Antroponiminiai terminai pirmajame tarpukario Lietuvos psichiatrijos vadovėlyje

Język ogólny / Standard Language 2025, nr 98, s. 1–18 Odnośnik do treści / Contents link ISSN 2351-7204 (elektroniczne / online) Copyright © 2025 Palmira Zemlevičiūtė. Opublikowane przez Instytut Języka Litewskiego. Niniejszy artykuł jest artykułem o otwartym dostępie, rozpowszechnianym na warunkach licencji Creative Commons Uznanie autorstwa, która zezwala na nieograniczone korzystanie, rozpowszechnianie i powielanie na dowolnym nośniku, pod warunkiem wskazania oryginalnego autora i źródła. // Wydał Instytut Języka Litewskiego. Niniejszy artykuł jest dostępny na zasadzie otwartego dostępu i rozpowszechniany na warunkach licencji „Creative Commons” uznanie autorstwa, która zezwala na nieograniczone korzystanie z treści, jej rozpowszechnianie i odtwarzanie na dowolnym nośniku, pod warunkiem wskazania autora i źródła. Received: / Otrzymano: 2024-11-07. Accepted: / Przyjęto: 2025-02-03. 1 TERMINY ANTROPONIMICZNE W PIERWSZYM MIĘDZYWOJENNYM PODRĘCZNIKU PSYCHIATRII LITEWSKIEJ Terminy antroponimiczne w pierwszym litewskim podręczniku psychiatrii z okresu międzywojennego PALMIRA ZEMLEVIČIŪTĖ Instytut Języka Litewskiego E-mail: [email protected] ORCID ID: https://orcid.org/0000-0002-8679-3253 Kierunki badań naukowych: terminologia litewska, historia litewskiej terminologii medycznej. https://doi.org/10.35321/bkalba.2025.98.01 ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ADNOTACJA Artykuł dotyczy antroponimicznych, czyli wywodzących się od imion i nazwisk, terminów zawartych w pierwszym litewskim podręczniku psychiatrii. Omówiono, w jaki sposób antroponimy stają się terminami jednoczłonowymi, jak antroponimy występujące jako człony określające w terminach wieloczłonowych są dostosowywane do morfologicznego systemu języka litewskiego, a także rozważono kwestię zachowania terminów antroponimicznych we współczesnej terminologii psychiatrycznej. Ustalono, że w procesie apelatywizacji zmiany strukturalne antroponimów, które stały się członami określającymi, są minimalne – najczęściej antroponimy šakninių morfemų po apostrofo arba be jo. Daugiausia struktūros pasikeitimų apeliatyvizacijos procese patiria zachowują pisownię onimiczną i są tylko częściowo lituanizowane poprzez dodanie litewskich końcówek do autentycznych antroponimów, stając się terminami jednoczłonowymi. Zazwyczaj tracą one pisownię onimiczną i przekształcają się w komponenty słowotwórcze. Wszystkie jednoczłonowe terminy antroponimiczne są nadal używane we współczesnej litewskiej terminologii psychiatrycznej ze względu na ich jasność, międzynarodowość i zwięzłość formy, natomiast wieloczłonowe terminy antroponimiczne najczęściej trudniej się utrzymują z powodu wątpliwego statusu terminologicznego, nieprecyzyjności, dezaktualizacji określanych przez nie pojęć lub innych przyczyn; z drugiej strony część tych terminów nie należy do dziedziny psychiatrii. Niektóre terminy wieloczłonowe zachowały się tylko częściowo – zmieniła się pisownia członu antroponimicznego albo całkowicie z niego zrezygnowano, a człon rodzajowy został doprecyzowany. SŁOWA KLUCZOWE: termin antroponimiczny, termin psychiatryczny, apelatywizacja, gramatykalizacja. ABSTRACT Artykuł analizuje terminy antroponimiczne, tj. terminy wywodzące się od imion i nazwisk osób, występujące w pierwszym litewskim podręczniku psychiatrii. Opisuje, w jaki sposób antroponimy stają się terminami jednowyrazowymi, jak antroponimy pełniące funkcję członów podrzędnych terminów złożonych są dostosowywane do systemu morfologicznego języka litewskiego, a także szczegółowo analizuje kwestię przetrwania terminów antroponimicznych we współczesnej litewskiej terminologii psychiatrycznej. Ustalono, że wszelkie zmiany zachodzące w strukturze antroponimów po tym, jak stają się one członami podrzędnymi w procesie ich przekształcania w apelatywy, zwanym także apelatywizacją, są minimalne; antroponimy zazwyczaj zachowują pisownię onimu, a zakres ich lituanizacji ogranicza się do dodania litewskich końcówek do autentycznych morfemów rdzeniowych, poprzedzonych apostrofem lub nie. Największy zakres transformacji strukturalnej w procesie apelatywizacji można zaobserwować w przypadku antroponimów przekształcających się w terminy jednowyrazowe. Z reguły tracą one pisownię onimiczną i stają się elementami składowymi. Wszystkie proste terminy antroponimiczne są nadal używane we współczesnej litewskiej terminologii psychiatrycznej ze względu na ich prostotę, międzynarodową rozpoznawalność i zwięzłość wyrażenia. Natomiast ich wątpliwa funkcja zwykle podważa przetrwanie terminów złożonych jako terminów, ich nieprecyzyjność, nieaktualność leżącego u ich 2 podstaw pojęcia i tak dalej; z drugiej strony niektóre z tych terminów wypadają z zakresu psychiatrii. Niektóre terminy złożone przetrwały jedynie częściowo — pisownia elementu antroponimicznego uległa zmianie lub został on całkowicie pominięty, a definicja głównego komponentu została zmieniona i zawężona. SŁOWA KLUCZOWE: termin antroponimiczny, termin psychiatryczny, adaptacja, apelatywizacja. WPROWADZENIE Terminy wywodzące się od antroponimów (gr. anthrōpos – „człowiek”, onyma – „imię”), czyli od imion i nazwisk ludzi, nazywane są terminami antroponimicznymi. 1 Jest to jeden z typów terminów eponimicznych. 2 We współczesnych empirycznych badaniach terminologicznych terminem eponimicznym 3 nazywa się termin prosty wyprowadzony od imienia i nazwiska osoby (prawdziwej lub fikcyjnej), nazwy miejscowości (toponimu) lub termin złożony z komponentem onimicznym (zob. Lerner et al. 2001: 441; Duque-Parra et al. 2006: 220; Kitkauskienė 2011: 48; Górnicz 2017: 446; Kakzanova 2017: 335; RimkutėGanusauskienė 2023: 122; Vasiljeva, Tritenko 2023: 17; Brdar, Brdar-Szabó 2024: 75 i in.). Terminy te powstają w wyniku deonimizacji nazw własnych, innymi słowy, przekształcenia ich w nazwy pospolite i nadania im specjalnego (terminologicznego) znaczenia (Minakova 2013: 31). W środowisku naukowym istnieją sprzeczne opinie dotyczące stosowania terminów eponimicznych w języku medycznym. Niektórzy skłaniają się ku rezygnacji z nich z powodów językowych (np. wieloznaczności, nieprzejrzystości, a czasami także nieścisłości itp.) i etycznych (Canziani 2011: 229, 236, zob. także Woywodt, Matteson 2007: 4 424; Strous, Edelman 2007: 207–213; Werneck, Batigália 2011: 105; Batigália et al. 2015: 266 i in.). Inni natomiast bronią tych terminów, podkreślając ich związek z wartościami historycznymi i kulturowymi, dostarczającymi lekarzom wiedzy klinicznej i kulturowej. Pomimo prób wyeliminowania terminów eponimicznych z języka nauki nadal stanowią one istotną część dyskursu medycznego (Canziani 2011: 229, 236, zob. także Whitworth 5 2007: 425; Badea 2008: 19; Cappuzzo 2008: 6; Leičik 2011: 136; Majewska 2016: 94–105; Thomas 2016: 295–299; Giménez-Roldán 2017: 1–19; Guardiola, Baños i Diez 2021: 16; Slabin 2023: 221 i n. ). Wróćmy jednak do przedmiotu badań – terminów antroponimicznych. Na krótko warto zatrzymać się przy nazwach własnych i ich podziale, gdyż będzie on istotny przy klasyfikowaniu materiału empirycznego. Zdaniem Evaldy Jakaitienė, „ze względu na dużą różnorodność nazw do dziś nie ustalono uniwersalnych kryteriów klasyfikacji, odpowiednich dla wszystkich z nich. Najczęściej nazwy własne dzieli się według znaczenia, tj. według ich stosunku do nazywanych obiektów. W pierwszej kolejności wyróżnia się dwa duże działy nazw własnych: 1) nazwy istot żywych i 2) nazwy rzeczy nieożywionych” (Jakaitienė 2009: 267). Na tej klasyfikacji opiera się również podział terminów podręcznikowych utworzonych z nazw własnych. 1 Terminy te mają także litewski odpowiednik – asmenvardiniai terminai (Gaivenis 2014 [1994]: 217, plg. Kvašytė 2005: 66; Vaskelaitė 2023: 95). Litewski teoretyk terminologii Kazimieras Gaivenis definiuje omawiany termin jako termin utworzony od nazwiska naukowca, odkrywcy lub wynalazcy (Gaivenis 2014 [1994]: 217). Pod względem struktury autor za termin utworzony od nazwiska uważa zarówno termin prosty, jak i termin złożony (plg. Kvašytė 2005: 66; Vaskelaitė 2023: 101). 2 W artykule termin eponimiczny jest rozumiany jako termin prosty, którego morfem rdzeniowy pochodzi od onimu (nazwy własnej), lub jako termin złożony, którego człon poboczny utworzony jest od onimu. 3 Stosowane są również terminy eponim (Dirckx 2001: 15; Cappuzzo 2008: 1–2; Lončar, Ostroški Anić 2014: 37; Lysanets, Bieliaieva 2021: 1–2; Slabin 2023: 188), nazwa eponimiczna (Novinskaya 2013: 34), termin eponim (Leičik 2006: 44; Novinskaya 2013: 34), terminonim (Tatarinov 2006: 68; Leičik 2011: 138). Można uznać, że termin termin eponimiczny jest bardziej precyzyjny, ponieważ jego człon nadrzędny wskazuje na bezpośredni związek z terminologią, podczas gdy na przykład podstawowe znaczenie eponimu to jednak „nazwa własna, która może stać się terminem”. 4 Proponuje się zrezygnować z takich terminów eponimicznych, które utworzone są od nazwisk lekarzy nazistowskich (Woywodt, Matteson 2007: 424, zob. także Strous, Edelman 2007: 207–213). 5 W niektórych dziedzinach medycyny, na przykład w reumatologii i neurologii, terminy eponimiczne są szczególnie chętnie stosowane; na określenie tego upodobania utworzono nawet termin – eponimofilia (Lončar, Ostroški Anić 2014: 37). 3 W składzie większości terminów występują nazwy istot żywych. Większość z nich stanowią nazwiska osób. Litewska terminolożka Angelė Kaulakienė terminy pochodzące od nazwisk nazywała terminami odmiejscownikowymi (Kaulakienė 2009: 69, 164). Nie można nie zgodzić się z terminem zaproponowanym przez tę badaczkę, jest on rzeczywiście precyzyjniejszy. Jednak w niniejszym artykule tradycyjnie stosuje się semantycznie pojemniejszy termin termin antroponimiczny także z tego powodu, że w materiale empirycznym występują terminy 6 wywodzące się nie tylko od nazwisk, lecz także od imion. Analizowany materiał empiryczny stanowią terminy antroponimiczne, ręcznie zebrane z wydanego w 1935 r. pierwszego litewskiego podręcznika psychiatrii Įvadas į psichiatriją (zob. rys. 1), którego autorem był wybitny psychiatra międzywojennej Litwy Juozas Blažys (1890–1939). Rys. 1. Okładka podręcznika Įvadas į psichiatriją Podręcznik ten został bardzo przychylnie oceniony przez współczesnych jako napisana prostym, jasnym i „pięknym językiem litewskim” samodzielna praca, wyróżniająca się spośród wprowadzających podręczników psychiatrii opublikowanych w innych językach objętością i bogactwem treści, jako książka, „która zarówno pod względem treści, jak i układu materiału <...> osiągnęła 7 wysoki poziom naukowy” ([Gutmanas] 1935: 378–379; Bendoraviči8 us 1939: 420, 426). Celem badania jest omówienie terminów psychiatrycznych pochodzenia antroponimicznego, ze 9 szczególnym uwzględnieniem kwestii ich struktury. Aby osiągnąć ten cel, terminy dzieli się według ich budowy; Terminy proste omawia się pod względem słowotwórstwa, natomiast terminy złożone z kolei według stopnia gramatykalizacji wchodzącego w ich skład antroponimu. W największym stopniu korzysta się z metod opisowo-analitycznej, analizy strukturalnej i morfologicznej. Do ujawnienia związku terminów antroponimicznych podręcznika ze współczesną litewską terminologią psychiatryczną stosuje się metodę porównawczą. 1. ANTROPONIMICZNE TERMINY PSYCHIATRII POCHODZĄCE OD NAZWISK OSÓB TERMINY Jest to największa grupa terminów antroponimicznych, wyodrębniana głównie na podstawie lingwistycznych charakterystyk członu antroponimicznego, np.: jakim sposobem derywacji tworzy się terminy proste od antroponimów, jaki jest stopień ich opracowania graficznego itp. Terminy przyporządkowane do omawianej grupy można dzielić także według różnych 6 innych, Oprócz nazwisk i imion do antroponimów zalicza się również pseudonimy (Jakaitienė 2009: 267). 7 Lekarz neurolog i psychiatra Lazaris Gutmanas (1875–1957) (zob. VLEe). 8 Litewski lekarz wojskowy, podpułkownik Vytautas Bendoravičius (1891–1958) (zob. VLEe). 9 Zwraca się uwagę na to, że niektóre omawiane tutaj terminy antroponimiczne nie są właściwymi terminami psychiatrii, jednak pozostają z nią w bezpośrednim związku. Na przykład terminów reakcja Wassermanna, reakcja Abderhaldena J. Blažys używa, pisząc o wpływie zjawisk fizycznych na choroby psychiczne. Dla zachowania jednolitości takie terminy również uznaje się w artykule za terminy psychiatrii. 4 nielingwistyczne kryteria, np. według wieku, narodowości, zawodu, dziedziny nauki, kierunku itp. osoby określanej wchodzącym w skład terminu antroponimem (por. Lončar, Ostroški Anić 2013: 37–38). W tym przypadku uwaga skupia się na strukturalnej stronie antroponimu jako jednostki leksykalnej uczestniczącej w tworzeniu terminu, a dla ciekawości bardziej szczegółowe 10 informacje nielingwistyczne o osobach określanych antroponimami przedstawiono w tabeli 1. Tabela. Nielingwistyczna charakterystyka antroponimów, na których oparto terminy psychiatrii AntroponimicAntroponimookulista, Otto 1879–1934 zny Antroponim wi chirurg Binet Niemiec AntroponimoAntroponimo- – test Burt’a wi wi termin, Binet, Alfred śmierci 1858–1940 psychologia Holender modyfikacja Coopera Lamba anatom, antropolog, Freud’a Freud, Sigmund oznaczający 1857–1911 psycholog oznaczającego oznaczającego osobę A. Adler’ego Francuz Adler, Alfred psycholog ataksja 1870–1937 Austriak psycholog Odruch Babińskiego daltonizm 1856–1939 Babinski, Joseph 1857–1932 Francuz neurolog Dalton, John Austriak 1766–1844 psycholog, Anglik fizyk, chemik Nikolaus psychiatra, Bechtereva Bechterev, 1857–1927 Rosjanin pląsawica neuropatolog, Jung’a asocjacyjny Jung, Carl Huntingtona Gustav 1875–1961 Szwajcar psycholog, psychiatra eksperyment Te informacje pochodzą z VLEe, Wiki, EB, Wikt. Huntington, Argyll-Robertson’a Argyll używany 1850–1916 Robertson, osoba rok 1837–1909 urodzenia Szkot narodowość osoby zawód Friedreicha indywidualny Friedreich, objaw Douglas Moray Burt, Abderhalden’a Abderhalden, Amerykanin 1877–1950 Szwajcar biochemik, fizjolog Jules neurolog François reakcja Emila bazedowizm, Basedow, Karl 1799–1854 1825–1882 Niemiec patolog, neurolog podręczniku z Niemiec choroba chirurg modyfikacja Burt’a Burt, Cyril 1883–1971 Addisona Anglik Adison, Tom psycholog Chvosteka Chvostek, 1835–1884 1793–1860 Cyril 1883–1971 Anglik 1935 r. i rok psycholog Bobertagʼa Bobertag, Anglik patolog anatom Félix choroba Basedowa Adolph von Morawianin chirurg endokrynolog refleksologia Vladimir psychiatra, psycholog Lodowic Lodowic objaw František metoda geolog psychoanaliza neuropatolog zespół Gansera Ganser, Sigbert 1853–1931 Niemiec psychiatra George perswazja Dubois Dubois, Eugène 10 5 Psychoza Korsakowa Korsakov, Sergej 1854–1900 August Paul prawa zasady Mendla, mendelistyczny Rosjanin von ośrodek Mendla, Johann Wernickego Wernicke, Carl 1848–1905 Niemiec psychoneuropatolog Albertsson mendelizm, Mendel, Gregor 1822–1884 Czech genetyk „Uszy Morela” neurolog, Morel, Bénédict 1809–1873 psychiatra dziedziczenie Augustin nikotynizm Nicot, Jeana Francuz psychiatra parkinsonizm Parkinson, James około 1530–1600 Francuz dyplomata geolog szkoła I. Thomsen, Asmus Alphonse François 1815–1896 Duńczyk lekarz 1755–1824 Pawłowa Anglik Pavlov, Ivan chirurg, paleontolog, Terman’a Terman, Lewis 1849–1936 1877–1956 Amerykanin psycholog reakcja Rosjanin Wilhelm fizjolog, sadyzm de Sade, Donatien 1740–1814 Francuz pisarz Wassermanna Wassermann, 1866–1925 Niemiec bakteriolog, higienista psycholog modyfikacja Madison Julius Thomas Westergrechoroba eno Thomsena reakcja Westergren, Alf 1891–1968 Szwed lekarz Terminy antroponimiczne są najczęściej tworzone w wyniku metonimicznego przeniesienia antroponimu, opartego na logicznym związku między nazywanymi rzeczami, gdy nazwa jednej z nich zostaje przeniesiona na inną, tj. dana rzecz lub zjawisko zostaje nazwane imieniem (nazwiskiem) osoby, która je odkryła (wynalazła) lub tym podobnej (Minakova 2013: 31–32). W 11 procesie apelatywizacji najwięcej zmian (zarówno pod względem formy, jak i treści) zachodzi w antroponimie przy tworzeniu terminów prostych (tworzy się je bez żadnych afiksów lub z użyciem afiksów) (Kakzanova 2017: 335), natomiast w przypadku terminu złożonego zmiany 12 antroponimu pod względem wspomnianych aspektów są nieznaczne. W pierwszej kolejności pod względem strukturalnym wyróżnia się terminy proste i złożone. Te ostatnie z kolei dzielą się na odrębne podgrupy według liczby antroponimów wchodzących w skład terminów. Terminy jednej z podgrup grupuje się bardziej szczegółowo według (nie)dostosowania antroponimu do morfologicznego systemu języka litewskiego. 1.1. Proste antroponimiczne terminy psychiatryczne Terminy tej grupy są tworzone za pomocą środków słowotwórczych, innymi słowy, w wyniku afiksalnej apelatywizacji. Najczęściej używane są przyrostki. Terminy znalezione w podręczniku utworzono przez dodanie przyrostka -izmas do rdzenia 13 antroponimu; innymi słowy, wykorzystanie nazwy własnej do stworzenia nowego terminu nazywa się 14 apelatywizacją (Skujiņa 2002: 99). Stosowane są również terminy deonimizacja (zob. Superanskaja et al. 2005: 26), eponimizacja (zob. Popescu 2009; Ghenţulescu 2022: 55; Rimkutė-Ganusauskienė 2023: 129; Popescu 11 2024: 9; Verstift et. al. 2024: 229), apelatywizacja (Mikelionienė 2017: 24; Kovalčuk 2019: 52). 12 Ewa Majewska takie terminy pochodzące od antroponimów, utworzone za pomocą określonych afiksów, nazywa derywatami hybrydowymi (zob. Majewska 2016: 99). 13 Oprócz tego istnieją jeszcze dwa sposoby – apelatywizacja bezpośrednia, gdy nazwa własna staje się terminem bez użycia specjalnych środków słowotwórczych, np.: manija < Manija (bogini mitologii starożytnej Grecji, uosabiająca szaleństwo), oraz apelatywizacja kompozycyjna, gdy nazwa własna zostaje wykorzystana jako jeden z członów terminu złożonego, np. narkomanija < narko- + manija (szerzej zob. Zemlevičiūtė 2024: 210, 213–214). Te trzy sposoby składają się na apelatywizację całkowitą (zob. Skujiņa 2002: 99–100). Jest ona właściwa terminom jednowyrazowym. 14 Niektórzy badacze mówią w tym przypadku o morfologicznej adaptacji antroponimów (por. Ráduly 2016: 365–368). 6 w drodze derywacji morfologicznej. Terminy utworzone w ten sposób są apelatywami afiksalnymi (szerzej o apelatywizacji afiksalnej zob. Zemlevičiūtė 2024: 210). Jak zobaczymy na podstawie niżej przytaczanych przykładów, wspomniany przyrostek jest dość produktywny w tworzeniu terminów psychiatrycznych od antroponimów. Bazedowizm /basedowizm 106, 205 (obecnie – bazedowizm EPTŽ 2017: 41, por. wytrzeszcz, 15 egzoftalmia ME I 1991: 105, por. także MedŽ 1980: 191): „W psychozie cyrkularnej niekiedy 16 można zaobserwować zjawisko bazedowizmu – wytrzeszcz (wysunięcie oczu do przodu)” 205. Zjawisko to nazwano tym terminem od nazwiska Karla Adolpha von Basedowa (zob. ME I 1991: 105). Daltonizm (obecnie – protanopia, ślepota na barwę czerwoną, daltonizm, ślepota częściowa APTŽ 2019: 50, 236; nienotowany w EPTŽ) w podręczniku jedynie wymieniono przy opisie, słowami autora, „ważniejszych oznak fizycznego zwyrodnienia” 67. Termin pochodzi od nazwiska Johna Daltona, który miał wadę wzroku (nie rozróżniał kolorów). W 1794 r. jako pierwszy wyjaśnił spalvų neskyrimą (žr. VLEe). Mendelizm / „mendelizm“ 45 (obecnie – mendelizm EPTŽ 2017: 185): „Mówiąc obecnie o dziedziczeniu człowieka, koniecznie trzeba poruszyć podstawy mendelizmu” 45; „duża gałąź eksperymentalnej nauki o dziedziczeniu – «mendelizm»” 45. Za twórcę nauki określanej tym terminem uważa się Gregora Johanna Mendla (zob. VLEe). Nikotynizm (obecnie – nikotynizm EPTŽ 210). Terminem tym określa się jedno z uzależnień – palenie tytoniu, wpływające na wydajność pracy umysłowej; ponadto „[Y] opisano pojedyncze przypadki stanów depresyjnych z apatią w następstwie nikotynizmu” 99–100. Budowa omawianego terminu jest nieco inna niż wcześniej omówionych. Pochodzi on od nazwy nikotyna (łac. Nicotiana) trującej lotnej zasady alkaloidowej, znalezionej w liściach tytoniu w 1819 r. (nikotynizm < nikotyna + izmas), natomiast nikotyna – od nazwiska ambasadora Francji w Portugalii Jeana Nicota (nikotyna < Nicot). W 1561 r. wysłał on z Lizbony do Francji nasiona tytoniu oraz liście w postaci proszku (zob. OED). 17 Parkinsonizmas (dabar – parkinsonizmas EPTŽ 2017: 225): „Pagrindiniai objawy parkinsonizmu: sztywność i spowolnione ruchy” 109. Objaw nazwany tym terminem 18 otrzymał nazwę od nazwiska angielskiego naukowca Jamesa Parkinsona, który podczas spacerów obserwował przechodniów, usystematyzował kompleks objawów i opisał go w 1817 r.; po 40 latach francuski lekarz neurolog Jean-Martin Charcot (1825–1893) nazwał go chorobą Parkinsona (zob. OED; VLEe). Termin sadizm (obecnie – sadizm EPTŽ 2017: 271), słowami autora podręcznika, określany jest jako „czynne okrucieństwo” 144. Termin ten, oznaczający jeden z rodzajów wynaturzeń seksualnych, wiąże się z nazwiskiem francuskiego pisarza Donatiena Alphonseʼa François de Sadeʼa, który w swoich dziełach ukazywał potęgę zła dominującego w naturze człowieka i zmuszającego do zaspokajania żądzy przemocą oraz cierpieniem innych (zob. VLEe). Podsumowując, można powiedzieć, że opisane jednowyrazowe terminy antroponimiczne, którymi określa się choroby psychiczne, zaburzenia, wynaturzenia itp., tj. pojęcia psychiatrii klinicznej, utworzono od nazwisk osób, które jako pierwsze opisały, wyjaśniły oznaczane nimi zjawiska lub w inny sposób były z nimi związane. Należy również zwrócić uwagę na to, że autor podręcznika nie podjął jeszcze ostatecznej decyzji w sprawie pisowni niektórych terminów. 15 Warianty pisowni terminu oddzielono ukośnikiem. 16 Po terminie i (lub) jego objaśnieniu podano stronę podręcznika. 17 Z kolei nazwisko wywodzi się od imienia własnego Nicolas (szerzej zob. OED). 18 Obecnie parkinsonizm w naukowej literaturze medycznej definiuje się niejednolicie: parkinsonizm „wszystkie stany przypominające objawami porażenie drżączkowe (paralysis agitans)” (MedŽ 1980: 418), parkinsonizm „stan chorobowy powstający wskutek uszkodzenia układu pozapiramidowego (zwłaszcza jego gałki bladej i istoty czarnej pnia mózgu)” (ME I 127), por. parkinsonizm „przewlekłe uszkodzenie układu nerwowego, charakteryzujące się zaburzeniem funkcji motorycznych wskutek degeneracji neuronów mózgu” (zob. VLEe). 7 Świadczą o tym warianty pisowni terminów – zapisywano je zarówno zgodnie z wymową (bazedovizmas), jak i częściowo zachowując oryginalną pisownię antroponimu (basedovizmas). Za jedną z odmian wariantywności można uznać również zapisywanie terminów w cudzysłowie („mendelizmas“). Można przypuszczać, że w ten sposób graficznie autor podręcznika oznaczał w tekście terminy, dążąc do wyodrębnienia ich spośród nieterminów. Wymienione terminy J. Blažys najprawdopodobniej przejął ze źródeł w innych językach, na których opierał się, opracowując swój podręcznik, i dostosował je do morfologicznego systemu języka litewskiego; są one używane do dziś. 1.2. Złożone antroponimiczne terminy psychiatryczne Grupę tę tworzą terminy złożone z dwóch (najczęściej) lub większej liczby elementów, z których jeden (rodzajowy) jest antroponimem. Omawiane terminy powstały w wyniku częściowej apelatywizacji (szerzej o 19 częściowej apelatywizacji zob. Zemlevičiūtė 2024: 216) i należy je uznać za apelatywy częściowe. Niektóre terminy mają nie jeden, lecz dwa elementy antroponimiczne, zwykle łączone łącznikiem. Obecność tak zwanego złożonego członu antroponimicznego w terminie należy tłumaczyć tym, że określaną rzecz (chorobę, objaw, syndrom itp.) opisywała, charakteryzowała lub w inny sposób przedstawiała nie jedna, lecz kilka osób. Terminy psychiatryczne należące do tej grupy można bardziej szczegółowo podzielić według stopnia (nie)dostosowania członu antroponimicznego do morfologicznego systemu języka litewskiego, tj. można wyróżnić człony antroponimiczne zlituanizowane (całkowicie dostosowane), częściowo zlituanizowane (częściowo dostosowane) i niezlituanizowane (niedostosowane). 1.2.1. Terminy psychiatryczne z jednym członem antroponimicznym Jest to najliczniejsza podgrupa złożonych terminów antroponimicznych. Tworzą ją trzy rodzaje terminów według stopnia gramatykalizacji członu antroponimicznego. 1.2.1.1. Terminy psychiatryczne ze zlituanizowanym członem antroponimicznym Można wśród nich wyróżnić kilka podgrup, uwzględniając pisownię członu antroponimicznego. Pierwszą podgrupę tworzą terminy, w których skład wchodzą antroponimy zlituanizowane przez dodanie końcówki do autentycznych morfemów rdzeniowych, np. : Odruch Babińskiego (obecnie – objaw Babińskiego EPTŻ 2017: 278): „Odruch Babińskiego (przy przesuwaniu po podeszwie uzyskuje się grzbietowe zgięcie palucha)” 202. Odruch nazwano na cześć Josepha Jules’a François Félixa Babińskiego, który w 1896 r. opisał patologiczny odruch podeszwowy (zob. Wiki). Objaw Chvosteka (EPTŻ nie odnotowuje): „skurcz mięśni twarzy przy uderzeniu młoteczkiem 20 w niektóre miejsca, w pobliżu których przebiegają gałązki nerwu twarzowego; zwykle zjawisko to wywołuje się, uderzając poniżej arcus zygomaticus: kurczy się mięsień, który unosi kącik ust i wargę górną” 203. Objaw nazwano na cześć lekarza Františka Chvosteka, który jako pierwszy opisał ten objaw w 1876 r. (zob. Wiki). Termin wspomniano w rozdziale, w którym pisze się o wpływie zjawisk fizycznych na choroby psychiczne. Psychoza Korsakowa (obecnie – psychoza Korsakowa EPTŽ 2017: 260): „[P]sychoza, w której obok polineuritis występuje znaczne osłabienie pamięci i inne objawy osłabienia psychicznego” 202. „Ta kombinacja zaniku pamięci i polyneuritis została opisana przez moskiewskiego psychiatrę Korsakowa i obecnie nazywana jest psychozą Korsakowa (psychosis 21 19 Tatiana Canziani złożone terminy, w których skład wchodzi eponim i nazwa ogólna (generic name) (np.: choroba, zespół itp.), nazywa eponimami właściwymi (Canziani 2011: 227), natomiast Barbara Cappuzzo – eponimami tradycyjnymi (Cappuzzo 2008: 228). 20 Jednym z objawów hipokalcemii (zmniejszonego stężenia wapnia w surowicy krwi) są nieprawidłowe skurcze mięśni, które aktywuje (unerwia) nerw twarzowy (siódmy nerw czaszkowy, czyli CNVII). Po naciśnięciu nerwu twarzowego przed uchem mięśnie twarzy po tej samej stronie twarzy sporadycznie się kurczą (zob. Wiki). 21 Rzadziej autor podręcznika. 8 Korsakovi)“ 95–96. Jak wynika z przytoczonego zdania ilustracyjnego, autor podręcznika sam wyjaśnił motywację omawianego terminu. Termin zaczęto stosować w 1897 r. (zob. VLEe). Terminem „uszy Morela” (nieodnotowanym w EPTŽ) nazwano „fizyczn[ą] oznak[ę] 22 wynaturzenia” 67 – „[N]ieprawidłowości w kształcie małżowin usznych” 67–68. Na tej samej stronie podręcznika autor w nawiasie wyjaśnia motywację tego terminu – „uszy Morela” – nazwane tak dlatego, że Morel jako pierwszy zwrócił uwagę na takie uszy” 67–68. Lekarz Bénédict Augustin Morel, będąc dyrektorem szpitala psychiatrycznego Saint-Yon w północnej Francji, w połowie XIX w. stworzył teorię degeneracji, opartą na przekonaniu, że zaburzenia psychiczne i inne anomalie zachowania są spowodowane nieprawidłową konstytucją. Określona tym terminem cecha fizyczna to całkowity lub częściowy brak spirali albo grobelki małżowiny usznej, uznawany przez B. A. Morela za jedno z dziedzicznych „znamion degeneracji”, pozwalających rozpoznać osoby chore psychicznie (zob. Wiki). Choroba Thomsona 58 (EPTŽ nie odnotowuje; w encyklopedii medycznej stosowane są terminy – miotonia wrodzona albo choroba Thomsena ME II 1993: 36, por. także miotonia Thomsena VLEe). Terminu używa się w tekstach dotyczących wpływu dziedziczenia na choroby psychiczne. Choroba została nazwana od nazwiska lekarza Asmusa Juliusa Thomasa Thomsena, który sam cierpiał na tę chorobę i opisał ją w 1876 r. Cierpiał na osłabienie mięśni i drgawki – chorobę, którą odziedziczyli wszyscy jego synowie. Termin choroba Thomsena zaproponował w 1883 r. niemiecki psychiatra Karl Friedrich Otto Westphalis (zob. ME II 1993: 36; Wiki). Termin „reakcja Westergreena” (nieodnotowany w EPTŽ) określa się jako „przyspieszone opadanie erytrocytów” 198. Jest on używany w rozdziale o wpływie zjawisk fizycznych na choroby psychiczne. W przypadku niektórych z nich ilość erytrocytów jest różna: „Ilość erytrocytów jest zmniejszona w stanach maniakalnych i paraliżu postępującym, natomiast zwiększona w depresji i schizofrenii” 198. Omawiana metoda została nazwana na cześć Alfo Wilhelma Albertssona Westergrena (zob. Wikt), który ją opisał. W 1921 r. lekarz wykorzystywał szybkość opadania erytrocytów do pomiaru przebiegu gruźlicy. Określił standardy pomiaru szybkości opadania erytrocytów, które są stosowane do dziś (zob. Wiki). 1.2.1.2. Terminy psychiatryczne z częściowo spolszczonym apostroficznym członem antroponimicznym Drugą podgrupę stanowią terminy, w których składzie występujące antroponimy zapisywane są w formie autentycznej, lecz z dodaną litewską końcówką po apostrofie, np. : Abderhaldenʼo reakcija (EPTŽ nie odnotowano) jest również wspominana przy omawianiu wpływu zjawisk fizycznych na choroby psychiczne: „Abderhalden zaproponował pewne badanie, za pomocą którego we krwi stwierdza się obecność obcych jej substancji. Obecność we krwi białek określonego organu wskazuje na procesy destrukcyjne w tkankach tego organu. <...>. Co do znaczenia reakcji Abderhaldenʼa wysunięto wątpliwości; zarówno z powodu tych wątpliwości, jak i trudności w przeprowadzaniu reakcji nie znalazła ona szerszego zastosowania” 198. Omawiana reakcja została nazwana od nazwiska Emila Abderhaldena (zob. VLEe; Wiki). Terminem choroba Addisona (obecnie – choroba Addisona, choroba brązowa, przewlekła niewydolność nadnerczy EPTŽ 2017: 164, por. choroba Addisona, choroba brązowa ME I 1991: 14) określa się „chorobę gruczołów nadnerczowych” 107. Choroba została nazwana nazwiskiem lekarza, który ją opisał, Thomasa Addisona (zob. VLEe). Nie jest to nazwa choroby psychicznej, lecz endokrynologicznej. W przebiegu tej choroby, w zależności od jej przebiegu, występują różne zaburzenia psychiczne (zob. szerzej. EPTŽ 2017: 164). 22 Marcel Proust wspomniał ten termin w książce W poszukiwaniu straconego czasu. Kiedy jeden z bohaterów powieści, Charles Morel, mówi, że chciałby uwieść dziewicę, jego towarzysz najpierw odpowiada gestem: „Pan de Charlus nie mógł powstrzymać się od przyciśnięcia ucha Morela” (zob. Wiki). 9 Objaw Argylla-Robertsona (obecnie – zespół Argylla Robertsona, odruchowa nieruchomość źrenic EPTŽ 2017: 287). W podręczniku, w którym opisano objaw określany tym terminem, napisano: „źrenice nie reagują na światło, podczas gdy reakcja na akomodację i konwergencję pozostaje; objaw szczególnie specyficzny dla późnego kiły układu nerwowego (zwłaszcza porażenia postępującego i wiądu rdzenia), ale – słabiej wyrażony – występuje w przewlekłym alkoholizmie, nikotynizmie i różnych chorobach mózgu” 204. Termin użyty w rozdziale dotyczącym wpływu zjawisk fizycznych na choroby psychiczne. Omawiany objaw nazwano nazwiskiem Douglasa Moraya Coopera Lamba Argylla Robertsona, który opisał go w 1869 r. (zob. Wiki). Choroba Basedowa (obecnie – choroba Basedowa EPTŽ 2017: 165) nazywana jest „dysfunkcją gruczołu tarczowego” 105, „kiedy wskutek wzmożonej czynności tarczycy organizm zostaje zatruty produkowanym przez nią hormonem – tyroksyną” (ME I 1991: 105). Chorobę nazwano nazwiskiem Carla Adolpha von Basedowa, który w 1840 r. opisał jej objawy. 23 Termin ten zaproponował Georg Hirsch w swojej książce Klinische Fragmente (zob. Wiki; ME I 1991: 105). A zatem, jak widać, od tego samego antroponimu pochodzą dwa terminy. Nazywa się nimi różne pojęcia – objawu i choroby. Termin bazedowizm oznacza jeden z objawów choroby określanej terminem choroba Basedowa (zob. ryc. 2). Ryc. 2. Semantyczne związki antroponimu Basedow i wywodzących się od niego terminów antroponimicznych Zatem pod względem struktury terminy te nie są odrębne, jednak bez kontekstu uchwycenie ich różnic semantycznych jest trudne. Przypadek ten właśnie ilustruje jedną z wad stosowania terminów eponimicznych w języku naukowym. Terminem refleksologia Bechterewa (nienotowanym w EPTŽ) określono kierunek w 24 psychologii i psychopatologii, uznający, że „dla badania psychiki człowieka znaczenie ma jedynie analiza działań i zachowania” 115. Kierunek ten nazwano od nazwiska lekarza Władimira Bechterewa (zob. VLEe). Modyfikacją Bobertaga 212 (nienotowaną w EPTŽ) nazywa się jeden z testów dojrzałości, 25 znany w Niemczech. Test ten nazwano nazwiskiem Ottona (Ulrycha) Bobertaga, który zajmował się zagadnieniami pomiaru inteligencji i psychologii wychowania oraz jako pierwszy w Niemczech przedstawił test inteligencji francuskiego psychologa, jednego z pionierów psychologii eksperymentalnej, Alfreda Bineta (zob. Wiki; VLEe), nazwiskiem. Modyfikacja Burta 212 (EPTŽ nieodnotowana) to znany w Anglii test dojrzałości, nazwany nazwiskiem Cyrila Burta, który zajmował się rozwojem analizy czynnikowej testów psychologicznych oraz wpływem dziedziczności na inteligencję i zachowanie (zob. EB). 23 Objawy tej choroby opisał również irlandzki lekarz Robert James Graves w 1835 r., jednak w Europie termin choroba Basedowa jest bardziej rozpowszechniony niż choroba Gravesa (zob. Wiki). 24 Kierunek psychologii rozwijany głównie w Rosji w pierwszej połowie XX w., uznający odruch za najważniejszy element zachowania, a zjawiska psychiczne za zjawiska uboczne towarzyszące innym zjawiskom, lecz niewywierające na nie wpływu. Prekursorem tego kierunku był rosyjski psychiatra i psycholog W. Bechterew. Ponieważ w latach 30. XX w. na początku została skrytykowana, później nie była rozwijana (zob. VLEe). 25 Obecnie – testy inteligencji. basedowizm (objaw) Basedow` choroba Basedowa (choroba) 16 Transcultural World. Materiały z 19. Europejskiego Sympozjum Języków Specjalistycznych, 8–10 lipca 2013, Wiedeń, Austria, Wiedeń: Uniwersytet Wiedeński, 36– 44. Majewska Ewa 2016: Eponimy w niemieckojęzycznej prasie medycznej [Eponimy w niemieckiej prasie medycznej]. – Nazwy i ich otoczenie. Materiały z 25. Międzynarodowego Kongresu Nauk Onomastycznych, Glasgow, 25–29 sierpnia 2014, tom 4, pod red. C. Hough, D. Izdebskiej, Glasgow: University of Glasgow, 94–105. Mikelionienė Jurgita 2017: Aspekty apelatywizacji terminów międzynarodowych [Aspekty apelatywizacji terminów międzynarodowych]. – Terminologija 24, 127–144. [Minakova Liudmila 2013: Apelatywizacja leksyki onomastycznej jako sposób tworzenia terminów technicznych [Apelatywizacja jednostek leksyki onomastycznej jako metoda tworzenia terminów technicznych]. – Izvestija Gomelskogo gosudarstvennogo universiteta imeni F. Skoriny 1(76), 2013, 30–34]. Minakowa Ludmiła 2013: Apelatywizacja анамастычнай лексікі як спосаб утварэння тэхнічных тэрмінаў. – Известия Гомельского государственного университета имени Ф. Скорины 1(76), 2013, 30–34. [Novinskaja Natalja 2013: Terminy-eponimy w języku nauki [Terminy eponimiczne w języku naukowym]. – Vestnik RUDN, seria „Język rosyjski i języki obce oraz metodyka ich nauczania” 4, 34–38. Nowińska Natalia 2013: Terminy-eponimy w języku науки. – Вестник РУДН, серия Русский и иностранные языки и методика их преподавания 4, 34–38. Popescu Floriana 2009: Eponimy w języku rumuńskich środków masowego przekazu. – Interstudia 3, 157–162. Popescu Floriana 2024: Eponimizmy są cennym dziedzictwem. – Odczytywanie komunikacji w ponowoczesności. Dyskursy i perspektywy społeczne, red. I. Boldea, C. Sigmirean, T. Mureș: Arhipelag XXI Press, 5–12. Ráduly Zsuzsanna 2016: Fonologiczna i morfologiczna adaptacja eponimów w języku węgierskim, polskim i chorwackim [Phonological and Morphological Adaptation of Eponyms in Hungarian, Polish, and Croatian]. – Studia Slavica Savariensia 1–2, 362–369. Rimkutė-Ganusauskienė Aušra 2023: Eponimiczne terminy odzieżowe w Aiškinamasis aprangos terminų žodynas [Eponimiczne terminy odzieżowe w Aiškinamasis aprangos terminų žodynas (Objaśniający słownik terminów odzieżowych)]. – Terminologija 30, 122–141. Skujiņa Valentina 2002: Zasady opracowywania terminologii łotewskiej, Ryga: LVI. Slabin Uladzimir 2023: Czy eponimy należy zachować? Zdecydowanie tak. – Journal of Baltic Science Education 2, 188–191. Strous Rael D., Edelman Morris C. 2007: Eponimy i epoka nazistowska: czas pamiętać i czas na zmiany. – The Israel Medical Association Journal: IMAJ 9(3), [Superanskaja 207–214. Aleksandra, Podolskaja Natalija, Vasiljeva Natalija 2005: Obščiaja terminologija: Terminologičeskaja dejatelnost, Moskva: Editorial URSS]. Суперанская Александра, Подольская Наталия, Васильева Наталия 2005: Общая терминология: Терминологическая деятельность, Москва: Едиториал УРСС. [Tatarinov Viktor 2006: Obščeje terminovedenije: enciklopedičeskij slovarj [Terminologia ogólna: słownik encyklopedyczny], Moskwa: Moskiewskie Liceum]. Татаринов 17 Виктор 2006: Общее терминоведение: энциклопедический словарь, Москва: Московский Лицей. Thomas PBM 2016: Czy eponimy medyczne rzeczywiście zanikają? Badanie ich użycia w historycznej literaturze biomedycznej. – Journal of the Royal College of Physicians of Edynburg 46, 295–299. [Vasiljeva Natalija, Tritenko Tatjana 2023: Terminy-mifoeponymy: problemy ponimanija i interpretaciji [Terminy mitonimiczne: problemy rozumienia i interpretacji]. – Lingvistika i metodika prepodovanija inostrannych jazykov 2(19), 17– 28]. Васильева Наталия, Тритенко Татьяна 2023: Термины-мифоэпонимы: проблемы понимания и интерпретации. – Лингвистика и методика преподования иностранных языков 2(19), 17–28. Vaskelaitė Ramunė 2023: Wariantywność terminów makroekonomicznych zawierających nazwę osobową [Variation of Macroeconomic Terms with a Personal Name]. – Terminologija 30, 95– 121. Verstift Daniël E., Heisen Jelle, Somford Matthijs P., van den Bekerom Michel P. J. 2024: Terminy eponimiczne w chirurgii stawu barkowo-obojczykowego. – Clin Shoulder Elbow 27(2), 229–236. Werneck Alexandre Lins, Batigália Fernando 2011: Eponimy anatomiczne w kardiologii od lat 60. XX wieku do XXI wieku. – Brazilian Journal of Cardiovascular Surgery 26(1), 98–106. Whitworth Judith 2007: Czy należy porzucić eponimy? No. – BMJ (British Medical Journal) 335, 425. Woywodt Alexander, Matteson Eric 2007: Czy należy porzucić eponimy? Tak. – BMJ 335, 424. Zemlevičiūtė Palmira 2024: Terminy mitonimiczne w pierwszym międzywojennym litewskim podręczniku psychiatrii [Mythonymic Terms in Lithuania’s First Psychiatry Textbook from the Inter-war Era]. – Terminologija 31, 204–221. Dostęp online: https://journals.lki.lt/terminologija/article/view/2417/2417. PALMIRA ZEMLEVIČIŪTĖ TERMINY ANTROPONIMICZNE W PIERWSZYM LITEWSKIM PODRĘCZNIKU PSYCHIATRII Z OKRESU MIĘDZYWOJENNEGO Streszczenie Artykuł dotyczy terminów antroponimicznych w dziele Įvadas į psichiatriją (Wprowadzenie do psychiatrii; 1935), pierwszym oryginalnym litewskim podręczniku psychiatrii napisanym w okresie międzywojennym przez Juozasa Blažysa (1890–1939), słynnego litewskiego psychiatrę; terminy te najczęściej wywodzą się od nazwisk rzeczywistych osób, a jedynie nieliczne opierają się na imionach postaci biblijnych i literackich. Większość antropo­n­imicznych terminów psychiatrycznych wywodzi się od nazwisk słynnych badaczy, między innymi z dziedziny medycyny, którzy jako pierwsi opisali lub wyjaśnili dane zjawisko albo w inny sposób uczestniczyli w tym procesie. Dominują wśród nich dwuwyrazowe terminy złożone, w których antroponimy pełnią funkcję komponentów podrzędnych, a ich komponenty nadrzędne opierają się na terminach jednowyrazowych, takich jak liga (choroba), modifikacija (modyfikacja), refleksas (odruch), simptomas (objaw). Antroponimy pełniące funkcję komponentów podrzędnych są w pewnym stopniu dostosowywane przez Blažysa do systemu morfologicznego języka litewskiego. Zazwyczaj antroponimy są w pewnym stopniu lituanizowane: do autentycznych morfemów rdzeniowych poprzedzonych apostrofem dodaje się litewskie końcówki, Basedow’o liga (choroba 18 Basedowa); rzadziej zaś – bezpośrednio do autentycznych morfemów rdzeniowych, jak w wyrażeniu Korsakovo psichozė (psychoza Korsakowa); w odosobnionych przypadkach antroponimy zachowały swoją pierwotną formę, jak w wyrażeniu centras Wernicke (ośrodek Wernickego). Dlatego zmiany zachodzące w strukturze antroponimu, gdy staje się on komponentem podrzędnym terminu złożonego, można uznać za nieistotne. W procesie apelatywizacji najwięcej znaczących przekształceń strukturalnych zachodzi w antroponimach, gdy stają się one składnikami jednowyrazowych terminów psychiatrycznych. Proces ten nie obejmuje całego antroponimu (jak ma to miejsce w przypadku terminów złożonych), lecz jego morfem rdzeniowy, do którego zwykle dodaje się afiks -izmas (-ism), jak w terminach nikotinizmas (nikotynizm) i sadizmas (sadyzm). Wszystkie jednowyrazowe terminy antroponimiczne użyte w podręczniku zachowały się we współczesnej litewskiej terminologii psychiatrycznej – bez wątpienia dzięki swojej przejrzystości, międzynarodowej rozpoznawalności i zwięzłej formie. Jednocześnie zachowanie terminów złożonych było znacznie bardziej skomplikowane. Niektóre z tych terminów mogą budzić wątpliwości, jak w przypadku I. Pavlovo mokykla (szkoła Pawłowa); inne są nieprecyzyjne, jak Morelio ausys (uszy Morela); jeszcze inne oznaczają pojęcia, które już straciły na aktualności, jak Bechterev’o refleksologija (refleksologia Bechterewa) i tak dalej. Mimo że niektóre terminy złożone się przyjęły, stało się to z pewnym stopniem modyfikacji – na przykład zmodyfikowano pisownię składników antroponimicznych: przykładowo Ganser’o sindromas (zespół Gansera) ma obecnie postać Ganserio sindromas; następnie są te, które zostały całkowicie porzucone, jak w przypadku Freud’o psichoanalyzė (psychoanaliza Freuda), która obecnie jest po prostu psichoanalizė (psychoanalizą); inne natomiast przekształciły swoje główne komponenty, jak Babinskio refleksas (odruch Babińskiego) vs. Babinskio simptomas (objaw Babińskiego). Jest to przypadek częściowego zachowania się tego terminu. Wiele złożonych terminów antroponimicznych pominięto w najnowszych źródłach litewskiej terminologii psychiatrycznej, ponieważ w ogóle nie należą one do dziedziny psychiatrii.