„Jakie to ładne, a takie szkudne” – obraz kąkolu w polskiej kulturze ludowej

AnnA KAczAn. Jakie to ładne, a takie szkudne – obraz kąkolu w polskiej kulturze ludowej 97 AnnA KAczAn Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie ORCID id: https://orcid.org/0000-0001-7717-0532 OBSZARY BADAŃ: etnolingwistica, linguistico quadro del mondo, polska cultura ludowa. DOI: https://doi.org/10.35321/bkalba.2024.97.05 JOCIE TO CUTNE, E TALIE CHAZZNE OBRAZ KKOLU IN POLSKIEJ CULTURAE LUDOWEJ SLOVA KLUCZOWE: kąkol, stereotip, linguistico-culturale immagine del mondo, polska zeszycie tomo roślinnego Słownika stereotipów i symboli ludowych pn. Fryby, chwasty, kultura ludowa. ADNOTACJA Artykuł prezentuje językowo-kulturowy obraz kąkolu, rośliny, która jest kategoryzowana jako chwast, kwiat i zioło. Pełna wersja hasła KĄKOL znajdzie się w ósmym concentriska roślin pod red. Jerzego Bartmińskiego e Stanisława Niebrzegowskiej- -Bartmińskiej. Conformemente con assunzioni definizione cognitive folkwe immaginazione kąkolu è stata ricostruita su base dati linguistici (m.in. różnogatunkowych testi del folklore: przysłów, pieśni, opowieści wierzeniowych, pisanej poezji chłopskiej) nonché tzw. dati przyjęzykowych (tj. zapisów wierzeń i opisów ludowych praktyk obrędowych, magicznych, leczniczych). Materiale documentativo proviene dalla cartografia Sllownika stereotiphi e simboli popolari, che si trova in Pracowni Etnolingwistycznej im. Jerzego Bartmińskiego in Lublin. ABSTRACT The article presents the linguistic and cultural image of corncockle, a plant that is categorized as a weed, a flower or a herb. The full version of the entry for corncockle (Polish: KKOL) will be included in the Dictionary of Folk Stereotypes and Symbols, the volume Mushrooms, Weeds, Plant Clusters, part VIII, edited by Jerzy Bartmiński and Stanisława Niebrzegowska-Bartmińska. In accordance with the assumptions of the cognitive definition, the folk image of corncockle was reconstructed on the basis of linguistic data (including various types of texts of folklore: proverbs, songs, belief stories, written peasant poetry) and the so-called tic, magical, or medicinal). The co-linguisticata (i.e. records of beliefs and descriptions of folk practices: ritualis- 98 BENDRINĖ KALBA | 97 documentary material comes from the database of the Dictionary of Folk Stereotypes and Symbols, archived at the Jerzy Bartmiński Ethnolinguistic Unit, UMCS, Lublin. Kąkol polny (Agrostemma githago L.) è pospolita erbaccia crescente precedentemente più spesso in cereale. Attualmente a causa dell'uso di erbicidi nonché efficaciatore pulizia dei grani cereóż gli minaccia estinzione, per questo è stato collocato su polacca rossa lieste in categoria NT (near Lo Scopo dell'articolo è presentazione linguisticamente-culturale threatened) – gatunek bliski zagrożenia1. Zobaczenie kąkolu polnego w środowisku naturalnym jest już prawie niemożliwe, za to można kupić jego nasiona w sklepie ogrodniczym, gdyż szkodliwy dawniej chwast jest obecnie wysiewany w ogródkach czy na łąkach – traktuje się go jak kwiat. dell'immagine kąkolu in polacca tradizione ludowej. Conformemente a presupposti di definizione cognititivna, che per scopo principale assume frasea della questione da modo di concepimento dell'oggetto da parte parlanti dato linguaggio (Bartmiński 1988: 169) nella ricostruzione immaginazione kąkolu utilizzato lessiccio (nomwi, sinonimi, frazeologizmi), testi (przysłowia, canzoni, opove di credeniowe, pisanà poezję chłopską), e anche ludowe credenze e pratiche, tzv. data przyjęzykowe (Bartmiński 1996: 11). Cittato materiale documentario proviene da Pracowni Etnolingwistycznej im. Jerzego Bartmińskiego UMCS, dove nasce lubelski Słownik stereotipów i symboli ludowych (SSiSL)2. Per necessità dell'articolo unìi parte esplicacijna con documentacijna, che in Sllownico sono generalmente sparsi, e immischiò soltanto frammenti di testi selezionati. Fulla versione motto KKOL apparirà si nell'ultimo fascicolo volume dedicato a piślinom: Grwasty, fryby and skupiska roślinne. Nell'immagine popolare kąkolu rivelano si seguenti facette, cioè swoiste categorie semantiche, unnorodne da qualche punto di vista (Bartmiński 1996: 16): nomi, categorizazioni, origine, wygląd e proprietà, quantità e luogo di occorrenza, localizzatore, santicenie, pratiche prevenenti kąkolowi, applicazioni pratiche, ritualwe e magiche, terapeutiche, profetie, simbolica. Selezione facet e loro layout non è casuale, dipende dal tipo password e adottato componente superiordno (Bartmiński 1988: 182) nel caso kąkolu è nim chwast. 1 https://pl.wikipedia.org/wiki/K%C4%85kol_polny. 2SSiSL ha presentato più vicino Katarzyna Prorok in articolo: Słownik stereotipów i symboli ludowych jako słownik etnolingwistyczny (na przykładzie hasła perz) (Prorok 2023: 5470). AnnA KAczAn. Jakie to ładne, a takie szkudne – obraz kąkolu w polskiej kulturze ludowej 99 KKOL [NAVEL] Ogólnosloviańska nome kąkol3 (in staropolszczyźnie także kąkolica SStp Urb 3: 263) è affine con litewsky kañkalas ‘dzwonek, brzękadło e viova sprowadata a psł. *kolъ ‘strumento sonoro (dell'ispannata clina), tipo grzechotki oppure kołatki, dtórnie ‘dzwonek, dzwon da pie. *kel ‘vołać, krzyczeć, dźwięczeć, brzmieć Bor SE 226, simil. Sl SE 2: 118119. Il nome kąkol motivata è quindi dalla forma del fiore kąkolu, che ricorda campana, che confermano i nomi sinonimici di questa pianta: campaniec SGP PAN 7: 320, campaniec Udz Biec 145. Brückner unisce il nome kąkol con psł. *kąk-, kuko wszelkiej krzywiźnie, zagiętości Brüc SE 224, motivando la sua nascita giętkością e curva forma logodyg Dub Ostr 131. Altri sinonimi nomi kąkolu alludono al attribuito gli origine diabeł SGP PAN 5: 511, fiori diabelski, piantina diabelska Wan Pol 109, diabelskie erbe, perchè dicevano che ono è legato con gli cattivi poteri Pelc SGLub 5: 124. Dall'altra parte il nome satanański kwiatuszek, złyducha kwiatki traduce si aspetto del fiore kąkolu, perché lui tali roski [= różki] wkoło ma Rog Wag 271, 314 sono queste zàbki wychylające się spod płatków (Rogowska 1998: 77). Il nome zėgarki SGŚ Wyd 14: 184 spiega si somiglianza visto da sopra fiore kąkolu a tarchi orario, poiché su purpurowych płatche visibili sono oscure kresecchie ricordanti indicazioni. Erba questa, crescendo in cereale rubadnie pane (Rogowska 1998: 77), per questo è chiamato złodzėjem Sych SGKasz 6: 235, forse simile motivazione ha anche il nome kąkolu przepad Karł SJP 5: 153. A causa dei semi neri kąkol porta il nome negnucha, czarnuszka Karł SJP 1: 746; da parte sua i nomi boligłów SGP PAN 2: 367 e shalonka Spól Naz 24 possono avere relazione con i proprietà veleggianti dei semi, sebbene zdaniem Waniakowej il nome boligłów (apporząca si anche a chabra bławatka) sia piuttosto legato con l'abundanza di presenza di questo chwastu nel grano, che molto li indebolisce, quindi è un motivo di zmartizione per gli agricoltori (Waniakowa 2019: 181). [CATEGORYZACIA] Kąkol comunemente si considera per erbaccia, ecc: Kąkol to paskudny weast Pelc SGLub 5: 204, Konkol niby doś taki przijymny, bo filetetowy, ma to tyz chwast Kąś Podh 35, anche in ludowe poezji: 3 Stwotnie nazwa kąkol odnosiła się do życicy rocznej (Lolium temulentum) S St Urbativa 3: była odnosiona także do czarnuszki (Lychnis) i Fir (Nigella słow) Maj S 5: 1: 129. 262, która podobnie jak kąkol jest trującym chwastem zbożowym, dlatego gdy w tekstach folkloru mowa o kąkolu, może chodzić o życicę roczną zob. Fisch Roś 188. Nazwa kąkol 100 BENDRIN KALBA | 97 O queste casti. R je na poluwałem i rwałem di me..., ma dispiacere mi era a campo przecież would się oczyściło di questi polni maków i pallich kąkolów. (Stanisław Buczyński; Ad Złote 32); Guarda Gesù: casate vuote, vuoti campi, nonobseate, crescono osti e kąkole, zachwaszczone e indesiderate. (Maria Majchrzak; Niew Prow 160). Secondo Bańkowski il nome kąkol si lega con il lituano keñkti ‘szkodzić Bań ES 1: 653, quindi già il nome stessa di questa piantina implica iperonim chwast. Kąkol è anche categorizzato come fiore (compar. il nome kąkolu diabelskie kwiaty), qualche con doppicizazione fiore polny, dziki: S kwiati dzike: chaber abo modrak, kůnkůl, ognicha, mlyć, růmniůnek, macierzůnka, barwiik Górn Malb 2: 203. Nella scritta poesia contadina spesso lo scambiano con altri fiori di campo: makiem e chabrem bluawatkiem: Quando porterai me o Gesu da padołu del mondo bello, lasciolmi portare di campi fiori, popów, kookkoli e bluawatów. (Maria Gleń; TL 2005/14: 101); Fiori e erbe erdeche con divina grazia per pożytek e gioia date all'uomo, da pellegrimini rotte pozzateate: rumianki, zollocienie ... maki di grenitivi łanov, chabry, kąkole... / ossengata skowronkiem. (Stanisława Łapińska; Niew Pył 111). Poiché kąkol santifico e veniva usato in pratiche magiche e (radziej) terapeutiche, si parlava di lui anche ziele/zioło, eg. in przysłowiu: Anche se kąkolu non sieją, mnoży się to ziele NKPP kąkol 6 oppure in poemzu: Brzozo spod kapliczki przydrożnej tu mostralas prima stradina sul campo dei miei padri dove crescevano erbe wszelakie maki chabrykole a ja maleńki robaczek non avevo nozione quante tu bella e barwę zobaczę (Władysław Koczot; TL 1997:3:3: 13). AnnA KAczAn. Jakie to ładne, a takie szkudne – obraz kąkolu w polskiej kulturze ludowej 101 [EVENENENTE] Si credeva che il Signore Dio seminò cereali, a diabeł kąkol TL 2009/34: 44, che trovò riflesso nel przysłowiu: Il Signore Dio granocię moltiplica, a diabeł kąkol sporzyPP grano NK 17 (su Kaszubach si diceva che kąkol to diablå grano Sych SGKasz 2: 229) e nei nomi già menzionati. diabeł kąkolu, pianta diabelska, diabelli fiori/ziele Sulla convinzione di diabolica origine del kookkolu ha avuto probabilmente influenza novotestamentua proverbius o chwaście (in precedenti traduzioni della Bibbia, eg. Jacuba Ujjka era questo proverbius o kookkolu), che Gesù predica alla folla4. Spiegia poi apostołom (Mt 13, 3643), che col buon seme, grano, sono i figliuoli del regno, la cespuglia zaś i figliuoli Degli. Inimico invece, che seminò erva è il diavolo. Forse per questo sulla Pomorzu è stato affermato che non si deve zrywać kąkolu, poiché minaccia questo opętaniem Sych SGKasz 1: 96. Si credeva anche, che i proprietari campi, su cui è molto kąkolu, satana cerca si inclinare al peccato Fisch Roś 187. [UVELD E ORASICIOVOSCI] Kąkol cresce alto, ha lunghe, giętkie tronchi, che possono si poinclać, zob. nomi. Lodygi questi spesso si rozzałęziają, perciò nelle canzoni parola di kierzu, cioè czaku kąkolu, eg. Su semifwiejskim campo stè kierz kąkolu, trzebaby lo wykopać. Mi è piaciuta presso la vicina dziołcha, se me la volessero dare! (Pieś Śl 2: 211); Su mazewskim gołém campo stoji ostry kierz kąkolu, non zalicaj mi się, chłopak, tu mazewski smarkolu (K 22 Łęcz 197). Kąkol ha bianchi fioretti e queste rosa Pelc SGLub 5: 205. Di fiori kąkolu si dice anche, che sono fıljetowe Kąś Podh 5: 35, purpuro Pelc SGLub 5: 205; in guarza sląska przymiotnik kąkolowy significa colore fiołkowy SGŚ Wyd 14: 184. Fliat kąkolu a forma di campana (d'hiene il suo nome dzwonek, campaniec) tali roski [= różki] wkoło ma (ząbki wychylające się spod płatków), e visto da sopra ricorda tarczę zegarka, zob. nomi. Kąkol, Dio, quali è bella, e tali schudne dicevano Pelc SGLub 5: 205, poiché jag okvitnie, to mo taki scorne kulki, kere se wysieje e zaź a nuova rśnie5 4 Neprzyjaciel seminò crastu tra granoicę, quando persone dormivano. Il padrone non permette ai servitori dirarlo, per non raccogliere le erbacce non diruppino con lui anche il grano; solo al tempo della mietitura dirà ai lavoratori, raccolgete dapprima le erbacce e legatele in bundine per il fuoco; il granoicè invece portate a m'im spichlerzo Mt 13, 2430. 5 In realtà kąkol non schiupa semi sulla terra maturevano essi nello stesso tempo che i semi cereóż, vengono gatherati insieme con lui e possono essere wysiate solo nella prossima stagione https://www.sgs.com/pl/2024/aktualnosci/05/nasiona-chwastow-w-zbozach. 102 BENDRINĖ KALBA | 97 SGŚ Wyd 14: 184. Duże, grube, czarne ziarnka (stąd nazwy czarny kąkol Rost Symb 1: 160, czarnucha, czarnuszka) sono avvelenanti, cfr. fraz. da kąkolu occhi scorrono NKPP blekot, obeżreć se kąkolu ‘oszaleć, zgłupieć SOWM 3: 14. Secondo lacji potocznej ni ma na świecie stworzenia, żeby to zjadło ziarno, ani konie ani repies, no nessuno questo non mangia, questo è terribile bittcz TN Śliwnica 1994. [ILOŚć I MIEJSCE WYSTęPOWANIA] Kąkol esibivava comunemente, power lo era TN Chołowice 1998; in canzoni i soldniere poticiscono ragazza dopo la morte del amato: Non piangia, panna, non piangia, non piangui tamto. Jedzie nos tu tisionc, scegliete se uno. Che il wos qui fosse come in campo konkolu, żoden z wos non tale, come Jasio do stroju. (Wisła 1899: 110). Sul verdene campo cresce kookkol in vita, come si questo kookkol sviluppi, arriverò, luba, a te. (Tasso Uważano, że Każde pole rodzi kąkole NKPP kąkol 1, W kożdim zbożë muszi bëc kąkol Tred Kasz 132, najczęściej jednak rósł on w pszenicy i życie: Na bachorzeckiem polu pszenica pełna kąkolu, a u naszego pana pszenica malowana. (K 35 Przem 48); Krak 213). Prevaleva la convinzione, che quest chwast non przepadrà Tred Kasz 132, non zigerà NKPP kąkol 3. Tuttavia tera to wypryskujo, to deve ni ma konkolu Rog Wag 271. Come osserva il contadino poeta Władysław Koczot: nei cereżach da anni non c'è ostów ni kąkolu Niew Prow 111. [LOKALIZATOR] Si riteneva che quando kąkol crescerà, chiacchiere sieda e riposata su lui diabeł invisibile per l'occhio umano. Gli si kąkol ruota in mani, si può veder come in lui diabeł corni muova Sych SGKasz 1: 96. La credenza, che il diavolo przebywa su kąkolu confermano le storie credenziali: Unnėgo una volta sedeva djabeł sopra drog su kąkolu in cereggio e aspettava. Come przyszła una panna e tan fioritek urwała, da subito djabeł in nia wlaz. Potamu però z ni chtoś djabła wignał, ma djabeł zaś mwiėl: Puda usiść znwki kele strade e znwki in abo nia in cui jinszėgo wlėza. (Sich SCoc 1: 96); Uno anziano uomo da Rzeczyca Długiej raccontava, cosa gli si accaduto nel stodole circa 1920 r. In przeddień plewił on grenicię z kąkolu. Lo radunò sporo e portíò a stodoły, dove zvaliò su kupà in angolo sotto parana... decise di usare questo chwastu su ściółkę sotto bovlo. Poiché gli albodi del cockolu erano troppo AnnA KAczAn. Jakie to ładne, a takie szkudne – obraz kąkolu w polskiej kulturze ludowej 103 lunghi, li prese sul pniak, perché porąbać in piccole parti. Quando aserò przerąbò gli steligi chwastu parè volte, riversò che qualcosa si muove in tagliati pezzi giacenti su terra. Quando tagliezzo dell'ascia cominciò li rozzarniare su tutte le parti, allora vide un piccolo diabliko tagliato in mezzo. (Gay Stal 187). [ŚIECENIE] Kąkolu di solito non santicono, perchè è erba Cib Przes 155, jednak w niektórych regionach Polski bywał święcony ZWAK 1890: 213, np. przez górali w dniu Matki Boskiej Zielnej (15 VIII), z przekonaniem, że wówczas nie będzie rodził się w owsie MAAE 1907: 115, Kąś Podh 5: 35. Kąkol święcono także w wianuszkach w oktawę Bożego Ciała MAAE 1908: 120, TL 1997/2: 21. [PRACTICI ZABOBIGAJCE KKOLOWI] Si È Detto che kąkol è il je nemico agricolt TN Śliwnica 1994, perchè molto danneggia TN cereale Chołowice 1998, a là, dove cresce, ni ma pane Sych SGKasz 6: 229. Applicato quindi varie pratiche, che non rósse in grano. Primo campo profondamente orano, per purificare la terra da erbe infestate in canzoni Janiczek va al campo zaorywać kąkole Rog Śląsk 45; sotto la prima zaoraną skibę kładziono kąkol e śpiewano: Orać, chłopie, orać, poich tu bene orzesz, semeesz grano, nascerà si owies Udz Biec 145. diabeł nie zasiał kąkolu, su Aby Pogórz appena dopo la mezzanotte da Grande Sabata a Grande Domenica, l'host inseriva nel campo crożyki fatte da pende di kokoczki (o altri) e santificava le con l'aiuto della palma Kot Urok 138. In Wielki Poniedziałek secondo folkloroso poema ogni contadino nel campo getta da uova conchiglie, che non abbia kąkolu Lud 1895: 87. Zapobitare kąkolowi e altre erbacce nonché malattie di cereale, aveva anche circolazione da parte dei ragazzi campi con torce in Zielone Świątki (Zeslane Spirito Santo), viłano vówczas: Fuggi coccoli, perchè ti sarò smoliil. E io candico e spazzamo pomietlicè. Fuggi spazzatura, o ti farò brillare! Świeć się, świeć, fuggite śmieć! (Cot Urok 145). Analogamente veniva fatto in vigilià sv. Giovanni VI (23) seccate in attico per tutto l'anno patyki, ziela: come kąkol, bławat etc. legatevano insieme, zattikano su kij, podpalano e correndo con questo, vołano: Dziś wigilia śv. Jana, sabótka zapalana Lud 1902: 424. 104 BENDRINĖ KALBA | 97 Z upływem czasu zboże pryskano: Jak rosło zboze, to sie pilnowało, coby da molto non urosò konkolu e inksego erelska. Trza zagóny sprizzare Kąś Podh 5: 35. Quando nonostante questi interventi kąkol urósł, lo strapparono motivo pielenia kąkolu è popolare in poesia e canzze, spesso ha significato simbolico (erotiche): l'ultima granoca zaszumi su di te, e da cui nessuno ora non strapperà kąkolu, e tutte pieszczone da te zagony in orfani si cambiaranno (Stanisław Pudełkiewicz; Wercz Oj 245); Arrivarono cavalliri da guerra, chiedevano se vergcyny addobny: Ciste non hanno visto? Come là giadu da campo, là sceglie psenicke da kąkol (Wisła 1902: 711); In Sygneczowo dietro d'ormo cresce żytko con kąkolm, idźże, Maryś, wyplew lo, incontrasci Jasia, odzeń lo. Andò Maryś żytko pleć, zeby biały chlebuś jeść, con Jasieńkiem si incontrò, a żytka lo portò. Ma invece kąkol rvare, andarono se a omenia dormire. (Tolo Krak 105). Eruvato kąkol palono: Jeszcze da grano vorrei scegliere sporysz, Na spalenie wyrwać kąkol, oset (Stanisław Buczyński; Niew Pył 30). Zapobiec kākolovi avevano anche pratiche nel giorno sv. Grzegorza (3 IX), in t. v. santo kąkola nei dintorni Przemyśla i bambini dal primo mattino correvano con plackhi di greno (bochnoczkami e kukiołkami) lungo il campo paterno, cantando: Konkolu, konkolu, non rśnij po nostrozem campo, solo po ebraovo e panico. Signori, gli ebrei piccano se kołacze, a noi nonboraki ni momy nijaki. Poi strappavano kąkol e l'atteravano su tutte le parti. Dopo essere venuti all'estremità del proprio campo, si sedevano e mangiavano le loro provviste; successivamente rientravano al villaggio, per spendere la restante giornata su festa Or L 1930: 17. la vigilia di Natale (24 XII) raccolte dal pavimento della camera spazzatura gettate oltre fiume, su acqua o bruciate su campo, affinché càkol e altre erbe non distruggessero le semine Wes Śląsk 215. AnnA KAczAn. Jakie to ładne, a takie szkudne – obraz kąkolu w polskiej kulturze ludowej 105 Nonostante tutti questi trattamenti i semi di cereali erano spesso contaminati da semi kąkolu, perciò li pulirono przetakiem Wit Baj 48 o molinkem Bart PANLub 3: 84, poiché fąka con aggiunta kąkolu e carna Dub Ostr 132 e bitzka; Kaszubi dicevano di lei: mąkol to kąkol Sych SGKasz 3: 123. [ZASTUNAZIONE PRACTICZNE] Kąkol ha un bel fiore e gietkie stelici, perciò bambini e ragazze volentieri wialy da esso wianki (la nome latina kąkolu Agrostémma significa in przenośni: ‘piślina nadająca (używana) a wicia di corone Poch 19), che trovò riflesso in canzoni: Kąkolu, Rej, non seij se per campo, perchè te panne piacciono, a wianki te scubiano (ZWAK 1890: 213); Camminava per campo, sukała kąkolu, trovò kwiátecek, uwiła wiánecek (Święt Nadr 270); Biały Janie, bialy Janie! E ti è quella in cortile addobna Marysia, bialy Janie! Ma wianecek z kąkolu, suka ragazzi po campo. Biały Janie! (Wisła 1899: 664). Da kąkolu facevano bouquetti, si considerava che bouquet bello era di questo TN Chołowice 1998: Sorpriso skowronek, che miedzom przygrywa, przegania swiergotem: Questo ancora non harvestia! Pod perusza przydrożna przysiadam skruszona e tulę kąkoli bukiecik in braccia (Ewa Jowik; TL 2017/12: 54). Hey, io è a me sono re In mezzo alle foreste, lanovi, prati e campi! /…/ Regno di mego krainia Per noncaluśką ora Obeidero in cerco, wrodz e wzdłuż, Oplynę morzem ondali zbóż, Które mi beatą pokłony, Składają w dani swe plony... Bouquetti di fiori, ricchi Makiem, kąkolem, bławatem. (Antoni Kucharczyk; Pig Wyb 149). [ZASTRONAANZA OBRZęDOWE I MAGICZNE] Fliut kąkolu era sfruttato in ritięci e magia a conclusione delle raccolv in Krakowskiem anziane donne vile wieniece da pokrzyw, ostu, lebiody, wolka, kąkolu e in generale da tutti i campi erbaci, avendole sulle teste andavano a cortile BENDRIN KALBA 112 | 97 LITERATURA Bartmiński Jerzy 1988: Definicja kognitywna jako narzędzie opisu konotacji. – Konotacja, red. J. Bartmiński, Lublin: Wydawnictwo UMCS, 169–183. Bartmiński Jerzy 1996: O „Słowniku stereotypów i symboli ludowych”. – Słownik stereotypów i symboli ludowych 1: Kosmos, z. 1: Niebo, światła niebieskie, ogień, kamienie, red. J. Bartmiński, zastępca red. S. Niebrzegowska, Lublin: Wydawnictwo UMCS, 9–34. Piekarczyk Dorota, Szadura Joanna 2007: Chaber, Konteksty. Polska Sztuka Ludowa 1, 136–148. Prorok Katarzyna 2023: „Słownik stereotypów i symboli ludowych” jako słownik etnolingwistyczny (na przykładzie hasła perz). – Bendrinė kalba 96, 54–70. Rogowska Ewa 1998: Z kaszubskiego zielnika: kąkol. – Pomerania 7/8, 76–77. Waniakowa Jadwiga 2019: Polskie gwarowe nazwy chabra bławatka. – Centaurea cyanus L. na tle słowiańskim i europejskim. – Prace Filologiczne 74, 173–187. Gauta 2024-10-26 Priimta 2024-11-07 AnnA KAczAn THIS IS PRETTY, BUT SO DAMAGING ThE LINGUISTIC AND CULTURAL IMAGE OF CORNCOCKLE IN POLISH FOLK TRADITION Summary The article presents the linguistic and cultural image of corncockle (Polish: KKOL) in Polish folk tradition, reconstructed within the methodology of Jerzy Bartmińskis cognitive definition (full application in: Dictionary of Folk Stereotypes and Symbols). The description is based on lexical data (names, synonyms, phraseological unit), texts (proverbs, songs, written peasant poetry, belief stories), as well as folk beliefs and practices (i.e., the so-called co-linguistic data). The data come from Jerzy Bartmińskis Ethnolinguistic Unit at UMCS, where the Dictionary of Folk Stereotypes and Symbols (SSiSL) is being compiled. In Polish folk culture, it was believed that corncockle (unlike wheat) was created by the devil (hence its other names: devil (diabeł), devils flower (diabelski kwiatek), devils herb (diabelskie ziele)). Corncockle is a weed that usually grows in wheat and rye. however, due to its appearance (beautiful flowers), it is also categorized as a flower (it was used for making bouquets or wreaths), and due to its medicinal AnnA KAczAn. Jakie to ładne, a takie szkudne – obraz kąkolu w polskiej kulturze ludowej 113 uses (despite the poisonous black seeds), it was sometimes perceived as a herb. To remove corncockle from the fields, many measures were used, such as deep ploughing, weeding, or burning of uprooted plants. Corncockle is a symbol of something evil, harmful and useless. In courtship and love songs, the weeding of corncockle by a girl symbolizes love. In written peasant poetry, corncockle is perceived as a decoration of the field (together with poppies and cornflowers), an element of the native village, and of the beauty of the world. KEY WORDS: corncockle, stereotype, linguistic and cultural image of the world, Polish folk culture. AnnA KAczAn Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie Pl. Marii Curie-Skłodowskiej 4A/205 20-031 Lublin [email protected] AnnA KAczAn TAI GRAŽU, TAČIAU ŽALINGA RAUGS KALBINIS IR KULTŪRINIS VAIZDINYS LENK LIAUDIES TRADICIJO Santrauka Straipsnyje pateikiamas lingvistinis ir kultūrinis raugės (lenk. KKOL) įvaizdis lenkų liaudies tradicijoje, atkurtas pagal Jerzy Bartmińskio kognityvinio apibrėžimo metodiką (detalus taikymas Liaudies stereotipų ir simbolių žodyne). Aprašymas paremtas leksikos duomenimis (pavadinimais, sinonimais, frazeologiniais vienetais), tekstais (patarlėmis, dainomis, rašytine valstiečių poezija, tikėjimų pasakojimais), taip pat liaudies tikėjimais ir praktika (t. y. vadinamaisiais bendraisiais kalbiniais duomenimis). Duomenys gauti iš Jerzy Bartmińskio etnolingvistikos skyriaus UMCS, kur rengiamas Liaudies stereotipų ir simbolių žodynas (SSiSL). Lenkų liaudies kultūroje buvo tikima, kad raugę (kitaip nei kvietį) sukūrė velnias (iš čia ir kiti jos pavadinimai: velnias (diabeł), velnio gėlė (diabelski kwiatek), velnio žolė (diabelskie ziele)). Raugė yra piktžolė, kuri dažniausiai auga kviečiuose ir rugiuose. Tačiau dėl savo išvaizdos (gražių žiedų) ji taip pat priskiriama gėlių kategorijai (buvo naudojama puokštėms ar vainikams pinti), o dėl medicininės paskirties (nepaisant nuodingų juodų sėklų) kartais buvo suvokiama kaip vaistažolė. Raugės galus. Raugė è ko nors blogo, iš laukų šalintos įvairiai, pavyzdžiui, giliai ariant, ravint ar deginant išrautus au- 114 BENDRINĖ KALBA | 97 žalingo ir nenaudingo simbolis. Piršlybų ir meilės dainose mergelė, ravinti rauges, simbolizuoja meilę. Rašytinėje valstiečių poezijoje raugės suvokiamos kaip lauko puošmena (kartu su aguonomis ir rugiagėlėmis), gimtojo kaimo, pasaulio grožio elementas. ESMINIAI ŽODŽIAI: raugė, stereotipas, kalbinis ir kultūrinis mundo vaizdas, lenkų liaudies kultūra. AnnA KAczAn Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie Pl. Marii Curie-Skłodowskiej 4A/205 20-031 Lublin [email protected]