KOSMOPOLITIZMAS šiuolaikinio lietuvio pasaulėvaizdyje

54 JĘZYK LITERACKI | 97 MARIUS SMETONA Vilniaus universitetas Instytut Lingwistyki Stosowanej Lietuvių kalbos katedra Identyfikator ORCID: https://orcid.org/ 0000-0003-2816-5504 KIERUNKI BADAŃ NAUKOWYCH: retoryka, etnolingwistyka, mitologia bałtycka, kultura ludowa, genealogia, dawne piśmiennictwo, lingwistyka kulturowa. DOI: https://doi.org/10.35321/bkalba.2024.97.03 KOSMOPOLITIZMAS ŠIUOLAIKINIO LIETUVIO PASAULĖVAIZDYJE ESMINIAI ŽODŽIAI: kosmopolitizmas, kosmopolitas, patriotas, tėvynė, kultūra, bendrystė, vertybė. ANOTACIJA Straipsnyje, laikantis Liublino etnolingvistinės mokyklos metodologijos, nagrinėjama, kaip lietuviai supranta sąvoką kosmopolitizmas. Tyrimas atliekamas remiantis lietuvių leksikografiniais duomenimis, įvairių tekstų medžiaga, jaunimo apklausos rezultatais. Siekiama įžvelgti, ką lietuviai mąsto, kai kalbėdami ar rašydami pavartoja leksemą kosmopolitizmas, kokie nauji reikšmės atspalviai išryškėja kontekste. Remiantis visų trijų lygmenų duomenimis, sintetinėje analizėje pateikiama kognityvinė sąvokos definicija. ABSTRACT Following the methodology of the Lublin School of Ethnolinguistics, the article examines how Lithuanians understand the term cosmopolitanism. The study is based on Lithuanian lexicographic data, material from various texts, and the results of a young people’s survey. The aim is to identify what Lithuanians mean when they use the lexeme cosmopolitanism in their speech and writing, and what w kontekście pojawiają się nowe odcienie znaczeniowe. Na podstawie danych ze wszystkich trzech poziomów analiza syntetyczna dostarcza kognitywnej definicji terminu. WSTĘP Niniejszy artykuł opracowano na podstawie materiałów projektu finansowanego przez Państwową Komisję Języka Litewskiego „Analiza konceptów DEMOKRACJA, PATRIOTYZM, TOLE- Marius sMetona. Kosmopolityzm w obrazie świata współczesnego Litwina 55 RANCJA oraz ich antonimów i synonimów”. Do napisania o pojęciu kosmopolityzmu skłoniły odpowiedzi studentów zebrane podczas opracowywania opisu konceptu PATRIOTYZM. Odpowiadając na pytanie Czym jest dla was patriotyzm?, studenci podali również, ich zdaniem, antonimy patriotyzmu: szowinizm; czerpanie osobistych korzyści ze szkodą dla państwa; nienawiść do ojczyzny; zdrada; pogarda dla Ojczyzny; działalność antypaństwowa; jej znieważanie; brak miłości do siebie i swojego kraju; konformizm; kosmopolityzm; globalność (globalizm). Spośród wszystkich antonimów najczęściej wymieniano kosmopolityzm, dlatego zdecydowano się uznać go za główny, warto jednak zwrócić uwagę, że niektóre pojęcia, które studentom wydały się przeciwstawne patriotyzmowi, są również związane z kosmopolityzmem, na przykład globalizm, dlatego krótko omówione zostanie także to pojęcie. lnej społeczeństwa obywatelskiego jako konkretnej idei Kosmopolitizmas – tai požiūris, kad, nepaisant visų socialinių, ekonominių, kultūrinių ir politinių skirtumų, žmonės yra tos pačios pasaulinės visuomenės nariai. Jis apima perspektyvinę socialumo raidą, kurioje visada išsaugomos ne tik vietinės kultūros nuostatos, bet ir alternatyvūs minties ir veiksmo būdai. Kosmopolitizmo principai leidžia ir skatina plėtoti bendruomeninius kultūros paveldo, individualius asmens laisvės, demokratinius viešosios erdvės įteisinimo principus; taip kosmopolitizmas reiškiasi kaip dialoginės kultūros nuostata. Kosmopolitizmo idėja skirtina nuo vadinamosios pasaupolitycznej, prawnej i związanej z administracją publiczną. Kosmopolityczna sfera życia publicznego obejmuje rozwój nieskrępowanych więzi komunikacyjnych. Kosmopolici uważają, że wspólnota ludzkiej natury jest znacznie ważniejsza niż różnice w życiu społecznym i politycznym. Jedną z podstaw myślenia kosmopolitycznego są prawa człowieka, a szacunek dla nich traktowany jest jako uniwersalna wartość, obowiązująca cały świat. Kosmopolici pragną społecznie, kulturowo i politycznie zjednoczonego społeczeństwa obejmującego cały świat. Rozważają kwestię światowego narodu, światowego prawa, światowego państwa, światowego parlamentu, światowego obywatelstwa, kosmopolitycznej demokracji lub kosmopolitycznego patriotyzmu. Zwolennicy tych tradycji myślenia kulturowego i politycznego mają skłonność do pomniejszania znaczenia zobowiązań narodowych, religijnych i wspólnotowych (PMEŽ 2007: 69; VLEe). Korzenie kosmopolityzmu sięgają czasów starożytnych. Jak stwierdzono w elektronicznej „Powszechnej encyklopedii litewskiej”, według antycznych szkół cyników i stoików kosmopolityzm jest uniwersalną miłością do ludzkości. Stoicy wierzyli, że nie można odcinać się od miejsca swojego pochodzenia; należy zastanowić się, jak poprzez własne wybory i decyzje podejmowane w granicach praw obywatelskich uczynić świat lepszym. Nie zachęcali do bierności politycznej, lecz nawoływali do myślenia o 56 JĘZYK LITERACKI | 97 wspólnocie jako o czymś więcej niż tylko polis. W tym kontekście najważniejszą postawą obywatelską był równy stosunek do współobywateli, obywateli innych poleis i nieobywateli (Niersmans, Capanova 2016: 65). „Niezadowolenie z polityczności i idea kosmopolityzmu dojrzewały w umysłach Greków przez cały V w. p.n.e. ale tylko cynicy zdołali przedstawić ją w jasno artykułowanej formie” (Kazlauskas 2021: 92). Kosmopolityzm i monarchia były dwiema ideami, które najbardziej zajmowały cyników. A „wielkim celem stoików było zjednoczenie świata na podstawie wspólnego prawa, poprzez przyjęcie najwyższej pozycji jego jednoczycieli. Interesowała ich idealna jedność, obejmująca i zawierająca w sobie rzeczywistą różnorodność. Konsekwentnie trzymając się zasady pierwszeństwa całości względem części, stoicy twierdzili, że los pojedynczego człowieka nic nie znaczy w porównaniu z losem oikumene, podobnie jak dusza człowieka jest drobiazgiem w porównaniu z duszą kosmosu” (tamże 104). „Sofiści, którzy sformułowali ideę panhellenizmu, wzywającą do łączenia się w społeczeństwo szersze niż zwykłe miasto‑państwo, napotkali opór Greków wiernych polis. Idea szerszego, tak zwanego narodowego kosmosu była obca obywatelom greckich miast, lecz miasto – miejsce wspólnego istnienia różnych mieszkańców – kształtowało się jako źródło kosmopolityzmu. Kosmopolityzm wiąże się z arystotelesowską ideą stopniowego rozszerzania więzi przyjaźni ogólnoludzkiej. Ideę tę konsekwentnie rozwijał I. Kant, tworząc koncepcję doskonałego zjednoczenia obywatelskiego i dążąc do jej modelowania według uniwersalnego planu natury“ (https://www.vle.lt/straipsnis/kosmopolitizmas/). „Wspólna oikumena Wschodu i Zachodu stworzona przez Aleksandra Wielkiego rozbiła polityczne granice świata greckiego, umacniając ideę kosmopolis obejmującego całą ludzkość“ (Kazlauskas 2021: 71). Przez długi czas po epoce oświecenia kosmopolityzm wiązano z elitą, intelektualistami i przedstawicielami emigracji, którzy ze względu na określone przekonania i okoliczności polityczne oraz poglądy filozoficzne byli uważani raczej za obywateli świata niż określonego miejsca. Współcześni filozofowie omawiają analizowane pojęcie na poziomie mentalnym, a dokładniej, interesuje ich sam kosmopolis – wielki i mały. Oto Arvydas Šliogeris twierdzi, że „Na załamanej – to znaczy zawsze i wszędzie zindywidualizowanej – linii horyzontu spotykają się i rozchodzą dwa fundamentalne składniki kosmopolis: czasza widzialnego Nieba i czasza widzialnej Ziemi, i Niebo jest ojcem wszystkich jednostek kosmopolis, i Ziemia jest matką wszystkich jednostek kosmopolis, i obie czasze kosmopolis są gniazdem, domem i ojczyzną wszystkich śmiertelnych i nieśmiertelnych, i żadna jednostka nie może opuścić ojczyzny tak, aby do niej nie- Marius sMetona. Kosmopolityzm w światopoglądzie współczesnego Litwina 57 nie powróciłby, a żaden śmiertelnik ani nieśmiertelny nie może – bezkarnie – odciąć korzeni łączących go z łonem kosmopolis, i tylko głupcy globalizmu lub idealizmu mogą sądzić, że erynie śpią snem wiecznym i nie widzą tych, którzy mówią – odejdziemy i nie wrócimy, bo nasza prawdziwa ojczyzna jest tam, gdzie doi się naszą Złotą Krowę” (Šliogeris 2011: 280). Socjolodzy i antropolodzy aktywnie uczestniczący w dyskusjach i badaniach dotyczących koncepcji kosmopolityzmu proponują rozróżnić kosmopolityzm jako postawę moralną lub polityczną oraz przekonanie normatywno-filozoficzne od kosmopolityzmu empiryczno-analitycznego. Twierdzi się, że stara idea kosmopolityzmu powinna zostać zaktualizowana przez powiązanie jej z konkretnymi realiami społecznymi, a filozofię jako sposób poznania kosmopolityzmu powinna zastąpić koncepcja kosmopolityzmu, którą definiuje się poprzez wyróżnienie trzech typów kosmopolityzmu: moralnego, ti sociologija (Kuznecovienė 2013: 172–173). Gerardas Delanty kosmopopolitycznego i kulturowego. Kosmopolityzm moralny opiera się na uniwersalnej etyce kosmopolitycznej. W centrum etyki kosmopolitycznej znajduje się jednostka lojalna wobec uniwersalnej wspólnoty ludzkości. Koncepcje kosmopolityzmu politycznego dzielą się na „silne” i „słabe”. Pierwsze wiążą kosmopolityzm z nowym porządkiem politycznym i demokracją transnarodową, które pojawiły się i kształtują w ostatnich dziesięcioleciach, przekraczając granice państwa narodowego. Oś koncepcji „słabych” stanowi obywatelstwo kosmopolityczne, pojawiające się wraz z zacieraniem się wyraźnych granic między międzynarodowymi a krajowymi prawami człowieka, oraz uznanie, że prawa uczestnictwa we wspólnocie politycznej powinny być określane na podstawie pojęcia rezydencji, a nie pochodzenia czy urodzenia. Kosmopolityzm kulturowy kształtuje się i przejawia poprzez wiele sposobów przemian struktur narodowych i lokalnych, powstających jako konsekwencja ich interakcji z procesami globalnymi (Delanty 2006: 28). Kosmopolityzm wiąże się z globalizacją, dlatego również studenci wymienili ją jako antonim patriotyzmu. Globalizacja określa zewnętrzne relacje różnych formacji zbiorowych, kosmopolityzm – wewnętrzną przemianę społecznej i politycznej samoświadomości. Oba pojęcia odzwierciedlają zmiany w doświadczaniu codziennego życia i tożsamości, przekazują dialektykę więzi oddalonych i bliskich. Globalizacja to intensyfikacja i rozwój relacji między ludźmi i społeczeństwami, przede wszystkim gospodarczych, w wyniku czego szybko wzrasta wzajemna zależność, maleje znaczenie państw i ich granic, a świat staje się coraz bardziej spójny. Chociaż jest to przede wszystkim przepływ towarów, kapitału, ludzi, informacji i technologii między państwami świata, wpływa on jednak na różne dziedziny życia. Zdaniem krytyków globalizacji nasilające się więzi między krajami świata wywierają negatywny wpływ na kulturę każd‑ 58 BENDRINĖ KALBA | 97 dego kraju, sprzyjają zanikaniu tradycyjnych różnic, upodabnianiu się, standaryzacji lub umacnianiu się w innych krajach kultury popularnej dominującego państwa świata – Stanów Zjednoczonych Ameryki. Przedstawione tu rozważania teoretyczne przekazują poglądy politologów, filozofów i socjologów na kosmopolityzm jako zjawisko, natomiast celem niniejszego artykułu jest – zgodnie z metodologią lubelskiej szkoły etnolingwistycznej1 – przedstawienie podejścia lingwistycznego: w jaki sposób fakty językowe pokazują, co dla Litwinów oznacza pojęcie kosmopolityzmu i jakie nadają mu odcienie. Tym samym artykuł ten jest nowy wśród badań lingwistycznych i uzupełnia spostrzeżenia specjalistów z innych dziedzin. Aby osiągnąć cel, wyznacza się następujące zadania: 1) zbadać, jakich informacji o badanym pojęciu dostarczają dane litewskich źródeł leksykograficznych; 2) omówić wyniki ankiety przeprowadzonej wśród studentów i ustalić, z czym młodzież wiąże to pojęcie; 3) na podstawie danych z różnorodnych tekstów omówić znaczenie i odcienie pojęcia; 4) określić kognitywną definicję pojęcia. W badaniu stosuje się metodę definicji kognitywnej, tak jak jest ona rozumiana w systemie syniej lubelskiej szkoły etnolingwistycznej, w różnorodnych tekstach) įkūrėjų. Pagal metodologiją, koncepto aprašą sudaro trys dalys: sisteminiai duomenys, apklausa ir įvairūs tekstai (S‑A‑T), todėl straipsnį sudaro trys pagrindinės dalys: „Kosmopolitizmas lietuvių leksikografijoje“, „Jaunimo požiūris į kosmopolitizmą“, „ Kosmopolitizmas medijų tekstuose“. Išvadose pateikiama kosmopolitizmo kognityvinė definicija. Medžiagos rinkimo ir atrankos būdai pateikiami kiekvieno skyriaus pradžioje. Tyrimas galėtų būti įdomus tiek sociologams, tiek filosofams bei lingvistams, taip pat politologams ir apskritai visuomenei, kuri domisi, kaip kalboje (gramatinėje, lekzakodowany światopogląd narodu – w tym celu tikras bendruomenes (šeiminę, vietinę, regioninę, tautinę) konsoliduojantis ir jų tapatybę lemiantis veiksnys. 1. KOSMOPOLITYZM W LEKSYKOGRAFII LITEWSKIEJ Materiał do tego rozdziału badania zebrano z zamieszczonych w systemie E.kalba „Słownika języka litewskiego”, „Słownika współczesnego języka litewskiego”, „Słownika ogólnego języka litewskiego” oraz drukowanego „Słownika wyrazów międzynarodowych” (2013). W „Słowniku języka litewskiego” (LKŽe) kosmopolityzm definiuje się jako ‘antypatriotyczny rodzaj ideologii, uznający za swoją ojczyznę cały świat, odrzu1 Metodologia lubelskiej etnolingwistyki została szczegółowo przedstawiona w monografiach „Wartości w obrazie świata Litwina” (2017) oraz „Język. Naród. Państwo” (2019). Marius sMetona. Kosmopolityzm w obrazie świata współczesnego Litwina 59 faktami językowymi nie jest już uzupełniany ani aktualizowany, przy znaczeniu leksykalnym znajduje się kosmopolityzm (sow.) skr. tanti nacionalines patriotines tradicijas ir nacionalinę kultūrą’. Kadangi LKŽe yra baigtinis XVI–XX a. lietuvių kalbos leksikos šaltinis, naujais Proletariackiemu internacjonalizmowi reakcja międzynarodowa teikiami du sovietmečio pavyzdžiai: Viena iš buržuazinės ideologijos liekanų przeciwstawia kosmopolityzm (sow.) skr. Zatem znaczenie jest upolitycznione, odzwierciedlając ówczesny sowiecki stosunek do realiów innych krajów: to, czego nie ma w systemie sowieckim, nazywa się pozostałością burżuazyjną, ideologią nieodpowiednią dla proletariniam internacionalizmui. Žinoma, kad šiuolaikinio suvokimo tyrimui tai nieko neduoda. „Dabartinės lietuvių kalbos žodyne“ (DLKŽ8e) pateikiamas iš esmės toks pat reikšmės aiškinimas: ‘priešinga patriotizmui ideologija, skelbianti tėvyne visą pasaulį, atmetanti nacionalines tradicijas ir nacionalinę kultūrą’. „Tarptautinių žodžių žodyne“ (TŽŽ) analizuojamo žodžio leksinė reikšmė yra ‘visuomeninės politinės pažiūros ir ideologija, teigianti, kad žmogaus tėvynė yra visas pasaulis; savo ir kt. tautų tradicijų, kultūros, gyvybinių interesų nepaisymas, niekinimas’. Šiame žodyne leksema kosmopolitizmas yra kreipiama į leksemą kosmopolitas. Čia paaiškinama žodžio kilmė – [gr. kosmopolitēs – pasaulio pilietis], o apibrėžtyje, šalia to, kas pasakyta rašant apie kosmopolitizmą, priduriama, kad tai žmogus, neturintis patriotizmo. „Bendrinės lietuvių kalbos žodyne“ (BLKŽ) laikomasi LKŽe ir DLKŽ8e reikšmės apibūdinimo – ‘priešinga patriotizmui ideologija, skelbianti tėvyne visą pasaulį, atmetanti nacionalines tradicijas ir nacionalinę kultūrą’, pateikti du pavyzdžiai: Kosmopolitizmas susijęs su globalizacija. Tautines vertybes pakeisti kosmopolitizmu. Leksema kosmopolitizmas yra vedinys iš kosmopolitas. Pastarojo reikšmė W LKŽe definiuje się go jako ‘człowiek pozbawiony poczucia patriotyzmu, oderwany od interesów swojej ojczyzny, obcy swojemu narodowi, patrzący z pogardą na jego kulturę’. Definicja koreluje z definicją derywatu, tylko w tym przypadku podkreśla się pogardę dla własnej kultury i narodu. DLKŽ8e podaje nieco inną definicję: ‘człowiek pozbawiony patriotyzmu, oderwany od swojej ojczyzny i interesów narodu, zwolennik kosmopolityzmu’. A zatem akcentuje się nie tylko brak patrio‑ tyzmu, lecz także wyznawanie ideologii. Z przedstawionych w LKŽe, DLKŽ8e i BLKŽ znaczeń wynika, że kosmopolityzm neguje wszystko, co wiąże się z patriotyzmem: tradycje, kulturę narodową. Z TŽŽ zaś wynika, że kosmopolita gardzi nie tylko własnymi, lecz także innymi 60 BENDRINĖ KALBA | 97 narodami, ich tradycjami, kulturą i żywotnymi interesami. Przykłady z BLKŽ korelują z antonimami podanymi przez studentów oraz opisanymi we wstępie antonimami – kosmopolityzm wiąże się z globalizacją i jest antypodem wartości narodowych. 2. STOSUNEK MŁODZIEŻY DO KOSMOPOLITYZMU Jak napisano we wstępie, studenci, odpowiadając na pytanie Czym jest dla mnie patriotyzm?, jako jeden z antonimów wskazali kosmopolityzm. Chociaż pateikta jokių kosmopolitizmo vertinimų, tačiau žiūrint į lietuvių kalbos leksikografinius šaltinius justi, kad šiai sąvokai tarsi suteikiama neigiama reikšmė, nes patriotizmas tiek studentų, tiek medijų tekstuose dažniausiai vertinamas teigiamai, norima jį puoselėti ir jo mokyti. Todėl įdomu, kaip studentai vertina sąvoką kosmopolitizmas, kai, laikantis metodologijos, klausiama vieno klausimo: Kas man yra kosmopolitizmas? Šiuo tikslu 2023 m. kovo–balandžio mėnesiais buvo atlikta VU pirmo ir antro kurso studentų (lietuvių) apklausa, joje dalyvavo 104 Filologijos, Filosofijos, Istorijos, Kowówczas nie było wydziałów Munikacji, Medycyny, Matematyki, Fizyki, Prawa i Nauk Przyrodniczych, studenci. Po opracowaniu zebranego materiału zgodnie z metodologią lubelskiej szkoły etnolingwistycznej okazało się, że największymi deskryptorami są wspólnota (19 %), osoba – obywatel świata (16 %), zjednoczenie, jedność (14 %), przynależność do świata, a nie do konkretnego miejsca (12 %), jedność świata i narodów (9 %), tolerancja (6 %), otwartość (5 %), wrogość wobec patriotyzmu (4 %), wspólny cel (4 %), integralność kultur (4 %), pozostałe deskryptory nie przekraczają granicy 4 procent, jednak dla opisu konceptu interesujące i wartościowe są także: wspólna przestrzeń (2 %), liberalne podejście do społeczeństwa (2 %), globalizacja (1 %), pogarda dla wartości narodów (1 %), całokształt idei przeciwnych nacjonalizmowi (1 %). Wyrażając swoje opinie, respondenci najczęściej (70 % odpowiadających) rozpoczynają charakterystykę kosmopolityzmu od słowa ideologia (to ideologia…), 20 % – od słowa idea (to idea…). Trudno powiedzieć, czy jest to świadome użycie, czy impulsywne, jednak studenci 1. i 2. roku powinni już dostrzegać różnicę znaczeniową, ponieważ według DLKŽ8e idea (3. znaczenie) – ‘podstawowa, zasadnicza zasada światopoglądu, polityki’, natomiast ideologia – ‘system poglądów i idei warstw, grup społecznych’. W dalszej analizie deskryptorów różnica znaczeniowa nie jest uwzględniana, a leksemy te nie zostały wyodrębnione jako osobne deskryptory. Studenci uważają, że istotę pojęcia kosmopolityzmu najlepiej odzwierciedlają wspólnota, zjednoczenie, jedność, wspólny cel: idea/ruch, Marius sMetona. Kosmopolityzm w światopoglądzie współczesnego Litwina 61, który dąży do jak największej wspólnoty, realizacji wspólnego celu, ściślejszej wspólnoty; pogląd, że wszystko jest wspólne w jednym świecie, świata, jedność narodów: to jak jedność świata, człowiek ma nieograniczone możliwości poznawania świata; jeden wspólny naród, społeczeństwo. Tak więc, ich zdaniem, jest to ideał – wspólnota, w której zanikają różnice, jednoczą ją wspólne cele, otwierają się nieograniczone możliwości poznawania świata, a poznanie to jeszcze bardziej zbliża i jednoczy. W ten sposób tworzy się wspólna przestrzeń, spójność kultur, a człowiek staje się obywatelem świata: człowiek jest mieszkańcem całego świata, a nie jednego konkretnego państwa; Pojęcie to oznacza, że cały świat jest wspólną przestrzenią i każdy człowiek jest obywatelem tej przestrzeni; ideologia społeczna głosząca, że jednostka jest obywatelem świata i odrzucająca wszelkie podziały narodowe; oznacza zniesienie wszelkich granic między państwami świata i narodami, przy postrzeganiu całej ludzkości jako wspólnej całości; człowiek nie przypisuje siebie do żadnego narodu ani grupy, postrzega siebie jako obywatela całego świata, nie utożsamia się z konkretnym państwem, rasą ani narodem; pogląd, że każdy człowiek jest ważną częścią/mieszkańcem całego świata; ideologia przejawiająca się w jedności kultur. Z odpowiedzi nie wynika jasno, czy owa wspólnota i zanikanie cech narodowych są dla współczesnego człowieka zjawiskiem pozytywnym czy negatywnym; wyraźniejsza opinia została wyrażona tylko w jednej ankiecie: Są to takie poglądy człowieka, przy których nie przywiązuje się on do jednego kraju, lecz czuje się obywatelem całego świata. Jednak wówczas zaciera się lub słabnie miłość do ojczyzny i rodzinnych stron, a patriotyzmu jest coraz mniej. Studenci ci nie uczestniczyli w badaniu dotyczącym patriotyzmu, więc odpowiedź po raz kolejny potwierdza, że wciąż są młodzi ludzie przywiązani do swoich wartości narodowych i ocenialiby ich odrzucenie negatywnie. Jak wiadomo z konceptów JĘZYK, NARÓD, PAŃSTWO, ZIEMIA (Smetonienė, Smetona, Rutkovska 2019; Smetonienė, Smetona, Rutkovska 2021), Litwini są bardzo przywiązani do swojej ziemi, na której mówi się po litewsku, zachowuje się litewskie zwyczaje, charakteryzuje ich miłość do swojego kraju, narodu, niezależnie od tego, jaki on jest, natomiast kosmopolityzm skłania do rezygnacji z konkretnego miejsca (ojczyzny, rodzinnych stron), wysuwa na pierwszy plan przynależność do świata, a nie do konkretnego miejsca, narodu, kraju: człowiek świata, nieprzywiązany do konkretnego miejsca, należący do świata; idea, że wszyscy ludzie są częścią całego świata, a nie konkretnego terytorium czy wspólnoty; idea oznaczająca, że człowiek należy do świata jako wspólnoty, ale nie do konkretnego kraju czy narodu. Respondentom kosmopolityzm kojarzy się z tolerancją (tolerancją wobec różnych kultur, zwyczajów, ras; wyrozumiałością, akceptacją ludzi innych narodowości), ponieważ tylko w ten sposób można stworzyć wspólny, zjednoczony twór na świecie. Kosmopolityczny świat jest otwarty na każdą kulturę, każdy naród, zatem 62 JĘZYK OGÓLNY | 97 nic dziwnego, że aż 5 procent ankietowanych podkreśla otwartość takiego świata. W jednej z ankiet przedstawiono przykład takiego otwartego modelu – jest nim UE, ponieważ mieszkający tutaj respondent czuje się wolny, nieskrępowany, mogący podróżować tam, gdzie chce: Mnie osobiście kosmopolityzm od razu kojarzy się z Unią Europejską. Chociaż nie jest ona globalna w skali świata, a nawet nie obejmuje całego kontynentu europejskiego, to jednak sama jej istota odzwierciedla dla mnie koncepcję kosmopolityzmu. Unia Europejska jest takim tworem, w którym wszyscy jesteśmy obywatelami Europy, nie jesteśmy ograniczeni w podróżowaniu, wszędzie, dokądkolwiek się udamy, potrafimy się porozumieć, niezależnie od pų, co daje możliwość „przełamania się” przez wszystkie kalbų skirtumo, taip pat esame mokomi demokratijos, laisvės ir lygybės princiróżnice kulturowe, tradycyjne, różne poglądy polityczne itp. Ważne jest również to, że student podkreśla, iż u nas naucza się demokracji i innych podstawowych wartości, dlatego współczesna młodzież myśli inaczej, sama kształtuje swoje wartości, jak sama twierdzi, rozwijane jest liberalne podejście do społeczeństwa: liberalne podejście do społeczeństwa bez podziałów, tzn. wszyscy są równi. Zdaniem studentów kosmopolityzmowi sprzyja również globalizacja: bez jednego, prawdopodobnie nie byłoby i drugiego. W kilku ankietach próbowano zdefiniować kosmopolityzm poprzez antonimy. Aż 4 procent ankietowanych twierdzi, że jest to ideologia wroga patriotyzmowi (ideologia wroga patriotyzmowi) lub zbiór idei przeciwstawny nacjonalizmowi (To zbiór idei przeciwstawny nacjonalizmowi. Ponieważ nacjonalizm ukierunkowany jest na nieprzesadne wywyższanie własnej ojczyzny, utożsamianie się z określonym państwem ojczystym, przypisywanie własnej tożsamości określonemu terytorium państwa, tymczasem kosmopolityzm należy rozumieć jako całkowite przeciwieństwo). Należy zwrócić uwagę, że dla tych respondentów pojęcie kosmopolityzmu nie jest akceptowalne, ponieważ kosmopolityzm jako zjawisko przejawia się w pogardzaniu wartościami narodów (Kosmopolityzm przejawia się w pogardzaniu wartościami narodów), natomiast nacjonalizm ma pozytywną konotację, ponieważ nie oznacza dla nich skrajnego nacjonalizmu ani szowinizmu, lecz jedynie utożsamianie siebie z ojczystą ziemią, państwem. Właśnie taki pogląd koreluje z definicjami kosmopolityzmu przedstawionymi w litewskich źródłach leksykograficznych. Zasadniczo należy przyznać, że przedstawione we wstępie założenia „Encyklopedycznego słownika nauk politycznych” i „Powszechnej encyklopedii litewskiej” odpowiadają myślom wyrażonym przez studentów; młodzież rozumie pojęcie w sposób niejednoznaczny – dla jednych kosmopolityzm jest zjawiskiem negatywnym, ponieważ niszczy wartości narodowe, dla innych jest to pojęcie niezawierające niczego negatywnego, wskazujące na otwartość, wspólnotę i szacunek wobec innych narodów i ich kultur. A zatem rozumienie tego pojęcia przez młodzież nie odpowiada już definicjom podanym w słownikach. Marius sMetona. Kosmopolityzm w światopoglądzie współczesnego Litwina 69 (19) Nieprawdą jest, że kosmopolita jest pozbawiony korzeni i bezdomny. Ultrakosmopolita, gardzący swoimi korzeniami, być może właśnie taki się staje. Łatwo być kosmopolitą temu, kto ma dom i korzenie: migruj jak ptak, lataj jak Holender, ale zawsze będziesz mógł wylądować w swoim gnieździe, niezależnie od tego, z jakiej grupy etnicznej „drzewa” zostałoby ono uwite. (https://www.lrytas.lt/kultura/istorija/2011/03/10/news/nepriklausomuju‑kelias-etnokosmopolitizmo-link-5574946) (20) Kosmopolityczne reinterpretowanie siebie nie niszczy istoty narodowości, nawet jeśli mówilibyśmy o wielonarodowości, gdy rodzice są różnych narodowości lub nawet ras. Po prostu każdy, szanując konkretną warstwę dziedzictwa, może twórczo interpretować siebie i swoją tożsamość. (https://www.lrytas.lt/kultura/istorija/2011/03/10/ news/nepriklausomuju‑kelias‑etnokosmopolitizmo‑link‑5574946) (21) Z tego punktu widzenia czysty kosmopolityzm staje się niemożliwy. Wymagałoby to, aby rzekomi politycy) nie mieli ani jednego, ani drugiego. Ani tu nie ma nic narodowego, ani tu nie ma išnyktų galimybė klausti: „Iš kur tu?“ Abstraktus atsakymas: „Iš Europos“ (suprask, aš pasisakau už „vakarietiškas vertybes“ per se) nieko nereiškia, nes Europa yra daugialypė, daugiakultūrė. Jos vertybės skirtingos, regionai puoselėja savą istorinę atmintį, nacionalinius jausmus ir įsitikinimus. Įmanomas tik nacionalkosmopolitizmas kaip atvirumas įvairovei, neprarandant autentiško ryšio su savo tauta. (https://www.lrytas.lt/kultura/istorija/2011/03/10/news/nepriklausomuju‑kelias-etnokosmopolitizmo-link-5574946) (22) Ta bala, kurioje mes gyvename, tas mužikiškumas (nuo televizijos žvaigždžių iki nic kosKo gero, lęk przed kosmopolityzmem i globalizacją jest znacznie przesadzony. mopolitiška. (https://www.delfi.lt/news/daily/lithuania/e‑aleksandravicius‑lie‑ tu viams‑truksta‑ir‑kosmopolitiskumo‑ir‑nacionalizmo.d?id=61708915) Ciągle się o tym mówi, albo wszędzie się ich szuka, albo stara się temu zaprzeczyć. Pisano już o zakusach kosmopolityzmu na kulturę, jednak dalej cytowany tytuł artykułu wyraźnie mówi, że nie wpływa on na rysunki dzieci (23): (23) Kosmopolityzm rysunków i bajek dla dzieci nie działa (https://ve.lt/naujienos/ kultura/kulturos‑naujienos/vaiku‑piesiniu‑ir‑pasaku‑kosmopolitizmas‑neveikia‑) Podobne myśli znajdujemy także w badaniach naukowych. V. Vitkienė badała kosmopolityczność w sztuce i dochodzi do wniosku, że we współczesnej sztuce kosmopolitycznej przejawy identyfikacji narodowej są oczywiste, ponieważ sztuka jest bardziej społeczna i refleksyjna niż kiedykolwiek wcześniej (Vitkienė 2005: 59–64). A. Samalavičius również wątpi, czy obawy dotyczące globalizującej się kultury, które dostrzega nie tylko w publicystyce, lecz także w tekstach akademickich i na konferencjach naukowych, są uzasadnione: „W niestabilnym, zmiennym świecie opanowanym przez procesy globalizacji paradoksalnie nasila się potrzeba zakorzenienia i tożsamości” (Samalavičius 2003: 19). Badaczka literatury M. Kučinskai- 70 JĘZYK OGÓLNY | 97 na styku kumo i litewskiej tożsamości, „jednak bardzo wątpliwe, czy możliwe jest powieści potwierdzają tylko, że Litwin mimo tė analizavo G. Grušaitės, V. Rykštaitės, U. Kaunaitės ir Z. Čepaitės romanus, išleistus 2010–2017 m. Jos pastebėjimu, aiškiai matyti kosmopolitišwszystko tęskni za swoją ojczyzną, śni o niej, chce zachować litewskie gimtąją tapatybę ištrinti. Naujausi G. Grušaitės, V. Rykštaitės ir U. Kaunainazwisko, a wraz z nim – także swoje korzenie i historię. A zatem niesłuszne jest twierdzenie, że młode pokolenie nie chce należeć do żadnego narodu i dąży do stania się „ludźmi świata”, którzy nigdy nie prowadzą osiadłego trybu życia (Kučinsžeme, państwem. kaitė 2019: 133). Kaip suartinti du kraštutinumus – puolimą į kosmopolitizmą ir baimę, kad jis sunaikins svarbiausias žmonijos vertybes, – geriausiai yra pasakęs S. Šalkauskis. Anot jo, būtent tautinis patriotinis auklėjimas turėtų apsaugoti valstybės piliečius tiek nuo vienašališko agresyvaus nacionalizmo, tiek ir nuo abejingo tautos vertybėms kosmopolitizmo. Šalia tautinio auklėjimo būtinas ir tarptautinis auklėjimas siekiant solidarių lygiaverčių santykių tarp tautų (Šalkauskis 1933). IŠVADOS Iš leksikografinių šaltinių leksinių reikšmių ir pavyzdžių galima suprasti, kad kosmopolitizmo sąvoka apima tik neigiamas ypatybes. Kosmopolitas niekina savo ir kitų tautų savitumą, patriotizmą, tradicijas, kultūrą, tautines vertybes. Jaunimas kosmopolitizmą vertina dvejopai. Vieni studentai šią sąvoką sieja su tolerancija, bendryste, vienybe, galimybe pažinti pasaulį, o pažinimas dar labiau suartina ir suvienija, tad atsiranda viena bendra tauta, turinti ir bendrą tikslą, kultūrą. Kitiems šis reiškinys kelia neigiamas mintis, nes kosmopolitizmas yra priešingas patriotizmui, kuris susijęs su gimtąja W portalach internetowych ocena kosmopolityzmu również jest niejednolita: od jednej skrajności, gdy zjawisko oceniane jest wyłącznie negatywnie, po poszukiwanie pozytywnych aspektów kosmopolityzmu i jego usprawiedliwianie. Ci, którzy oceniają kosmopolityzm pozytywnie, podkreślają otwartość na inne kultury, tolerancję, nowoczesność. Przeciwnicy kosmopolityzmu postrzegają go jako antywartość, ponieważ zacierają się granice państw oraz duchowe wartości narodu. Inni zaś poszukują punktów stycznych kosmopolityzmu i nacjonalizmu i twierdzą, że łączy je dialektyczna więź wzajemnej zależności; pojawia się pojęcie „liberalnego nacjonalis- Marius sMetona. Kosmopolityzm w światopoglądzie współczesnego Litwina 71 ta”, któremu zależy na dobrobycie innych narodów, ale nie dąży on do odłączenia się od swojego narodu, ziemi, miejsca rodzinnego. Pojawiają się głosy, że lęk przed kosmopolityzmem i globalizacją jest znacznie przesadzony, że wątpliwe jest, czy można wymazać rodzimą tożsamość. Dzisiejsza sytuacja znajduje się na razie pośrodku – ani kosmopolityczna, ani narodowa. Na podstawie analizy S‑A‑T można stwierdzić, że dzisiejszy kosmopolityzm jest dla Litwinów: – priešinga patriotizmui, tautiškumui ideologija; – tautinių vertybių niekinimas; – bendrystė; – pasaulio, tautų vienybė; – tolerancija; – atvirumas; – priklausymas pasauliui, ne konkrečiai vietai; – modernumas, šiuolaikiškumas. ŠALTINIAI BLKŽ – Bendrinės lietuvių kalbos žodynas, vyr. red. D. Liutkevičienė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2013–2023. Prieiga internete: https://ekalba.lt/ bendrines‑lietuviu‑kalbos‑zodynas/ [žiūrėta 2023‑03‑10]. DLKŽ8e – Dabartinės lietuvių kalbos žodynas (internetinis), vyr. red. S. Keinys, 8‑as patais. ir papild. leid., Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2021. Prieiga internete: https://ekalba.lt/dabartines‑lietuviu‑kalbos‑zodynas/. LKŽe – Lietuvių kalbos žodynas, 1–20 (1941–2002), red. kolegija G. Naktinienė, J. Paulauskas, R. Petrokienė, V. Vitkauskas, J. Zabarskaitė, vyr. red. G. Naktinienė, e. variantas, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2008 (atnaujinta versija, 2018). Prieiga internete: https://ekalba.lt/lietuviu‑kalbos‑zodynas. PMEŽ – Politikos mokslų enciklopedinis žodynas, ats. red. A. Jankauskas, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla, 2007. TŽŽ – Tarptautinių žodžių žodynas, redaktorių taryba A. Kaulakienė, S. Keinys, B. Kurkulis, V. Račiūnaitė, V. Žalkauskas, Vilnius: Alma littera, 2013. VLEe – Visuotinė lietuvių enciklopedija (elektroninis variantas), Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras. Prieiga internete: https://www.vle.lt/ [žiūrėta 2023‑04‑06]. alkas.lt biciulyste.com delfi.lt lrytas.lt 72 BENDRINĖ KALBA | 97 lrt.lt pasauliolietuvis.lt sc.bns.lt tv3.lt ve.lt vz.lt LITERATŪRA Delanty Gerard 2006: The Cosmopolitan Imagination: Critical Cosmopolitanism and Social Theory. – The British Journal of Sociology 57(1), 25–47. Donskis Leonidas 2002: Nacionalizmas ir globalizacija: XXI amžiaus iššūkiai Lietuvai. – Kultūros barai 10(455), 8–15. Kazlauskas Raimondas 2021: Politiškumo krizė. Individas ir kosmopolis. – Sociologija. Mintis ir veiksmas 2(49), 70–146. Kučinskaitė Martyna 2019: Tapatybės transformacijos naujausioje lietuvių moterų prozoje. – Oikos: lietuvių migracijos ir diasporos studijos 28, 125–140. Kuznecovienė Jolanta 2013: Metodologinis nacionalizmas ir naujasis kosmopolitizmas migracijos tyrimuose. – Filosofija. Sociologija 24, 171–178. Lahayne Holger 2020: Pilietinė religija: Tocquevilleʼo ar Rousseauʼo keliu? Valdžia, Bažnyčia ir pilietinė religija (II). Prieiga internete: https://www.bernardinai. lt/pilietine‑religija‑tocquevilleo‑ar‑rousseauo‑keliu‑valdzia‑baznycia‑ir‑pilietine‑religija‑ii/ [žiūrėta 2023‑12‑30]. Niersmans Nancy, Capanova Irena 2016: Rne oblicza kosmopolityzmu. – Obywatelskość 2.0 : zaangażowane narracje o obywatelskości młodych mieszkańców Litwy i Polski, pod redakcją Marceliny Jakimowicz i Mateusza Sikory, Bydgoszcz: Oficyna Wydawnicza Epigram, 63–76. Radžvilas Vytautas 2017: Kelios pastabos postmoderniosios globalizacijos prieštaravimų klausimu. – Logos 93, 6–15. Rutkovska Kristina, Smetona Marius, Smetonienė Irena 2017: Vertybės lietuvio pasaulėvaizdyje, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. Samalavičius Almantas 2003: Globalizacija, nacionalinė kultūra ir tapatumas. – Kultūrologija 10, 10–20. Smetonienė Irena, Smetona Marius, Rutkovska Kristina 2019: Kalba. Tauta. Valstybė, Vilnius: Vilniaus universiteo leidykla. Smetonienė Irena, Smetona Marius, Rutkovska Kristina 2021: Žemė. Motina. Duona, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. Šalkauskis Stasys 1933: Lietuvių tauta ir jos ugdymas, Kaunas: Sakalas. Šalkauskis Stasys 1995: Raštai 4. Vilnius: Mintis. Marius sMetona. Kosmopolityzm w światopoglądzie współczesnego Litwina 73 Šliogeris Arvydas 2011: Litewskie marginesy, Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego. Vitkienė Virginija 2005: Uświadomienie sobie doświadczenia albo przejawy tożsamości narodowej we współczesnej sztuce litewskiej. – Kultura ludowa 5, 59–65. Otrzymano 2024‑04‑14 Przyjęto 2024‑04‑30 MARIUS SMETONA KOSMOPOLITYZM W NOWOCZESNYM LITEWSKIM ŚWIATOPOGLĄDZIE Streszczenie Kosmopolityzm to pogląd, zgodnie z którym, pomimo wszelkich różnic społecznych, ekonomicznych, kulturowych i politycznych, ludzie są członkami tego samego globalnego społeczeństwa. Kosmopolici uważają, że wspólnota ludzkiej natury jest ważniejsza niż różnice w życiu społecznym i politycznym. Kosmopolityzm wiąże się z globalizacją i był wymieniany przez studentów jako antonim patriotyzmu. Określa on stosunki zewnętrzne między różnymi formacjami zbiorowymi, podczas gdy kosmopolityzm odnosi się do wewnętrznej zmiany społecznego i politycznego postrzegania siebie. Z litewskich źródeł leksykograficznych wynika, że kosmopolityzm neguje wszystko, co wiąże się z patriotyzmem: tradycje, kulturę narodową. Ze Słownika Wyrazów Międzynarodowych wynika, że kosmopolici lekceważą nie tylko własne tradycje, kulturę i żywotne interesy, lecz także tradycje, kulturę i żywotne interesy innych narodów. Przykłady ze Słownika współczesnego języka litewskiego (BLKŽ) korelują z antonimami podanymi przez studentów oraz antonimami opisanymi we wstępie: kosmopolityzm wiąże się z globalizacją i jest określany jako antyteza wartości narodowych. Młodzi ludzie postrzegają to pojęcie w sposób niejednoznaczny: dla jednych kosmopolityzm jest zjawiskiem negatywnym, ponieważ niszczy wartości narodowe, podczas gdy dla innych jest pojęciem pozbawionym jakichkolwiek negatywnych konotacji, ukazującym otwartość, inkluzywność i szacunek dla innych narodów i ich kultur. W tekstach medialnych kosmopolityzm również rozumiany jest niejednoznacznie, przy czym aksjologiczny obraz tego pojęcia jest bliższy rozumieniu młodych ludzi. Mówiąc dokładniej, współczesna litewska perspektywa na to pojęcie obejmuje całe spektrum — od jednej skrajności do drugiej: od całkowicie negatywnej oceny po punkty styczne z nacjonalizmem i poszukiwanie pozytywnych aspektów kosmopolityzmu. Tym samym pojęcie to nie odpowiada już definicjom słownikowym. 74 BENDRINĖ KALBA | 97 Na podstawie analizy S‑A‑T można stwierdzić, że kosmopolityzm oznacza Dziś dla Litwinów oznacza: – ideologię przeciwstawną patriotyzmowi, nacjonalizmowi; – pogardę dla wartości narodów; – wspólnota; – jedność świata, narodów; – tolerancja; – otwartość; – przynależność do świata, a nie do konkretnego miejsca; – nowoczesność, współczesność. SŁOWA KLUCZOWE: kosmopolityzm, kosmopolita, patriota, ojczyzna, kultura, wspólnota, wartość. MARIUS SMETONA Vilniaus universitetas Lietuvių kalbos katedra Universiteto g. 5, Vilnius [email protected] MARIUS SMETONA KOSMOPOLITIZMAS ŠIUOLAIKINIO LIETUVIO PASAULĖVAIZDYJE Streszczenie Kosmopolitizmas – tai požiūris, kad, nepaisant visų socialinių, ekonominių, kultūrinių ir politinių skirtumų, žmonės yra tos pačios pasaulinės visuomenės członkowie. Kosmopolici uważają, że wspólnota ludzkiej natury jest znacznie ważniejsza niż różnice w życiu społecznym i politycznym. Kosmopolityzm wiąże się z globalizacją, dlatego studenci wymienili ją również jako antonim patriotyzmu. Określa ona zewnętrzne relacje różnych tworów zbiorowych, kosmopolityzm zaś – wewnętrzną zmianę społecznej i politycznej samoświadomości. Ze znaczeń zawartych w litewskich źródłach leksykograficznych wynika, że kosmopolityzm neguje wszystko, co wiąże się z patriotyzmem: tradycje, kulturę narodową. Z TŽŽ zaś wynika, że kosmopolita gardzi nie tylko tradycjami, kulturą i żywotnymi interesami własnego narodu, lecz także innych narodów. Przykłady z BLKŽ korelują z antonimami podanymi przez studentów oraz z antonimami opisanymi we wstępie – kosmopolityzm wiąże się z globalizacją i jest antypodem wartości narodowych. Marius sMetona. Kosmopolityzm we współczesnym litewskim światopoglądzie 75 pojęcie wskazujące na otwartość, wspólnotę i szacunek dla innych narodów oraz ich kultur. obraz aksjologiczny jest bliższy pojęciu młodzieży. Dokładniej można byłoby Jaunimas sąvoką supranta nevienareikšmiškai – vieniems kosmopolitizmas yra neigiamas reiškinys, nes naikina tautines vertybes, kitiems tai nieko neigiamo neokreślić, że współczesny Litwin postrzega to pojęcie w całym spektrum: od całkowicie Medijų tekstuose kosmopolitizmas taip pat suprantamas nevienodai, sąvokos negatywnej oceny po poszukiwanie punktów stycznych z nacjonalizmem i pozytywnych aspektów kosmopolityzmu. Zatem rozumienie pojęcia już nie odpotinka žodynų definicijų. Remiantis S‑A‑T analize galima teigti, kad šiandien kosmopolitizmas lietuviams yra: – priešinga patriotizmui, tautiškumui ideologija; – tautinių vertybių niekinimas; – bendrystė; – pasaulio, tautų vienybė; – tolerancija; – atvirumas; – priklausymas pasauliui, ne konkrečiai vietai; – modernumas, šiuolaikiškumas. ESMINIAI ŽODŽIAI: kosmopolitizmas, kosmopolitas, patriotas, tėvynė, kultūra, bendrystė, vertybė. MARIUS SMETONA Vilniaus universitetas Lietuvių kalbos katedra Universiteto g. 5, Vilnius [email protected]