„Jakie to ładne, a takie szkudne” – obraz kąkolu w polskiej kulturze ludowej

AnnA KAczAn. Jakie to ładne, a takie szkudne – obraz kąkolu w polskiej kulturze ludowej 97 AnnA KAczAn Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie ORCID id: https://orcid.org/0000-0001-7717-0532 OBSZARY BADAŃ: etnolingwistyka, językowy obraz świata, polska kultura ludowa. DOI: https://doi.org/10.35321/bkalba.2024.97.05 JAKIE TO ŁADNE, A TAKIE SZKUDNE – OBRAZ KĄKOLU W POLSKIEJ KULTURZE LUDOWEJ SŁOWA KLUCZOWE: kąkol, stereotyp, językowo-kulturowy obraz świata, polska kultura ludowa. ADNOTACJA Artykuł prezentuje językowo-kulturowy obraz kąkolu, rośliny, która jest kategoryzowana jako chwast, kwiat i zioło. Pełna wersja hasła KĄKOL znajdzie się w ósmym zeszycie tomu roślinnego Słownika stereotypów i symboli ludowych pn. Grzyby, chwasty, skupiska roślin pod red. Jerzego Bartmińskiego i Stanisławy Niebrzegowskiej- -Bartmińskiej. Zgodnie z założeniami definicji kognitywnej ludowe wyobrażenie kąkolu zostało zrekonstruowane na podstawie danych językowych (m.in. różnogatunkowych tekstów folkloru: przysłów, pieśni, opowieści wierzeniowych, pisanej poezji chłopskiej) oraz tzw. danych przyjęzykowych (tj. zapisów wierzeń i opisów praktyk ludowych – obrzędowych, magicznych, leczniczych). Materiał dokumentacyjny pochodzi z kartoteki Słownika stereotypów i symboli ludowych, która znajduje się w Pracowni Etnolingwistycznej im. Jerzego Bartmińskiego w Lublinie. ABSTRACT The article presents the linguistic and cultural image of corncockle, a plant that is categorized as a weed, a flower or a herb. The full version of the entry for corncockle (Polish: KĄKOL) will be included in the Dictionary of Folk Stereotypes and Symbols, the volume Mushrooms, Weeds, Plant Clusters, part VIII, edited by Jerzy Bartmiński and Stanisława Niebrzegowska-Bartmińska. In accordance with the assumptions of the cognitive definition, the folk image of corncockle was reconstructed on the basis of linguistic data (including various types of texts of folklore: proverbs, songs, belief stories, written peasant poetry) and the so-called co-linguisticata (i.e. records of beliefs and descriptions of folk practices: ritualis- 98 BENDRINĖ KALBA | 97 tic, magical, or medicinal). The documentary material comes from the database of the Dictionary of Folk Stereotypes and Symbols, archived at the Jerzy Bartmiński Ethnolinguistic Unit, UMCS, Lublin. Kąkol polny (Agrostemma githago L.) to pospolity chwast rosnący dawniej najczęściej w zbożu. Obecnie z powodu stosowania herbicydów oraz skuteczniejszego czyszczenia ziaren zbóż grozi mu wyginięcie, dlatego został umieszczony na polskiej czerwonej liście w kategorii NT (near threatened) – gatunek bliski zagrożenia1. Zobaczenie kąkolu polnego w środowisku naturalnym jest już prawie niemożliwe, za to można kupić jego nasiona w sklepie ogrodniczym, gdyż szkodliwy dawniej chwast jest obecnie wysiewany w ogródkach czy na łąkach – traktuje się go jak kwiat. Celem artykułu jest przedstawienie językowo-kulturowego obrazu kąkolu w polskiej tradycji ludowej. Zgodnie z założeniami definicji kognitywnej, która „za cel główny przyjmuje zdanie sprawy ze sposobu pojmowania przedmiotu przez mówiących danym językiem” (Bartmiński 1988: 169) w rekonstrukcji wyobrażenia kąkolu wykorzystano słownictwo (nazwy, synonimy, frazeologizmy), teksty (przysłowia, pieśni, opowieści wierzeniowe, pisaną poezję chłopską), a także ludowe wierzenia i praktyki, tzw. dane przyjęzykowe (Bartmiński 1996: 11). Przytoczony materiał dokumentacyjny pochodzi z Pracowni Etnolingwistycznej im. Jerzego Bartmińskiego UMCS, gdzie powstaje lubelski Słownik stereotypów i symboli ludowych (SSiSL)2. Dla potrzeb artykułu połączyłam część eksplikacyjną z dokumentacyjną, które w Słowniku są zazwyczaj rozdzielone, i zamieściłam jedynie fragmenty wybranych tekstów. Pełna wersja hasła KĄKOL ukaże się w ostatnim zeszycie tomu poświęconego roślinom: Chwasty, grzyby i skupiska roślinne. W ludowym obrazie kąkolu ujawniają się następujące fasety, czyli swoiste kategorie semantyczne, „jednorodne z jakiegoś punktu widzenia” (Bartmiński 1996: 16): nazwy, kategoryzacje, pochodzenie, wygląd i właściwości, ilość i miejsce występowania, lokalizator, święcenie, praktyki zapobiegające kąkolowi, zastosowania praktyczne, obrzędowe i magiczne, lecznicze, przepowiednie, symbolika. Dobór faset i ich układ nie jest przypadkowy, zależy od typu hasła i przyjętego składnika nadrzędnego (Bartmiński 1988: 182) – w przypadku kąkolu jest nim chwast. 1 https://pl.wikipedia.org/wiki/K%C4%85kol_polny. 2 SSiSL przedstawiła bliżej Katarzyna Prorok w artykule: Słownik stereotypów i symboli ludowych jako słownik etnolingwistyczny (na przykładzie hasła perz) (Prorok 2023: 54–70). AnnA KAczAn. Jakie to ładne, a takie szkudne – obraz kąkolu w polskiej kulturze ludowej 99 KĄKOL [NAZWY] Ogólnosłowiańska nazwa kąkol3 (w staropolszczyźnie także kąkolica SStp Urb 3: 263) jest pokrewna z litewskim kañkalas ‘dzwonek, brzękadło’ i bywa sprowadzana do psł. *kolkolъ ‘narzędzie dźwiękowe (z wypalanej gliny), typu grzechotki czy kołatki’, wtórnie ‘dzwonek, dzwon’ od pie. *kel ‘wołać, krzyczeć, dźwięczeć, brzmieć’ Bor SE 226, podob. Sł SE 2: 118–119. Nazwa kąkol motywowana jest więc kształtem kwiatu kąkolu, który przypomina dzwonek, co potwierdzają nazwy synonimiczne tej rośliny: dzwoniec SGP PAN 7: 320, dzwonek Udz Biec 145. Brückner łączy nazwę kąkol z psł. *kąk-, kuk- „o wszelkiej krzywiźnie, zagiętości” Brüc SE 224, motywując jej powstanie giętkością i krzywym kształtem łodyg Dub Ostr 131. Inne synonimiczne nazwy kąkolu nawiązują do przypisywanego mu pochodzenia – diabeł SGP PAN 5: 511, diabelskie kwiaty, roślina diabelska Wan Pol 109, diabelskie ziele, bo mówili, że ono jest związane ze złymi mocami Pelc SGLub 5: 124. Z kolei nazwy szatański kwiatuszek, złyducha kwiatki tłumaczy się wyglądem kwiatu kąkolu, bo on takie roski [= różki] wkoło ma Rog Wag 271, 314 – są to ząbki wychylające się spod płatków (Rogowska 1998: 77). Nazwę zėgarki SGŚ Wyd 14: 184 wyjaśnia się podobieństwem „widzianego z góry kwiatu kąkolu do tarczy zegarka”, gdyż na purpurowych płatkach widoczne są ciemne kreseczki przypominające wskazówki. Chwast ten, rosnąc w zbożu „kradnie chleb” (Rogowska 1998: 77), dlatego jest nazywany złodzėjem Sych SGKasz 6: 235, być może podobną motywację ma także nazwa kąkolu przepad Karł SJP 5: 153. Z powodu czarnych nasion kąkol nosi nazwę czarnucha, czarnuszka Karł SJP 1: 746; z kolei nazwy boligłów SGP PAN 2: 367 i szalonka Spól Naz 24 mogą mieć związek z trującymi właściwościami nasion, choć zdaniem Waniakowej nazwa boligłów (odnosząca się także do chabra bławatka) wiąże się raczej z obfitością występowania tego chwastu w zbożu, co bardzo je osłabia, więc jest powodem zmartwienia dla rolników (Waniakowa 2019: 181). [KATEGORYZACJA] Kąkol powszechnie uważa się za chwast, np: Kąkol to paskudny chwast Pelc SGLub 5: 204, Konkol niby doś taki przijymny, bo filjetowy, ale to tyz chwast Kąś Podh 5: 35, także w ludowej poezji: 3 Pierwotnie nazwa kąkol odnosiła się do życicy rocznej (Lolium temulentum) SStp Urb 3: 262, która podobnie jak kąkol jest trującym chwastem zbożowym, dlatego gdy w tekstach folkloru mowa o kąkolu, może chodzić o życicę roczną zob. Fisch Roś 188. Nazwa kąkol była odnoszona także do firletki (Lychnis) i czarnuszki (Nigella sativa) Maj Słow 1: 129. 100 BENDRINĖ KALBA | 97 Albo te chwasty. Rwałem je na polu i rwałem z siebie..., ale żal mi było – a pole przecież by się oczyściło – tych polnych maków i bladych kąkolów. (Stanisław Buczyński; Ad Złote 32); Patrzy Jezus: puste chaty, puste pola, nieobsiane, rosną osty i kąkole, zachwaszczone i niechciane. (Maria Majchrzak; Niew Prow 160). Zdaniem Bańkowskiego nazwa kąkol wiąże się z litewskim keñkti ‘szkodzić’ Bań ES 1: 653, więc już sama nazwa tej rośliny implikuje hiperonim chwast. Kąkol jest również kategoryzowany jako kwiat (por. nazwę kąkolu – diabelskie kwiaty), czasem z doprecyzowaniem kwiat polny, dziki: Sȯ kwiati dzike: chaber abo modrak, kůnkůl, ognicha, mlyć, růmniůnek, macierzůnka, barwiik Górn Malb 2: 203. W pisanej poezji chłopskiej często wymienia się go z innymi polnymi kwiatami: makiem i chabrem bławatkiem: Kiedy zabierzesz mnie o Jezu z padołu świata pięknego, pozwól mi zabrać polnych kwiatów, maków, kąkoli i bławatów. (Maria Gleń; TL 2005/1–4: 101); Kwiaty i zioła serdeczne z bożej łaski na pożytek i radość dane człowiekowi, z pielgrzymich dróg pozbierane: rumianki, złocienie / ... / z pszenicznych łanów maki, chabry, kąkole... ośpiewane skowronkiem. (Stanisława Łapińska; Niew Pył 111). Ponieważ kąkol święcono i stosowano w praktykach magicznych i (rzadziej) leczniczych, mówiono o nim także ziele/zioło, np. w przysłowiu: Chociaż kąkolu nie sieją, mnoży się to ziele NKPP kąkol 6 czy w wierszu: Brzozo spod kapliczki przydrożnej – ty pokazałaś pierwszą ścieżynę na ojców moich pole gdzie rosły zioła wszelakie maki chabry kąkole a ja maleńki robaczek nie miałem pojęcia ileż tu piękna i barw zobaczę (Władysław Koczot; TL 1997/3: 13). AnnA KAczAn. Jakie to ładne, a takie szkudne – obraz kąkolu w polskiej kulturze ludowej 101 [POChODZENIE] Wierzono, że Pan Bóg nasiał zboże, a diabeł kąkol TL 2009/3–4: 44, co znalazło odbicie w przysłowiu: Pan Bóg pszenicę mnoży, a diabeł kąkol sporzy NKPP pszenica 17 (na Kaszubach mówiono, że kąkol to diablå pszenica Sych SGKasz 2: 229) i we wspomnianych już nazwach kąkolu – diabeł, roślina diabelska, diabelskie kwiaty/ziele. Na przekonanie o diabelskim pochodzeniu kąkolu miała zapewne wpływ nowotestamentowa przypowieść o chwaście (we wcześniejszych tłumaczeniach Biblii, np. Jakuba Wujka była to przypowieść o kąkolu), którą Jezus głosi tłumowi4. Wyjaśnia potem apostołom (Mt 13, 36–43), że dobrym nasieniem, pszenicą, są synowie królestwa, chwastem zaś synowie Złego. Nieprzyjacielem zaś, który posiał chwast jest diabeł. Być może dlatego na Pomorzu twierdzono, że nie należy zrywać kąkolu, gdyż grozi to opętaniem Sych SGKasz 1: 96. Wierzono także, że właścicieli pól, na których jest dużo kąkolu, szatan stara się nakłonić do grzechu Fisch Roś 187. [WYGLĄD I WŁAŚCIWOŚCI] Kąkol rośnie wysoki, ma długie, giętkie łodygi, które mogą się pochylać, zob. nazwy. Łodygi te często rozgałęziają się, dlatego w pieśniach mowa o kierzu, czyli krzaku kąkolu, np. Na półwiejskim polu stoi kierz kąkolu, trzebaby go wykopać. Podobała mi się u sąsiada dziołcha, gdyby mi ją chcieli dać! (Pieś Śl 2: 211); Na mazewskim gołém polu stoji ostry kierz kąkolu, nie zalicaj mi się, chłopak, ty mazewski smarkolu (K 22 Łęcz 197). Kąkol ma białe kwiatuszki i takie różowe Pelc SGLub 5: 205. O kwiatach kąkolu mówi się także, że są fıljetowe Kąś Podh 5: 35, purpurowe Pelc SGLub 5: 205; w gwarze śląskiej przymiotnik kąkolowy oznacza kolor fiołkowy SGŚ Wyd 14: 184. Kwiat kąkolu o kształcie dzwonka (stąd jego nazwy dzwonek, dzwoniec) takie roski [= różki] wkoło ma (ząbki wychylające się spod płatków), a widziany z góry przypomina tarczę zegarka, zob. nazwy. Kąkol, Boże, jakie to ładne, a takie szkudne – mówiono Pelc SGLub 5: 205, gdyż jag okwitnie, to mo taki czorne kulki, kere sie wysieje i zaź na nowo rośnie5 4 Nieprzyjaciel nasiał chwastu między pszenicę, gdy ludzie spali. Gospodarz nie pozwala sługom go wyrwać, by zbierając chwast nie wyrwali razem z nim i pszenicy, dopiero w czasie żniwa powie żeńcom: Zbierzcie najpierw chwast i powiążcie go w snopki na spalenie; pszenicę zaś zwieźcie do mego spichlerza Mt 13, 24–30. 5 W rzeczywistości kąkol nie wysypuje nasion na ziemię – dojrzewają one w tym samym czasie, co ziarna zbóż, zostają zebrane razem z nim i mogą być wysiane dopiero w kolejnym sezonie https://www.sgs.com/pl-pl/aktualnosci/2024/05/nasiona-chwastow-w-zbozach. 102 BENDRINĖ KALBA | 97 SGŚ Wyd 14: 184. Duże, grube, czarne ziarnka (stąd nazwy czarny kąkol Rost Symb 1: 160, czarnucha, czarnuszka) są trujące, por. fraz. od kąkolu oczy płyną NKPP blekot, obeżreć się kąkolu ‘oszaleć, zgłupieć’ SOWM 3: 14. Według relacji potocznej ni ma na świecie stworzenia, żeby to zjadło ziarno, ani konie ani pies, no nikt tego nie zje, to jest straszna gorycz TN Śliwnica 1994. [ILOŚć I MIEJSCE WYSTęPOWANIA] Kąkol występował powszechnie, moc go było TN Chołowice 1998; w pieśni żołnierze pocieszają dziewczynę po śmierci ukochanego: Nie płacz, panno, nie płacz, nie żałuj tamtego. Jedzie nos tu tysionc, wybierz se jednego. Żeby wos tu było jak w polu konkolu, żoden z wos nie taki, jak Jasio do stroju. (Wisła 1899: 110). Uważano, że Każde pole rodzi kąkole NKPP kąkol 1, W kożdim zbożë muszi bëc kąkol Tred Kasz 132, najczęściej jednak rósł on w pszenicy i życie: Na bachorzeckiem polu pszenica pełna kąkolu, a u naszego pana pszenica malowana. (K 35 Przem 48); Na zieleńskim polu rośnie kąkol w życie, jak się ten kąkol rozwinie, przyjdę, luba, do cię. (Płat Krak 213). Panowało przekonanie, że chwast ten nie przepadnie Tred Kasz 132, nie zginie NKPP kąkol 3. Jednak tera to wypryskujo, to musi ni ma konkolu Rog Wag 271. Jak zauważa chłopski poeta Władysław Koczot: w zbożach od lat nie ma ostów ni kąkolu Niew Prow 111. [LOKALIZATOR] Uważano, że gdy kąkol urośnie, chętnie siada i odpoczywa na nim diabeł niewidzialny dla ludzkiego oka. „Gdy się kąkol obraca w ręce, można ujrzeć, jak w nim diabeł rogami rusza” Sych SGKasz 1: 96. Wierzenie, że diabeł przebywa na kąkolu potwierdzają opowieści wierzeniowe: Jednėgo razu siedział djabeł nad drogȯ na kąkolu w zbożu i czekał. Jak prziszła jedna panna i tan kwiatek urwała, od razu djabeł w nia wlaz. Potamu jednak z ni chtoś djabła wignał, ale djabeł zaś mȯwiėł: Puda usiȯść znȯwki kele drogi i znȯwki w nia abo w kogo jinszėgo wlėza. (Sych SKoc 1: 96); Jeden starszy człowiek z Rzeczycy Długiej opowiadał, co mu się przydarzyło w stodole około 1920 r. W przeddzień plewił on pszenicę z kąkolu. Zebrał go sporo i przyniósł do stodoły, gdzie zwalił na kupę w kącie pod ścianą ... postanowił użyć tego chwastu AnnA KAczAn. Jakie to ładne, a takie szkudne – obraz kąkolu w polskiej kulturze ludowej 103 na ściółkę pod bydło. Ponieważ łodygi kąkolu były zbyt długie, wziął je na pniak, żeby porąbać na drobne części. Kiedy siekierą przerąbał łodygi chwastu parę razy, dojrzał, że coś się rusza w przeciętych kawałkach leżących na ziemi. Gdy ostrzem siekiery zaczął je rozgarniać na wszystkie strony, wtedy zobaczył małego diablika przeciętego na pół. (Gaj Stal 187). [ŚWIECENIE] Kąkolu zwykle nie święcono, bo to chwast Nieb Przes 155, jednak w niektórych regionach Polski bywał święcony ZWAK 1890: 213, np. przez górali w dniu Matki Boskiej Zielnej (15 VIII), z przekonaniem, że wówczas nie będzie rodził się w owsie MAAE 1907: 115, Kąś Podh 5: 35. Kąkol święcono także w wianuszkach w oktawę Bożego Ciała MAAE 1908: 120, TL 1997/2: 21. [PRAKTYKI ZAPOBIEGAJĄCE KĄKOLOWI] Mówiono, że kąkol to je wróg rolnika TN Śliwnica 1994, bo bardzo szkodzi zbożu TN Chołowice 1998, a tam, gdzie rośnie, ni ma chleba Sych SGKasz 6: 229. Stosowano więc różne praktyki, by nie rósł w zbożu. Najpierw pole głęboko orano, by oczyścić ziemię z chwastów – w pieśni Janiczek jedzie na pole zaorywać kąkole Rog Śląsk 45; pod pierwszą zaoraną skibę kładziono kąkol i śpiewano: Orać, chłopie, orać, bo ty dobrze orzesz, nasiejesz pszenicy, urodzi się owies Udz Biec 145. Aby „diabeł nie zasiał kąkolu”, na Pogórzu tuż po północy z Wielkiej Soboty na Wielką Niedzielę, gospodarz wtykał w pole krzyżyki zrobione z pędów kokoczki (lub innych) i święcił je za pomocą palmy Kot Urok 138. W Wielki Poniedziałek – według ludowego wiersza – każdy chłop w polu rzuca z jaj skorupy, by nie miał kąkolu Lud 1895: 87. Zapobiec kąkolowi i innymi chwastom oraz chorobom zboża, miało także obieganie przez chłopców pól z pochodniami w Zielone Świątki (Zesłanie Ducha Świętego), wołano wówczas: Uciekaj kąkoli, bo cię będę smolił. A ja świecę i odpędzam pomietlicę. Uciekaj śmieciu, bo cię będę świecił! Świeć się, świeć, uciekaj śmieć! (Kot Urok 145). Podobnie robiono w wigilię św. Jana (23 VI) – suszone na strychu przez cały rok „patyki, ziela: jak kąkol, bławat itp.” wiązano razem, zatykano na kij, podpalano i biegając z tym, wołano: Dziś wigilia św. Jana, sobótka zapalana Lud 1902: 424. 104 BENDRINĖ KALBA | 97 Z upływem czasu zboże pryskano: Jak rosło zboze, to sie pilnowało, coby za duzo nie urosło konkolu i inksego zielska. Trza zagóny opryskać Kąś Podh 5: 35. Gdy mimo tych zabiegów kąkol urósł, wyrywano go – motyw pielenia kąkolu jest popularny w poezji i pieśniach, często ma znaczenie symboliczne (erotyczne): ostatnia pszenica zaszumi po tobie, a z której nikt teraz nie wyrwie kąkolu, i wszystkie pieszczone przez ciebie zagony w sieroty się zmienią (Stanisław Pudełkiewicz; Wer Ojcz 245); Przyjechali kawaliry z wojny, pytali sie dziewcyny nadobny: Cyście nie widzieli? Jak tam jadu z pola, tam wybiera psenicke z kąkola (Wisła 1902: 711); W Sygneczowie za dworem rośnie żytko z kąkolem, idźże, Maryś, wyplew go, spotkasz Jasia, odzeń go. Poszła Maryś żytko pleć, zeby biały chlebuś jeść, z Jasieńkiem się spotkała, do żytka go zabrała. Ale zamiast kąkol rwać, poszli se do cienia spać. (Płat Krak 105). Wyrwany kąkol palono: Jeszcze z pszenic chciałbym wybrać sporysz, Na spalenie wyrwać kąkol, oset (Stanisław Buczyński; Niew Pył 30). Zapobiec kąkolowi miały także praktyki w dniu św. Grzegorza (3 IX), w tzw. święto kąkola – w okolicach Przemyśla dzieci z samego rana biegały z pszennymi plackami (bochnoczkami i kukiołkami) wzdłuż ojcowskiego pola, śpiewając: Konkolu, konkolu, nie rośnij po naszem polu, tylko po żydowskim i pańskim. Panowie, żydowie pieką se kołacze, a my nieboraki ni momy nijaki. Potem wyrywały kąkol i rzucały go na wszystkie strony. Po przyjściu na koniec swego pola, siadały i zjadały swoje zapasy; następnie wracały do wsi, by spędzić resztę dnia na zabawie Or L 1930: 17. W wigilię Bożego Narodzenia (24 XII) zebrane z podłogi izby śmieci wyrzucano za rzekę, na wodę lub spalano na polu, aby kąkol i inne chwasty nie niszczyły zasiewów Wes Śląsk 215. AnnA KAczAn. Jakie to ładne, a takie szkudne – obraz kąkolu w polskiej kulturze ludowej 105 Mimo tych wszystkich zabiegów ziarna zbóż były często zanieczyszczone nasionami kąkolu, dlatego czyszczono je – przetakiem Wit Baj 48 lub młynkiem Bart PANLub 3: 84, gdyż mąka z dodatkiem kąkolu je carna Dub Ostr 132 i gorzka; Kaszubi mówili o niej: mąkol to kąkol Sych SGKasz 3: 123. [ZASTOSOWANIA PRAKTYCZNE] Kąkol ma ładny kwiat i giętkie łodygi, dlatego dzieci i dziewczęta chętnie wiły z niego wianki (łacińska nazwa kąkolu Agrostémma oznacza w przenośni: ‘roślina nadająca się (używana) do wicia wieńców’ Rej Poch 19), co znalazło odbicie w pieśniach: Kąkolu, kąkolu, nie siej sie po polu, bo cie panny lubią, na wianki cie skubią (ZWAK 1890: 213); Chodziła po polu, sukała kąkolu, znalazła kwiátecek, uwiła wiánecek (Święt Nadr 270); Biały Janie, biały Janie! A jest ci ta we dworze nadobna Marysia, biały Janie! Ma wianecek z kąkolu, suka chłopców po polu. Biały Janie! (Wisła 1899: 664). Z kąkolu robiono bukiety, uważano, że bukiet ładny był z tego TN Chołowice 1998: Zdziwiony skowronek, co miedzom przygrywa, przegania świergotem: – To jeszcze nie żniwa! Pod grusza przydrożną przysiadam skruszona i tulę kąkoli bukiecik w ramiona (Ewa Jowik; TL 2017/1–2: 54). Hej, ja to sobie jestem król Wśród lasów, łanów, łąk i pól! /…/ Królestwa mego krainę Za niecaluśką godzinę Obejdę w koło, wszerz i wzdłuż, Opłynę morzem fali zbóż, Które mi biją pokłony, Składają w dani swe plony... Bukiety kwiatów, bogate Makiem, kąkolem, bławatem. (Antoni Kucharczyk; Pig Wyb 149). [ZASTOSOWANIA OBRZęDOWE I MAGICZNE] Kwiat kąkolu był wykorzystywany w obrzędach i magii – na zakończenie żniw w Krakowskiem starsze kobiety wiły „wieńce z pokrzyw, ostu, lebiody, wilka, kąkolu i w ogóle ze wszystkich polnych chwastów”, mając je na głowach szły do dworu 112 BENDRINĖ KALBA | 97 LITERATURA Bartmiński Jerzy 1988: Definicja kognitywna jako narzędzie opisu konotacji. – Konotacja, red. J. Bartmiński, Lublin: Wydawnictwo UMCS, 169–183. Bartmiński Jerzy 1996: O „Słowniku stereotypów i symboli ludowych”. – Słownik stereotypów i symboli ludowych 1: Kosmos, z. 1: Niebo, światła niebieskie, ogień, kamienie, red. J. Bartmiński, zastępca red. S. Niebrzegowska, Lublin: Wydawnictwo UMCS, 9–34. Piekarczyk Dorota, Szadura Joanna 2007: Chaber, Konteksty. Polska Sztuka Ludowa 1, 136–148. Prorok Katarzyna 2023: „Słownik stereotypów i symboli ludowych” jako słownik etnolingwistyczny (na przykładzie hasła perz). – Bendrinė kalba 96, 54–70. Rogowska Ewa 1998: Z kaszubskiego zielnika: kąkol. – Pomerania 7/8, 76–77. Waniakowa Jadwiga 2019: Polskie gwarowe nazwy chabra bławatka. – Centaurea cyanus L. na tle słowiańskim i europejskim. – Prace Filologiczne 74, 173–187. Gauta 2024-10-26 Priimta 2024-11-07 AnnA KAczAn THIS IS PRETTY, BUT SO DAMAGING – ThE LINGUISTIC AND CULTURAL IMAGE OF CORNCOCKLE IN POLISh FOLK TRADITION Summary The article presents the linguistic and cultural image of corncockle (Polish: KĄKOL) in Polish folk tradition, reconstructed within the methodology of Jerzy Bartmiński’s cognitive definition (full application in: Dictionary of Folk Stereotypes and Symbols). The description is based on lexical data (names, synonyms, phraseological unit), texts (proverbs, songs, written peasant poetry, belief stories), as well as folk beliefs and practices (i.e., the so-called co-linguistic data). The data come from Jerzy Bartmiński’s Ethnolinguistic Unit at UMCS, where the Dictionary of Folk Stereotypes and Symbols (SSiSL) is being compiled. In Polish folk culture, it was believed that corncockle (unlike wheat) was created by the devil (hence its other names: devil (diabeł), devil’s flower (diabelski kwiatek), devil’s herb (diabelskie ziele)). Corncockle is a weed that usually grows in wheat and rye. however, due to its appearance (beautiful flowers), it is also categorized as a flower (it was used for making bouquets or wreaths), and due to its medicinal AnnA KAczAn. Jakie to ładne, a takie szkudne – obraz kąkolu w polskiej kulturze ludowej 113 uses (despite the poisonous black seeds), it was sometimes perceived as a herb. To remove corncockle from the fields, many measures were used, such as deep ploughing, weeding, or burning of uprooted plants. Corncockle is a symbol of something evil, harmful and useless. In courtship and love songs, the weeding of corncockle by a girl symbolizes love. In written peasant poetry, corncockle is perceived as a decoration of the field (together with poppies and cornflowers), an element of the native village, and of the beauty of the world. KEY WORDS: corncockle, stereotype, linguistic and cultural image of the world, Polish folk culture. AnnA KAczAn Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie Pl. Marii Curie-Skłodowskiej 4A/205 20-031 Lublin [email protected] AnnA KAczAn TAI GRAŽU, TAČIAU ŽALINGA – RAUGĖS KALBINIS IR KULTŪRINIS VAIZDINYS LENKŲ LIAUDIES TRADICIJOJE Santrauka Straipsnyje pateikiamas lingvistinis ir kultūrinis raugės (lenk. KĄKOL) įvaizdis lenkų liaudies tradicijoje, atkurtas pagal Jerzy Bartmińskio kognityvinio apibrėžimo metodiką (detalus taikymas Liaudies stereotipų ir simbolių žodyne). Aprašymas paremtas leksikos duomenimis (pavadinimais, sinonimais, frazeologiniais vienetais), tekstais (patarlėmis, dainomis, rašytine valstiečių poezija, tikėjimų pasakojimais), taip pat liaudies tikėjimais ir praktika (t. y. vadinamaisiais bendraisiais kalbiniais duomenimis). Duomenys gauti iš Jerzy Bartmińskio etnolingvistikos skyriaus UMCS, kur rengiamas Liaudies stereotipų ir simbolių žodynas (SSiSL). Lenkų liaudies kultūroje buvo tikima, kad raugę (kitaip nei kvietį) sukūrė velnias (iš čia ir kiti jos pavadinimai: velnias (diabeł), velnio gėlė (diabelski kwiatek), velnio žolė (diabelskie ziele)). Raugė yra piktžolė, kuri dažniausiai auga kviečiuose ir rugiuose. Tačiau dėl savo išvaizdos (gražių žiedų) ji taip pat priskiriama gėlių kategorijai (buvo naudojama puokštėms ar vainikams pinti), o dėl medicininės paskirties (nepaisant nuodingų juodų sėklų) kartais buvo suvokiama kaip vaistažolė. Raugės iš laukų šalintos įvairiai, pavyzdžiui, giliai ariant, ravint ar deginant išrautus au- 114 BENDRINĖ KALBA | 97 galus. Raugė yra ko nors blogo, žalingo ir nenaudingo simbolis. Piršlybų ir meilės dainose mergelė, ravinti rauges, simbolizuoja meilę. Rašytinėje valstiečių poezijoje raugės suvokiamos kaip lauko puošmena (kartu su aguonomis ir rugiagėlėmis), gimtojo kaimo, pasaulio grožio elementas. ESMINIAI ŽODŽIAI: raugė, stereotipas, kalbinis ir kultūrinis pasaulio vaizdas, lenkų liaudies kultūra. AnnA KAczAn Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie Pl. Marii Curie-Skłodowskiej 4A/205 20-031 Lublin [email protected]