesus de padołu do mundo belo, deixe-me le a de lo es sil es es, popos, côkoli e blaawa ks. (Ma ia Gleń; TL 2005/14: 101); Flo es e e as se deças com deusa g aça pa a poży ek e aleg ia dadas ao homem, de pe eg inos o as colhidas: umianki, złocienie ... maki de whea icos láanos, chab y, kąkole... / óspe ada skow onquem. (S anisława Łapińska; Niew Pył 111). Po que kąkol san i ico e e a usado em p á icas mágicas e ( adziejas) medicinais, ala a-se sob e ele ambém ziele/zioło, po exemplo. em p zysłowiu: Embo a kąkolu não sieją, mnoży się o ziele NKPP kąkol 6 ou em e so: B zo spod kapliczki p zyd ożnej u mos as e a p imei a ilha no campo dos meus pais onde c esciam e as wszelakie maki chab ykole a eu pequenínki obaczek não inha a noção quão uza e ba wczakę (Władysław Koczo ; TL 1997:3: 13). AnnA KAczAn. Jakie o ładne, a akie szkudne – ob az kąkolu w polskiej kul u ze ludowej 101 [EVENENEN] Ac edi a a-se que o Senho Deus semeou ce eais, e diabeł kąkol TL 2009/34: 44, o que encon ou e lexo na p zysłowiu: O Senho Deus igo mul iplica, a diabeł kąkol spo zyPP NK igo 17 (em Kaszubach dizia-se que kąkol o diablå igo Sych SGKasz 2: 229) e nos já mencionados nomes de kąkolu. diabeł, plan a diabelska, diabelskie lo es/ziele Na c ença de diabolica o igem do côkolu e e p o a elmen e in luência no o es amen ua p o e biia o chwaście (em an e io es aduções da Bíblia, po exemplo Jacuba Tujka e a isso p o e biia o côkolu), que Jesus p ega à mul idão4. Explicaça depois após ólom (M 13, 3643), que po boa semen e, igo, são os ilhos do eino, a e a-do-ma zaś os ilhos do Mal. O inimigo po ém, que semeou e a é o diabo. Tal ez seja po isso em Pomo zu a i mou-se que não de e z ywać kąkolu, pois ameaça isso opę aniem Sych SGKasz 1: 96. Ac edi a a-se ambém, que p op ie á ios de campos, nos quais há mui o kąkolu, sa anás en a se inci a ao pecado Fisch Roś 187. [VISD E ELAÇCIOVOSSI] Kąkol c esce al o, em longas, gię kie onodigas, que podem se poincla. nomes. Lodygi essas equen emen e espalhamziam-se, po isso em canções ala sob e kie zu, ou seja a bzaku kąkolu, po exemplo. Na meiowiejskim campo es á kie z kąkolu, zebaby o wykopoć. Gos ou-me se na izinha dzołcha, se me a quisessem da ! (Pieś Śl 2: 211); Na mazewski gołém campo s oji os y kie z kąkolu, não zalicaj mi się, chłopak, y mazewski sma kolu (K 22 Łęcz 197). Kąkol em b ancas lo e e as e essas osas Pelc SGLub 5: 205. De lo es kąkolu diz-se ambém, que são ılje owe Kąś Podh 5: 35, pu pu o Pelc SGLub 5: 205; em gua ha silesca p zymio nik kąkolowy signi ica co iołkowy SGŚ Wyd 14: 184. Fuia kąkolu com o ma de sino (hão seu nome zwonek, zwaniec) ais oski [= óżki] wkoło ma (ząbki wychylające się spod pła ków), e is o de cima lemb a a czę zega ka, zob. nomes. Kąkol, Deus, como é boni a, e al escudne dizia am Pelc SGLub 5: 205, pois jag ok i nie, o mo aki p e o ne kulki, ke e se wysieje e zaź a no o ośnie5 4 Nep zyjaciel semeou c as u en e igoicę, quando pessoas do mi. O senho não pe mi e aos se os a ancá-lo, pa a que, colhendo as e as daninhas, não a anquem com ele e o igo; só no empo da colhei a di á aos la ado es, Colhei p imei o as e as daninhas e aman ei-as em bundas pa a o incêndio; o igo, po ém, le ai pa a o meu espichle zo M 13, 2430. 5 Na ealidade kąkol não desca ga semen es à e a elas madu am no mesmo empo que semen es de ce eais, são colhidas jun o com ele e podem se wysiadas só na p óxima empo ada h ps://www.sgs.com/pl-ak ualnosci24/20/05/nasiona-chwas ow-w-zbozach. 102 BENDRINĖ KALBA | 97 SGŚ Wyd 14: 184. Duże, g ube, cza ne zia nka (s ąd nazwy cza ny kąkol Ros Symb 1: 160, cza nucha, cza nuszka) são enenosas, c . az. de kąkolu olhos luem NKPP bleko , obeż eć se kąkolu ‘oszaleć, zgłupieć SOWM 3: 14. Segundo lacji po ocznej ni ma na świecie s wo zenia, żeby o zjadło zia no, ani konie ani epies, no ninguém isso não come, isso é e í el bó cz TN Śliwnica 1994. [ILOŚć I MIEJSCE WYSTęPOWANIA] Kąkol wys ępował powszechnie, moc ele oi TN Chołowice 1998; em canção os soldados pocioszają dziewczynę a e dea h o belo ed: Não cho es, panno, não cho es, não a ependas am o. Jedzie nos u isionc, escolha se um. Que pa a wos aqui oi como em campo konkolu, żoden z wos não al, como Jasio do aju. (Wisła 1899: 110). Em e de campo c esce càcol em ida, como se esse càkol desen ol a, iço, luba, a i. (Taxa K ak 213). P ega a a Uważano, że Każde pole odzi kąkole NKPP kąkol 1, W kożdim zbożë muszi bëc kąkol T ed Kasz 132, najczęściej jednak ósł on w pszenicy i życie: Na bacho zeckiem polu pszenica pełna kąkolu, a u naszego pana pszenica malowana. (K 35 P zem 48); c ença, que essa chwas não p zepaça T ed Kasz 132, não ze ga á NKPP kąkol 3. No en an o e a isso wyp yskujo, isso de e ni ma konkolu Rog Wag 271. Como obse a o pob e poe a Władysław Koczo : em ce eżaches há anos não há os ów ni kąkolu Niew P ow 111. [LOKALIZATOR] Ac edi a a-se que quando kąkol c esce á, chu ne sen a e descansa sob e ele diabeł in isí el pa a o olho humano. Gde se kąkol gi a na mão, pode-se e , como nele diabeł co ni mexe Sych SGKasz 1: 96. A c ença de que diabo pe noca em kąkolu con i mam con os de c ença: Unnėgo uma ez es a a sen ado djabeł sob e d og na kąkolu no ce ejo e espe a a. Como p zyszła uma panna e an lia ek u wała, de imedia o djabeł em nia wlaz. Po amu po ém z ni ch oś djabła wignał, mas djabeł zaś mwiėł: Puda usiść znwki kele d ogi i znwki w abo nia w kogo jinszėgo wlėza. (Sychoc 1: 96); Um homem mais elho de Rzeczyca Długiej con a a, o que lhe se acon ece a no s odole ce ca de 1920 . Em p zeddzień he plewił pszenicę z kąkolu. Colheu-o bas an e e p zyniósl pa a es odoły, onde zwaliu na kupá em can o sob pa ã... decidiu usa esse chwas u pa a ściółka sob bydło. Po que caodigas de cànkolu e am mui o AnnA KAczAn. Jakie o ładne, a akie szkudne – ob az kąkolu w polskiej kul u ze ludowej 103 longas, omou-as na pniak, pa a que po ąbaç em pequenas pa es. Quando machado oąbou caodigi chwas u pa ê ezes, madu a a que algo se mexe em co ados pedaços dei ados no chão. Quando lâmina da machada começou a os espalha pa a odos os lados, en ão iu um pequeno diabliko co ado em meio. (Gay S al 187). [ŚIECENIE] Kąkolu ge almen e não san i icado, po que é e a Cib P zes 155, jednak w niek ó ych egionach Polski bywał święcony ZWAK 1890: 213, np. p zez gó ali w dniu Ma ki Boskiej Zielnej (15 VIII), z p zekonaniem, że wów- czas nie będzie odził się w owsie MAAE 1907: 115, Kąś Podh 5: 35. Kąkol święcono akże w wianuszkach w ok awę Bożego Ciała MAAE 1908: 120, TL 1997/2: 21. [PRACTIKI ZABOBAGAJJCE KKOLOWI] Dizia-se que kąkol é é inimigo do ag icul o TN Śliwnica 1994, po que mui o p ejudica TN igo Chołowice 1998, e lá, onde c esce, ni há pão Sych SGKasz 6: 229. Aplicado oi en ão á ias p á icas, pa a não ósl em ce eal. P imei o campo p o undamen e o ano, pa a limpa a e a de e as daninhas em canção Janiczek ai ao campo zao ywać kąkole Rog Śląsk 45; sob a p imei a zao aną skibę kładziono kąkol e śpiewano: O ać, chłopie, o ać, po que u bem o zesz, semeias igo, nasce se owies Udz Biec 145. diabeł nie zasiał kąkolu, pa a que no Pogó z pouco depois da meia-noi e de G ande Sobo a pa a G ande Niedzielę, o dono en iasse no campo c użyki ei as de pêndos de kokoczki (ou ou os) e san i icasse-os com a ajuda da palma Ko U ok 138. Em Wielki Poniedziałek segundo olcló ico poema cada azendei o no campo a i a de o os cascas, pa a não e kąkolu Lud 1895: 87. Zapobi a kąkolowi e ou as e as daninhas e doenças de ce eal, inha ambém ci culação po apazes campos com ochas em Zielone Świą ki (Zesłanie Ducha Świę ego), ołano wówczas: Fugiam côkoli, po que e ou smoliil. E eu candico e despediu a pomie licá. Co a- e lixo, ou e ou ilumina ! Świeć się, świeć, oge- e śmieć! (Co U ok 145). Simila men e azia-se em igiliá ś . João VI (23) secados no á ico du an e odo o ano pa yki, ziela: como kąkol, bława e c. inca am jun os, za ikano na kij, podpalano e co endo com isso, ołano: Dziś wigilia ś . Jana, sobó ka zapalana Lud 1902: 424. 104 BENDRINĖ KALBA | 97 Z upływem czasu zboże p yskano: Jak osło zboze, o sie pilnowało, coby po mui o não u osso konkolu e inksego he elska. T za zagões pul e iza Kąś Podh 5: 35. Quando apesa desses a amen os kąkol u ósl, o a anca am mo i o pielenia kąkolu é popula em poesia e canções, mui as ezes em signi icado simbólico (e ó icas): a úl ima igoca zaszumi po i, e da qual ninguém ago a não a anca á kąkolu, e odas pieszczone po i zagony em ó ãos se muda ão (S anisław Pudełkiewicz; We cz Oj 245); Chega am ca ali as de gue a, pe gun a am se i cyny adobny: Cis es e não i am? Como lá jadu do campo, lá escolhe psenicke de kąkol (Wisła 1902: 711); Em Sygneczowo a ás do pá io c esce ży ko com kąkolm, idźże, Ma yś, wyplew o, encon áss Jasia, odzeń o. Foi-se Ma yś ży ko pleć, zeby biały chlebuś jeść, com Jasieńkiem se encon ou, a ży ka o le ou. Mas em ez kąkol вать, o am se a somb a do mi . (Tí ulo K ak 105). E i ado kąkol palono: Jeszcze de igo gos a ia de escolhe spo ysz, Na spalenie wy wać kąkol, ose (S anisław Buczyński; Niew Pył 30). Zapobiec càkolo i inham ambém p á icas no dia św. G zego za (3 IX), na z . san o kąkola nas p oximidades P zemyśla c ianças da p óp ia manhã co iam com plaquenhas de igo (bochnoczkami e kukiołkami) ao longo do campo pa e no, can ando: Konkolu, konkolu, não c eśnij po nossozem campo, só po judeu e pańskim. Senho es, judeus pecam se kołacze, e nós nãobo aki ni momy nijaki. Depois a anha a am kąkol e a i a a-lo pa a odos os lados. Quando inham ao im de seu campo, sen a am e comiam suas p o isões; depois e o na am a aldeia, pa a passa em o es o da dia em di e são O L 1930: 17. na éspe a de Na al (24 XII) cole adas do chão da câma a de lixo lança am pa a o io, à água ou queima am no campo, pa a que càkol e ou as e as daninhas não des uíssem as semen es Wes Śląsk 215. AnnA KAczAn. Jakie o ładne, a akie szkudne – ob az kąkolu w polskiej kul u ze ludowej 105 Apesa de odos esses a amen os g ãos de ce eais e am equen emen e con aminados po semen es de kąkolu, po isso limpa am é p ze akiem Wi Baj 48 ou moinho Ba PANLub 3: 84, pois moąka com adição de kąkolu e ca na Dub Os 132 e bi ka; Kaszubi diziam sob e ela: mąkol é kąkol Sych SGKasz 3: 123. [SUSPONSAÇÃO PRACTICZNE] Kąkol em boni a lo e gię kie galhigi, po isso c ianças e ga ças gus amen e wiły z niego wianki (nome la ina kąkolu Ag os émma signi ica em p zenośni: ‘plâncina nadająca (używana) a wicia de co oas Poch 19), o que encon ou e lexo em cânsinias: Kąkolu, Rejkolu, não sej se po campo, po que e panas gos am, na wianki e escubiam (ZWAK 1890: 213); Camiçou po campo, sukała kąkolu, encon ou kwiá ecek, uwiła wiánecek (Świę Nad 270); Biały Janie, b anco Janie! E e é essa em pá io nadobna Ma ysia, b anco Janie! Ma wianecek de kąkolu, pu a apazes po campo. Biały Janie! (Wisła 1899: 664). Com kąkolu aziam bouque es, conside a a-se que bouque boni o e a de isso TN Chołowice 1998: Su p eendido skow onek, o que miedzom p zyg ywa, p zegania świe go em: Isso ainda não colhei a! Pod pe usza p zyd ożna p zysiadam sk uszona i ulę kąkoli bukiecik em b aços (Ewa Jowik; TL 2017/12: 54). Ei, eu é a mim sou ei Em meio de lo es as, lanos, p ada ia e campos! /…/ Reino de mego e aína Po nãocaluśką ho a Obeida ei em cí culo, wó d e wzdłuż, Opłynę mo zem waali zbóż, K ó e mi biją pokłony, Składają w dani swe plony... Bouque s de lo es, icos Makiem, kąkolem, bława em. (An oni Kucha czyk; Pig Wyb 149). [ZASTROANIA OBRZÉDOWA E MAGICNE] Fuia kąkolu e a u ilizado em i os e magia pa a conclusão da colhei em K akowskiem idosas mulhe es ilas wieńce de pok zyw, os u, lebiody, wolka, kąkolu e em ge al de odos os camposnos weas os, endo-os nas cabeças iam pa a o pá io BENDRIN KALBA 112 | 97 LITERATURA Ba miński Je zy 1988: De inicja kogni ywna jako na zędzie opisu kono- acji. – Kono acja, ed. J. Ba miński, Lublin: Wydawnic wo UMCS, 169–183. Ba miński Je zy 1996: O „Słowniku s e eo ypów i symboli ludowych”. – Słownik s e eo ypów i symboli ludowych 1: Kosmos, z. 1: Niebo, świa ła nie- bieskie, ogień, kamienie, ed. J. Ba miński, zas ępca ed. S. Nieb zegowska, Lublin: Wydawnic wo UMCS, 9–34. Pieka czyk Do o a, Szadu a Joanna 2007: Chabe , Kon eks y. Polska Sz uka Ludowa 1, 136–148. P o ok Ka a zyna 2023: „Słownik s e eo ypów i symboli ludowych” jako słownik e nolingwis yczny (na p zykładzie hasła pe z). – Bend inė kalba 96, 54–70. Rogowska Ewa 1998: Z kaszubskiego zielnika: kąkol. – Pome ania 7/8, 76–77. Waniakowa Jadwiga 2019: Polskie gwa owe nazwy chab a bława ka. – Cen au ea cyanus L. na le słowiańskim i eu opejskim. – P ace Filologiczne 74, 173–187. Gau a 2024-10-26 P iim a 2024-11-07 AnnA KAczAn THIS IS PRETTY, BUT SO DAMAGING ThE LINGUISTIC AND CULTURAL IMAGE OF CORNCOCKLE IN POLISH FOLK TRADITION (This is p e y, bu so damaging) Suma ys The a icle p esen s he linguis ic and cul u al image o co ncockle (Polish: KKOL) in Polish olk adi ion, econs uc ed wi hin he me hodology o Je zy Ba mińskis cogni i e de ini ion ( ull applica ion in: Dic iona y o Folk S e eo ypes and Symbols). The desc ip ion is based on lexical da a (names, synonyms, ph aseological uni ), ex s (p o e bs, songs, w i en peasan poe y, belie s o ies), as well as olk belie s and p ac ices (i.e., he so-called co-linguis ic da a). The da a come om Je zy Ba mińskis E hnolinguis ic Uni a UMCS, whe e he Dic iona y o Folk S e eo ypes and Symbols (SSiSL) is being compiled. In Polish olk cul u e, i was belie ed ha co ncockle (unlike whea ) was c ea ed by he de il (hence i s o he names: de il (diabeł), de ils lowe (diabelski kwia ek), de ils he b (diabelskie ziele)). Co ncockle is a weed ha usually g ows in whea and ye. howe e , due o i s appea ance (beau i ul lowe s), i is also ca ego ized as a lowe (i was used o making bouque s o w ea hs), and due o i s medicinal AnnA KAczAn. Jakie o ładne, a akie szkudne – ob az kąkolu w polskiej kul u ze ludowej 113 (despi e he poisonous uses black seeds), i was some imes pe cei ed as a he b. To emo e co ncockle om he ields, many measu es we e used, such as deep ploughing, weeding, o bu ning o up oo ed plan s. Co ncockle is a symbol o some hing e il, ha m ul and useless. In cou ship and lo e songs, he weeding o co ncockle by a gi l symbolizes lo e. In w i en peasan poe y, co ncockle is pe cei ed as a deco a ion o he ield ( oge he wi h poppies and co n lowe s), an elemen o he na i e illage, and o he beau y o he wo ld. KEY WORDS: co ncockle, s e eo ype, linguis ic and cul u al image o he wo ld, Polish olk cul u e. AnnA KAczAn Uniwe sy e Ma ii Cu ie-Skłodowskiej w Lublinie Pl. Ma ii Cu ie-Skłodowskiej 4A/205 20-031 Lublin [email p o ec ed] AnnA KAczAn TAI GRAŽU, TAČIAU ŽALINGA RAUGS KALBINIS IR KULTŪRINIS VAIZDINYS LENK LIAUDIES TRADICIJOJE San auka S aipsnyje pa eikiamas ling is inis i kul ū inis augės (lenk. KKOL) į aizdis lenkų liaudies adicijoje, a ku as pagal Je zy Ba mińskio kogni y inio apib ėžimo me odiką (de alus aikymas Liaudies s e eo ipų i simbolių žodyne). Ap ašymas pa em as leksikos duomenimis (pa adinimais, sinonimais, azeologiniais iene ais), eks ais (pa a lėmis, dainomis, ašy ine als iečių poezija, ikėjimų pasakojimais), aip pa liaudies ikėjimais i p ak ika ( . y. adinamaiais bend aisiais kalbiniais duomenimis). Duomenys gau i iš Je zy Ba mińskio e noling is ikos sky iaus UMCS, ku engiamas Liaudies s e eo ipų i simbolių žodynas (SSiSL). Lenkų liaudies kul ū oje bu o ikima, kad augę (ki aip nei k ie į) sukū ė elnias (iš čia i ki i jos pa adinimai: elnias (diabeł), elnio gėlė (diabelski kwia ek), elnio žolė (diabelskie ziele)). Raugė y a pik žolė, ku i dažniausiai auga k iečiuose i ugiuose. Tačiau dėl sa o iš aizdos (g ažių žiedų) ji aip pa p iski iama gėlių ka ego ijai (bu o naudojama puokš ėms a ainikams pin i), o dėl medicininės paski ies (nepaisan nuodingų juodų sėklų) ka ais bu o su okiama kaip ais ažolė. Raugės galus. Raugė é ko no s blogo, iš laukų šalin os į ai iai, pa yzdžiui, giliai a ian , a in a deginan iš au us au- 114 BENDRINĖ KALBA | 97 žalingo i nenaudingo simbolis. Pi šlybų i meilės dainose me gelė, a in i auges, simbolizuoja meilę. Rašy inėje als iečių poezijoje augės su okiamos kaip lauko puošmena (ka u su aguonomis i ugiagėlėmis), gim ojo kaimo, pasaulio g ožio elemen as. ESMINIAI ŽODŽIAI: augė, s e eo ipas, kalbinis i kul ū inis mundo aizdas, lenkų liaudies kul ū a. AnnA KAczAn Uniwe sy e Ma ii Cu ie-Skłodowskiej w Lublinie Pl. Ma ii Cu ie-Skłodowskiej 4A/205 20-031 Lublin [email p o ec ed]