Kirtis, priegaidė ir jų poveikis vokalizmui Biržų tarmėje

L.1. BETiUN1I UB K:ALBOTYRO'S K. LiA U. S: 1 MA. Iz I LLET U V O S ETS R MOK SLY AKADEMILJA AKCENT, INTONACJA I ICH WPŁYW NA WOKALIZM BIRŻ GWARZE I. JAŠINSKAITĖ W tym przypadku gwarą birżską nazywa się gwarę, którą posługują się miejscowi mieszkańcy w mieście Biržai ir 5—10 km w promieniu wokół. Ši dialekt należy do wschodnich gwar wyżawskich typu puntininkai. Specyfikę wokalizmu gwary birżańskiej determinują niektóre procesy ściśle su związane z ir akcentem i intonacją. Przed omówieniem rezultatów tych ir jų procesów warto choć krótko poruszyć kwestię cofania akcentu i intonacji w ir gwarze. Zgodnie z tradycyjnym poglądem uważa się, że Biržai należą do strefy powszechnego cofania akcentu. Jednak w rzeczywistości tak nie jest. W gwarze birżańskiej akcent jest cofany warunkowo, jednak w taki sposób, jak czynią ne to inne gwary w strefie warunkowego cofania akcentu. Zwykle zjawisko, w którym akcent cofa się z końcówki tvirtagalė i krótkiej do długiego rdzenia (lub sylaby przedkońcówkowej), nazywa się warunkowym cofnięciem akcentu. Jednak w gwarze birżańskiej o wszystkim decyduje nie iloczas rdzenia, lecz iloczas końcówki. Prawo cofnięcia akcentu w gwarze jest następujące: akcent cofa się z krótkiej końcówki!, z długiej końcówki (tvirtapradė lub tvirtagalė) — nie cofa się, np.: šak < šaka, nmėš* < nešū, bal < balti, ruitks < rankas, vaiks< vaikūs, ale šakos < šakės, vaikė < vaikai, sako < sakaū, vaikdm < vaikam, katrai katrai. W gwarze występuje pięć intonacji akcentowych: 1. Tvirtapradė (")—słyszalna w odpowiednikach dyftongów ai, au, ei i mieszanych dwugłosek w gwarze w pierwszym komponencie, np. : Adims < kaimas, kduls < kaulas, < véids < véidas, md it < malti, pirms < pirmas, stūmit < stūmti, sim? < sėmti, lūngs < langas. 2. Tvirtagalė (“)—słyszalna w odpowiednikach dyftongów ai, au, ei, w i mieszanych dwugłosek w gwarze w drugim komponencie, np.: vaiks < vaikas, Idfūks < laūkas, kreipT < kreipti, pomks < puikūs, balps < balnas, ki7vi.5 < kitvys (kifvis) runk < ranka gūlt < gulti; na rdzeniu akcentowanym oksytonicznie, po nowym przyciągnięciu akcentu do niego! Wyjątek stanowią zaimki katras, ands, viskas, kaškas, które akcentuje się jak zaimki jednosylabowe kds, fds. * Miękkości spółgłosek przed samogłoskami szeregu przedniego nie oznacza się, ponieważ w tym przypad7). 189 ku w gwarze są one zawsze miękkie (z wyjątkiem akcentu, np.: ka 1% < kalnė, balt < bald, lung < lange, laib < laiba (potwierdza to, że wszystkie wyróżnione sylaby długie są intonowane akcentem cyrkumfleksowym). 3. Krótka ()—słyszalna: przy krótkich samogłoskach w wyrazach jednosylabowych, np.: mat, bét, tik, su; przy nowo akcentowanych krótkich samogłoskach, które otrzymały akcent po jego wycofaniu, np.: višt < višta, gér < gerd, vis < visi, suk < suku; w niektórych czasownikach 3. osoby czasu przyszłego, w których gwara ma skrócone samogłoski z akcentowanych oksytonicznie, a język literacki — formy z metatonią, np.: sakis < sakys (sakys), kūs < kans (kas), albo w których gwara ma krótkie samogłoski zamiast dawnych intonowanych akcentem cyrkumfleksowym, np.: ris (tės), skis (skės) (te krótkie samogłoski mogły powstać przez analogię do pierwszego przypadku albo po prostu ulec skróceniu z samogłosek intonowanych akcentem cyrkumfleksowym); przy zaimkach ands, katrds, viskas, kaškas, w których akcent z końcówek nie jest w gwarze wycofywany przez analogię do zaimków jednosylabowych tds, kas. 4. Środkowa (*)—słyszalna: przy samogłoskach 7, u wydłużonych pod akcentem, np.: šits < šitas, ri.š < riša, rid.ds < rūdas, 2.7 < tūri; na długich samogłoskach i dyftongach ie, uo, które nowo otrzymały akcent po jego cofnięciu, np.: sins < sūnūs, šmon < mona, dien < diena, juod < juoda; na akcentowanych długich samogłoskach i dyftongach re, wo, np.: virs < vyras, pik? < pykti, Sons < šėnas, Jons < Jėdnas, piens < pienas, šiens < Si€nas, duon dūona, juoks < juokas. 5. Akcent < kirstinis (*) — słyszalny na skróconych na końcu wyrazu tvirtagalė ė, o, Gi, au, ei oraz ie, Uo, np. : kates < katės, šakos < šakės, gers < gerai, sako < sakaū, sake < sakei, ane < anié, katro < katrud (e—ė z odcieniem e, o—o z odcieniem a, e—e¢ z odcieniem a). Można zauważyć, że samogłoski i dyftongi języka literackiego na końcu wyrazu odpowiadają jednym głoskom dialektu, a na początku i w środku wyrazu — innym. A zatem prawa dotyczące końca wyrazu w dialekcie są inne niż prawa dotyczące sylab niekońcowych. Końcówki wyrazów gwarowych podlegają silnemu skracaniu, obejmującemu sylaby akcentowane i nieakcentowane. Tutaj splata się ono z innym, nie mniej charakterystycznym dla gwary zjawiskiem — skracaniem sylab nieakcentowanych. Szczególnie skracają się w gwarze końcówki nieakcentowane, ponieważ zachodzą w nich oba te procesy. Końcówki dyftongiczne podlegają ponadto trzeciemu czynnikowi — asymilacji elementów dyftongów, która przyspiesza ich skracanie. Wszystkie te ir trzy procesy, ir zachodząc w ścisłym związku ze sobą, dały w gwarze współczesne końcówki wyrazów. Omówimy wokalizm końcówek wyrazów gwarowych, aby uwidocznić przebieg i skutki tych procesów. ir 1. Krótkie samogłoski końcowe a, e, i, # w gwarze były nieakcentoiš wane z natury lub wskutek cofnięcia akcentu. W takiej pozycji one zanikły albo wypadły, np.: šak šaka, vaiks vaikas, (su) kd7 katė, kat; < katės, kI7 kiti, unt < šntis, dirb dirbu, vaiks vaikūs. < < < < < < Wypadnięcie tych samogłosek jest całkowicie zrozumiałe —skrócić się już nie mogą, dlatego wypadają pod wpływem skracania końcówek i skracania mo ir sylab nieakcentowanych. W pozycji akcentowanej prawdopodobnie nie wypadłyby, jak pokazują zaimki ands, katras, viskas, kaškas. 190 2. Samogłoski długie q, g, į, y, ų, # w akcentowanej końcówce zachowują swoją długość (nie wszystkie zachowują jakość), np.: nešūs < nešafis (nešąs), ani < anaū (aną), mani < manefl (mane), gaidis < gaidys, vaikii < vaikų. Jak widać, skracanie końcówek w tej pozycji na nie nie wpływa. W nieakcentowanej końcówce samogłoski te skracają się do półdługich, np.: dirbu.s < dirbans (dirbąs), vaiku. < vaikan (vaiką), rdši.s < rūšens (rašęs), kati. < kūten (katę), dvi.s <avys, aki. <akį, sūnu.s< sūnūs, sodu. < sddy. 3. Odpowiedniki samogłosek długich ė, o w gwarze nie zależą od obecności lub braku akcentu, np.: kate <katé (katė), bulbe < bulbé (bulvė), šakos < šakės, gėldos < gėldos. Różnią się odpowiedniki końcówek absolutnych i nieabsolutnych, czego nie zaobserwowano w przypadku innych samogłosek długich. W końcówce absolutnej Ik ė, o mają w gwarze odpowiedniki e, a, np.: wpe (upė), gesme (giesmė), varla (varlė), raša (rašo), sava (savo). Jak widać, w tym przypadku końcówka absolutna skróciła się jeszcze wtedy, gdy zamiast 1k é, o występowały é, a. Te č, a skróciły się w gwarze do e, a i w toku procesu &, >, o nie mogły już ulec zmianie. W nieabsolutnej końcówce Ik ė, a w gwarze daje e (po /£), o, np.: gesmes <giesmčs, giesmes < giésmés, varlės < varlės, varles < vailės, šakos < šakės, šūkos < šakos. Nieabsolutna końcówka w gwarze skróciła się później, gdy ė, 4 już zmieniły się w é, o. W wyniku skracania końcówki te lė, o również się skróciły i dlatego rozszerzyły, dając krótkie e, £, o. 4. Końcowe dyftongi ai, au, ei monoftongizują się, jeśli od dawna są akutowane (bez akcentu lub z akcentem), np.: vaikė < vaikai, Idukės < laukais, sode < sddai, mato < mataū, sunos <sūnaūs, valgo < valgau; matę < matei, valgė < valgei, kate < kūtei. Akcentowane inicjalnie dyftongi te nie zmieniają się, np.: andi< andi, rindi < tenai, tau < tau, sdu < sau (przykładów dyftongu ei w tym przypadku nie znaleziono). Będąc od dawna akcentowanymi inicjalnie, lecz nieakcentowanymi, dyftongi te, jak się wydaje, redukują się, co pokazuje jedyny przykład ši.tai < Šitai (lp. cel.). A zatem w gwarze końcowe ar, au, ei dają różne kontynuanty: czasem pozostają takie same, czasem redukują się, 0 czasem monoftongizują się. Jak widać, najbardziej podatne na skracanie są akcentowane akutem ai, au, er—one nawet monoftongizują się. Decyduje o tym ich struktura fonetyczno-artykulacyjna. Dyftongi ai, au, ei—połączenia dźwięku szerokiego i wąskiego —stają się szczególnie niewygodne, gdy akcentowane są intonacją opadającą. Wówczas pierwszy składnik, który w tym przypadku wymawiany jest słabiej, redukuje się i asymiluje z drugim, aby ułatwić wymowę. Skracanie końcówek jeszcze bardziej przyspiesza ten proces. Być może nieco asymiluje się również drugi. Po ujednoliceniu i zlaniu się obu składników (a być może po wypadnięciu drugiego) z dwóch dźwięków powstał jeden, który początkowo miał być długi, a później się skrócił. W ten sposób akcentowane intonacją opadającą ai, au, ei mogły zmonoftongizować się. Akcentowane intonacją wznoszącą ai, au, ei mają zupełnie inne pochodzenie —ich pierwszy składnik wymawiany jest wyraźnie, dlatego nie ma skłonności do osłabienia, a drugi nie wykazuje skłonności do redukcji i asymilacji, ponieważ, będąc wąskim, naturalnie przygotowuje wymowę następnej spółgłoski lub zamknięcie ust. Z tych powodów akcentowane twardopoczątkowe końcowe ai, au, ei w ogóle się nie zmieniają, jak widać z podanych wyżej przykładów, natomiast nieakcentowane nie mają już rezonansu głosowego na pierwszym członie, tracą swoją odporność i nieco się redukują. 191 Zatem odpowiedniki końcowych dyftongów ar, au, ei w gwarze są wynikiem asymilacji członów i skracania końcówek. 5. Dyftongi ie, uo zarówno w akcentowanej, jak i nieakcentowanej końcówce ujednozn- **.y. =.~ aa * §. aczają się do krótkich samogłosek e, 0, np.: ane < ani€, naktes < nakti€s, ši.te < šitie, ano < anud, daings < dainuos, ši.to < šituo. Jest to również skutek asymilacji członów dyftongów i skracania końcówek. 6. Dyftong wi na końcu wyrazu jest rzadki, twardopoczątkowego w ogóle nie znaleziono. Akcentowany na końcu wyrazu redukuje się do 54, w którym widoczna jest asymilacja członów, np.: apsukoti < apsukui (wokół). W nieakcentowanej końcówce wi, jak się wydaje, odpada, podobnie jak każda inna dyftong, np.: sin < sūnui, stal < stalui. Sądząc wyłącznie na podstawie końcówki lp. cel. można przypuszczać, że odpadło tu -w, które w gwarach często występuje w końcówce tego przypadka. Jednakże odpadnięcie wtórnego wi w gwarze, np.: turg® < tuiguj < tuiguje, Vili < Vilniuj < Vilniuje, pozwala przypuszczać, że również w lp. cel. odpadło wi. 7. Końcowe dwugłoski mieszane są zazwyczaj wtórne, dlatego w gwarze nie ulegają już dalszemu skróceniu. Od dawna końcowa głoska czasami bywa dwugłoską lub — wtedy odrzuca drugi składnik, np.: da < dar, daba < dabat. Jak widać, prawa dotyczące końca wyrazu najbardziej oddziałują na samogłoski krótkie — one nawet wypadają. Samogłoski długie na końcu wyrazu ulegają skróceniu, lecz nierównomiernie: na jedne większy wpływ ma skracanie sylab nieakcentowanych (4, ¢, į, y, ų, #), 0 na inne — skracanie końcówek (ė, o). Dwugłoski również skracają się nierównomiernie: na dwugłoski ai, au, ei wpływa akcent toniczny, natomiast ie, wo stają się jednosamogłoskowe w każdej końcówce. Jakkolwiek różnią się zmiany zachodzące na końcu wyrazu w gwarze, zawsze są prawidłowe. W sylabach niekońcowych samogłoski, dwugłoski i dwugłoski mieszane języka literackiego odpowiadają nieco innym głoskom gwarowym. Po ich przeanalizowaniu okazuje się, że także tutaj istnieją swoiste prawa fonetyczne. Podobnie jak na końcu wyrazu działa tu prawo skracania sylab nieakcentowanych, które na niektóre samogłoski oddziałuje nawet silniej niż na odpowiadające im samogłoski wygłosowe. Oprócz tego działa prawo wydłużania krótkich sylab akcentowanych, zgodnie z którym wydłużają się krótkie samogłoski akcentowane. Prawo to nie może działać na końcu wyrazu, ponieważ krótkie samogłoski wygłosowe zachowały się tylko w wyrazach jednosylabowych i w sylabach, które pojawiły się w wygłosie na nowo, a ich to prawo nie dotyczy. W sylabach niekońcowych zachodzi także asymilacja składników dyftongów (oraz połączeń samogłoski z sonantem), znana również na końcu wyrazu. Skoordynowane działanie wszystkich tych praw doprowadziło do powstania współczesnego systemu samogłosek, dyftongów i połączeń samogłoski z sonantem w niekońcowych sylabach gwary birżańskiej. Omówimy go tutaj: 1. Niekońcowe krótkie samogłoski a, e pod akcentem wydłużają się, jak się zdaje, do długich, a i, u — do półdługich, np.: tūks < tūkas, kas t < kūsti, rėts < rétas, mėsTt < mėsti, Idk < Iškia, širs < šitas, ri.kys < tikras, md. T7 <mūšti, drtje < dūjai (du). W pozycji nieakcentowanej samogłoski te są krótkie, np.: sakik < sakyk, pamete < pametė (pametė), sudé? < sudėti, rikrė < naprawdę. 3 To, że ta forma nie należy do tematu na -g, jak można by przypuszczać, wskazuje twarde końcowe g. 192 2. Niekońcowe samogłoski długie ė, 0, 4, ¢, į, y, y, f w pozycji akcentowanej zachowują swoją długość, np.: rék7 rėkti, /ėkT < < Iškti, ols anžuolas < (ąžuolas), skis t <skefisti (skęsti), [357 < liūsti (lįsti), oirs < vyras, skūsT < skunsti (skųsti), būt < būti. Będąc nieakcentowane, samogłoski te skracają się do krótkich. ė, o w tym przypadku nieco się rozszerza i nabiera odcienia e, a. ė po /w tym przypadku daje £ (rozszerzone e). Np.: reki.ms < krzyk, Iehi.ms < bieg, #mon i < ludzi, kušnis < kansnšs (kęs), tisi.ms < rozciągai nie, né¥7 <įnėšti, rirė < wschód, skuzdam skusdama, < ruki? < rūkšti, rūšims < pisanie, vdlgit <vélgyti. 3. Niekończące się dyftongi ai, au, ei, będąc akcentowanymi na pierwszym elemencie, zachowują swoją ilość i jakość ir (z wyjątkiem ei po /), np.: kdims wieś, < daikrės przedmi- < ot, sauj garść, < laukt czekać, < véids twarz, < Idis T < leisti. W dwugłosach z akcentem padającym pierwszy segment jest nieco zredukowany i zasymilowany ir do drugiego, np.: žaist žaisti, laiks laikas, drdūgs < draūgas, ddilg daūg, kreipt < kreipti, 2i7 eiti. < < < < Jest to właśnie ta asymilacja segmentów, zaobserwowana na końcu wyrazu. Dowodzi to raz jeszcze, że właściwości fonetyczne dwugłosów z akcentem padającym stwarzają korzystniejsze warunki do zachodzenia w nich asymilacji segmentów niż w dwugłosach z akcentem rosnącym. W niekońcowych sylabach z dwugłosami z akcentem padającym asymilacja segmentów dwugłosów zachodzi samodzielnie, bez wsparcia skracania końcówek, jak na końcu wyrazu, dlatego jej rezultaty są słabsze — do zjednogłoskowienia tutaj nie dochodzi. W pozycji nieakcentowanej dwugłosy ai, au, ei skracają się w takim samym stopniu jak dwugłosy z akcentem padającym, tylko tutaj nieakcentowany jest drugi segment, np.: vaikė < vaikai, laimėt <laiméti, Iduki.ms < laukimas, drdug? < draugai, veidėli. ; 5 < veidėlys (veidelis), Iaidi.ms < leidimas. 4. Niekońcowe dyftongi ie, uo, będąc akcentowane, zachowują swoją ilość i jakość, np.: viens < vienas, šiens < šičnas, puods < pūodas, juoks < juokas. W sylabie nieakcentowanej skracają się do krótkich e, 0, np.: šendut < šienauti, vem < vienų, odė < uodai, kole<kuolai, joduoj < juodioja, obolis < obuolys. Ta monoftongizacja jest również rezultatem asymilacji członów. Jak widać, asymilacja ta posunęła się tutaj dalej, aż do monoftongizacji, podczas gdy dyftongi ai, au, ei w sylabie nieakcentowanej jedynie ulegają redukcji. Dzieje się tak najprawdopodobniej dlatego, że człony dyftongów ie, uo, będąc bliższej natury i tworząc ściślejsze połączenie, łatwiej się asymilują i dlatego szybciej ulegają monoftongizacji. 5. Dyftongu xi z akcentem inicjalnym w sylabie niekońcowej nie znaleziono. Będąc z akcentem finalnym, redukuje się do ou, np.: poiks < puikūs (išdidus), medls < muilas. W sylabie nieakcentowanej wi również daje wi, np.: mbtilė < muilai. 6. Dyftongi mieszane am, em, an, en w gwarze birżajskiej, podobnie jak w innych gwarach puntininków, zmieniły się w wm, im, un, in, np. Siūmti.s < samtys, sim? < sėmti, luniks < laūkas, dink? < defigti. Przyczyną tej zmiany mogła być asymilacja sandhi. Niewygodnie było wymawiać szerokie samogłoski i następujące bezpośrednio po nich spółgłoski nosowe w dyftongach z akcentem oksytonicznym, w których nacisk głosu pada na drugi człon, a pierwszy wymawiany jest słabo. Tak więc najpierw w tych dyftongach a, «e mogły zwęzić się do u, i, aby zbliżyć się do nosowych m, m, a później, na zasadzie analogii, zjawisko to mogło rozprzestrzenić się także na inne dyftongi mieszane — mianowicie na akcentowane na pierwszym członie : 193 ir nieakcentowane am, em, an, en. W innych językach również znana jest ši asymilacja, która w taki czy ar inny sposób prowadzi do różnorakich zmian tych dwugłosek ar (np. w języku łotewskim, rosyjskim). W ir nieakcentowanych mieszanych dwugłoskach ar, er, al o mocnym zakończeniu el również zauważa się redukcję asymilacyjną pierwszego członu, np.: ir vafds vaidas, vardž < <vardai, verki veikti, gerkla < gerklė, kalb < kalba, valdit < < valdyti, pelus < pelnas, kelmž < kelmai. Pierwszy człon nieco się tu zwęża i traci swoją barwę. Samogłoski /, » nie mogą się już zwężać, dlatego pozostają pełne w mieszanych dwugłoskach, nawet nie mając nacisku głosowego. Np.: šinmirs < šimtas, Simei < šimtai, gult <gulti, sunkiems < sunkūmas. ir 7. Nacisk intonacyjny w gwarze wydłuża ten człon dwugłoski lub mieszanej dwugłoski, na który pada. O ile się wydłuża, trudno ustalić bez odpowiednich przyrządów, ale wydaje się, że element samogłoskowy wydłuża się do półdługiego albo nieco wydłuża się spółgłoska. Ponieważ to wydłużenie nie zostało do końca zbadane, nie oznacza się go w piśmie. Dlatego pisze się np.: kdims < kaimas, laiks < laikas, pilns < pilnas, šilts < šiltas. Jak widać, główne procesy, które zadecydowały o charakterze wokalizmu gwary birżajskiej, są następujące: a) skracanie końcówek, b) skracanie sylab nieakcentowanych, c) wydłużanie krótkich sylab akcentowanych, d) asymilacja elementów dyftongów i dwugłosek mieszanych. Wszystkie te procesy są ze sobą ściśle związane i splątane, tak że czasami trudno rozróżnić, gdzie kończy się jeden, a ir zaczyna drugi. Procesy te przebiegają niejednakowo na końcu wyrazu i w sylabach niekońcowych. ir Ponieważ poszczególne głoski gwary mają odmienne właściwości fonetyczno-artykulacyjne oraz różne położenie w wyrazie, w jednych głoskach silniej przebiega jeden proces, ir a w innych — drugi. o System wokalizmu dialektu birżajskiego jest zasadniczo rezultatem tych procesów. VJLAPEHHME, HHTOHALIUSI H UX BO3JĮEACTBHE HA BOKAJIH3M BUP)XAUCKOI'0O MmBORA HU. II. SILIUHCKAWUTE Pestome Bupxalfickuit roBop MNpHHAJAJEKHT TO YaCTH BOCTOYHO-AYKIITANTCKONO JmajiekTa, B KOTOPOH AM(PTOHrH am, an, em, H3MeHHJIHCb um, un, im, in. en B ror roBop ynorpeG/isieTcsi MECTHBIMH JKHTeNsIMH ropoja: Bupykaii u okpectHocTel paauycom 5— 10 xa. B rosope jeficTByer 3akoH nepemelleHHsi yjiapeHHsi H3 KpaTKOTO OKOHYaHHS Ha npeablAyuHii caor. Ha nosroro okoHyaHust (HECMOTPSI HA HHTOHALHIO) yAaperue He riepevMemaercs. oBopy CBOMCTBeHBI NATb WHTOHALMI : HHCXOJISINLASI (‘), Bocxopsunan kparkas (~), cpexuas (*), cpeausst-npepeBUCTas (*) u (2). 194 OCHOBHbIMH MPOIECCAMH, CBSI3aHHBIMH C YjjapeHHeM H HHTOHAuHeii H ONpeAEJIKBIIHMH CHARAKTER BOGACTWA języka francuskiego, zaliczają się: 1) skracanie zakończeń, skracanie 2) nieakcentowanych sylab, 3) wydłużanie krótkich sylab akcentowanych, 4) asymilacja samogłosek tylnych. Wszystkie te procesy są ze sobą powiązane w taki sposób, że czasami trudno określić, gdzie kończy się jeden proces i zaczyna drugi. One różnią się tym, że zachodzą na początku, w środku i na końcu słowa. Właściwości różnych dźwięków (fonetyczno-artykulacyjne oraz różne pozycje w słowie), dlatego jeden proces przebiega silniej w jednych, a drugi — w innych dźwiękach. System wokalizmu dialektu girkajskiego jest rezultatem wszystkich tych zmian.