Kai kurie beasmenių sakinių tipai Malkavos tarmėje

LE BET: 1 LJ KALE BO T YR O5 S KLAUSIMAIL H LT1ETUVOS TSR M O K S L Ų AKADEMTIIJA NIEKTÓRE TYPY ZDAŃ BEZOSOBOWYCH W DIALEKCIE MORKOWSKIM (BTSR, obwód mohylewski, rejon Mścisławski)? M. SIVICKIENĖ Kwestia zdań bezosobowych w dialektach języka litewskiego jest niewątpliwie bardzo interesująca w ogóle, a tym bardziej dlatego, że takie zdania nie były szerzej badane również w litewskim języku literackim. Z powodu tej ostatniej przyczyny powstaje wiele trudności przy opisywaniu bezosobowych zdań gwarowych. W podręcznikach języka litewskiego przeznaczonych dla szkół ogranicza się do kilku przykładów zdań bezosobowych, określających zjawiska przyrody lub fizyczny i psychiczny stan człowieka. Pomija się strukturalną i semantyczną różnorodność zdań bezosobowych. W składni J. Jablonskisa o zdaniach bezosobowych mówi się bezpośrednio bardzo krótko (podano definicję i kilka przykładów), lecz przy omawianiu głównych i drugorzędnych części zdania podaje się wiele różnorodnych przykładów, wśród których znajdują się także konstrukcje bezosobowe, chociaż nie zalicza się ich do tych ostatnich.’ Nieco szerzej nad bezosobowymi zdaniami języka litewskiego zatrzymuje się M. Durys®. Mówi on także o takich zdaniach bezosobowych, których orzeczeniem jest imiesłów, czasownik osobowy mający znaczenie bezosobowe itd. Jednakże sam pogląd M. Duriysa na kwestie gramatyki jest często formalistyczny. W przedmowie do podręcznika Durys mówi, że po prostu kierował się dziełem M. Pieszkowskiego „Pycckuii cHHTaKCHC B HayuHOM OCBemeHnHH“, Lecz jeżeli w składni M. Pieszkowskiego przedstawianie faktów językowych w wielu przypadkach rozmija się z formalistycznym stanowiskiem autora, to niewielki podręcznik Durysa pozostał całkowicie formalistyczny. Tutaj nie znaczenie zdań bezosobowych warunkuje ich strukturę, lecz odwrotnie — forma określa treść. W niniejszym artykule nie w pełni zgadza się z tradycyjnym poglądem na niektóre omawiane tu konstrukcje składniowe. ! Niniejszy artykuł jest skróconym rozdziałem rozprawy kandydackiej „JlAToBcKkuū rosop B 6enopycckoM okpyxennn (BCCP, zep. Manbkoeka, Moruaesckolt 06m1.)“* (rękopis). Rozprawa została obroniona w 1956 r. na Leningradzkim Państwowym Uniwersytecie im. A. Żdanowa, odznaczonym Orderem Lenina. Opisano w niej fonetykę i morfologię gwary wsi Malkava oraz niektóre zagadnienia składni. Szczegółowe informacje na ten temat oraz o pochodzeniu gwary zob. w autoreferacie o tym samym tytule, Rygiškių Jonas, Lietuvių kalbos sintaksė, * 10, 19—26, Sejny, 1911, * M. Durys, Lietuvių kalbos sintaksė, Kowno, 1927, 231 Zdaniami bezosobowymi nazywa się takie zdania, które nie mają podmiotu gramatycznego wyrażonego mianownikiem i określającego wykonawcę czynności lub posiadacza pewnej cechy; orzeczenie takich zdań nie jest związane z kategorią osoby. W artykule opisano zdania bezosobowe charakterystyczne dla gwary Malkavy. Klasyfikuje się su je według budowy. Wyróżniono także niektóre grupy wyraźniejsze pod względem semantycznym. I. ZDANIA BEZOSOBOWE Z CZASOWNIKAMI BEZOSOBOWYMI LUB UŻYTYMI BEZOSOBOWO l. Zdania bezosobowe określające różne zjawiska przyrody Główną częścią zdania (orzeczeniem) są czasowniki bezosobowe i użyte bezosobowo. Orzeczenie ma formę 3. osoby czasu teraźniejszego, przeszłego i przyszłego. Np. : Ale teip spakainiai (spokojnie) lyja*; Wczoraj bardzo ke.pina. ; W zeszłym roku bardzo kepindava. ; Vėl isipaga.di.ja. (wypogodziło się); Lauki šūla; Po południu znów będzie padać; Ach, dużo napadało. ; Już od kilku dni przybywa. ; Świta; Kiedy się rozwidni (rozjaśni), wtedy i wypogodzi się; A pod wieczór zaczyna się. kropić.“ W gwarze obok tych zdań bezosobowych występują także osobowe, np.: ranek świta, deszcz pada, wieczór już zapada., grzmot (piorun) grzmi... Pojawienie się takich zdań A. Szachmatow wyjaśnia późniejszym dodaniem podmiotu do zdania bezosobowego pod wpływem zdań osobowych. Przeciwnego zdania (które podziela również M. Durys w swojej składni) jest M. Peskovski. Według niego zdania osobowe, takie jak lietus lyja, aušra aušta itd., są wcześniejsze i dopiero później człowiek, zacząwszy myśleć krytycznie, odrzuca nazwę rzekomego wykonawcy, podkreślając tym nieznajomość prawdziwej przyczyny (prawdziwego wykonawcy). 2. Zdania bezosobowe wyrażające stan psychiczny i fizyczny człowieka Orzeczenie stanowią wyłącznie czasowniki bezosobowe w formie 3. osoby. Mogą one również występować w czasie przeszłym (dokonanym i niedokonanym), teraźniejszym i przyszłym, np. : Kojas ge.lia; Dunti. baildfia (maudžia- ); Man teip pusiauji. šopa; Widzisz, le,żiu.vi. jej nieśći; Cały czas głowa. nie.štėdava. ; Wczoraj głowa. sa.pėja. ; Nie czytaj, głowa. sa.pés... W gwarze obok takich konstrukcji bezosobowych często używa się prawdopodobnie nowszych konstrukcji osobowych, por.: : Oi, lūpa.s sopa labai; Galva pradé sa.pėt; Drętwieje. ręka; Ręka mu drętwieje, koniecznie chce, żeby tak zrobić; Nos swędzi, ktoś umrze; Jak palce u nóg bolą, to wprost się raduję. nie ma... Warto zauważyć, że z czasownikami sopa, niešti, peršti używany jest zarówno przypadek biernikowy, jak i mianownikowy. Ale z czasownikami užtirpsta, tvinksta, * Aby dokładniej oddać fonetykę dialektu, stosuje się transkrypcję fonetyczną, tylko znacznie uproszczoną. Półdługość głosek oznacza się kropką nisko po prawej stronie znaku głoski. Akcentowane samogłoski długie oznacza się jako lk. Akcent i miękkość głosek podano tylko w poszczególnych przypadkach, “X W nawiasach wyjaśniono niektóre wyrazy gwarowe, 5 Końcowe t bezokolicznika w gwarze częściej jest miękkie. 232 knieti używa się tylko w mianowniku, a z czasownikami gelia, maudžia — tylko w bierniku. Takie dwojakie użycie tych zdań jest charakterystyczne dla gwar wschodnioauksztockich i dzukijskich.® W języku literackim w takich przypadkach częściej używa się konstrukcji bezosobowych, tj. z biernikiem. Wśród zdań bezosobowych tej grupy są także zdania o innym składzie i znaczeniu, np. : Ale Zi.na.t, prisvarga. już; Tadu jai labai pazbaisa. (zrobiło się strasznie); Paru.pė (parūpo) padabot, kas ti de.das; Ajagi, jak chce się pić... W niektórych z nich czasownik bezosobowy lub użyty bezosobowo wraz z bezokolicznikiem tworzy orzeczenie złożone (gert noris, paru.pė padabot). II. ZDANIA BEZPODMIOTOWE Z BEZOSOBOWĄ FORMĄ CZASU PRZESZŁEGO RODZAJE UCZESTNIKÓW 4. Są to zdania bardzo szeroko używane w gwarze. W zależności od tego, jak wyrażony jest wykonawca czynności, zdania te dzielimy na dwie grupy: zdania z niewskazanym wykonawcą czynności oraz zdania, w których wykonawca czynności wyrażony jest w dopełniaczu. 1. Zdania z su niewskazanym wykonawcą, np. : Atvažia.va. imt, tai sa.ka., gerai va sukrduta (apie šieną); Negrėpra lik ut tiem žaliem; Čia jau pravarioni.ta (pražiopsota); Vynas tru.puti. nugerta bu.va. ; Jej płaszcz był dob.rze ku.piony; Wszystko zo.stało od.kupione (przetłumaczone) by.ło. ; Stoi ca.gla.s (cegły) ułożone; Zadotkas (zaliczka) by.ła. dana... Jak widać na iš przykładach, możliwe du są tu przypadki. W niektórych zdaniach występuje rzeczownik wyrażony w mianowniku, w innych go nie ma.” jo Z powodu całkowitego braku wykonawcy w zdaniu mianownik obiektu jak gdyby nabiera znaczenia podmiotu. Taka zmiana znaczenia zdań, kiedy pod względem formy zbliżają się one do zwykłych zdań osobowych, jest znana w niektórych gwarach ir języka rosyjskiego.® J. Jablonskis takie zdania z su mianownikiem, mimo że ów mianownik oznacza obiekt, zalicza do zdań osobowych. ? Powstaje pytanie, dlaczego w tych zdaniach orzeczenie stanowi imiesłów rodzaju nijakiego i ir dlaczego nie jest on uzgodniony z podmiotem. Jablonskis nie udziela odpowiedzi na to pytanie. Najprawdopodobniej imiesłowy rodzaju nijakiego są tu używane dlatego, że wykonawca nie został wyrażony. 2. Zdania z su wykonawcą w dopełniaczu. Podmiot wyrażony przypadkiem dopełniacza mogą stanowić zaimki albo rzeczowniki własne, np. : Kinduriu. ra.da.m, kai atvažia.va.m, ineita naujuosna namuosna iš kurnica.s (iš dūminės); Już 6 Na niektórych stronach przykłady takich zdań można znaleźć w pracy I. Špechta Litauische dialektische Texte aus Russisch Litauen, Leipzig, 1920, a także w pracy J. Otrembskiego Wschodniolitewskie narzecze twereckie, cz. I. Kraiéw, 1934, ? Oba te rodzaje zdań są charakterystyczne dla północnych gwar rosyjskich; zob. A. B. Illanupo, OuepkHh no CHHTAKCHCY PYCCKHX HAPOAHLIX rOBOpoB, 144—145, Mocksa, 1953. O ich występowaniu w zabytkach języka rosyjskiego zob. C. JI. Hukud opos, Dzaroj, ero KareropuH H (dopMbI B pycckoit nucsMeHHocTH II-i mon. XVI B., 321, 1952. 8 O. JI. EH nnn. SaverkH O 3anHCAX MarepHaJiOB No CHHTaKCHCY. —„DiOJIJIETERKb AKanekTOJiornueckoro ceKTOpa Mucturyra pycckoro si3bIKAa”*, sein, 4, 45 —47, 1948. * Rygiškių Jono Lietuvių kalbos sintaksė, 30, Seinai, 1911. 16. Zagadnienia językoznawstwa II, 233 nume.gota dobrze mūsu., pradėja. stukset (pukać); Sodi keno tai būta; jau ata.nešta Jo malku. ; Ma.na. nuveita nėr Wiedza, gdzie; Gość przybywa, a. moja. kartu.kas (cieśla) umiera na stojąco; Ściana obciążona lwami. su ściernisko... Konstrukcje z su imiesłowami strony biernej czasu przeszłego rodzaju nijakiego z dopełniaczem wykonawcy ir Szpecht uważa za polonizmy, F. jednak trafniej byłoby uznać je za wspólne językom litewskiemu i słowiańskim; świadczy o tym szerokie użycie w ir litewskich gwarach języka rosyjskiego. jų ir III. BEZOSOBOWE ZDANIA SU Z CZASOWNIKAMI MODALNYMI Orzeczenie iš złożone składa się z bezokolicznika, który ir wyraża czynność, oraz czasownika modalnego ir wskazującego czas i aspekt. Najczęściej używane są następujące czasowniki modalne: (nie-)trzeba, (nie-)przyjdzie, (nie-)będzie trzeba, (nie-)można, (nie-)wolno. Ten typ zdań łączy dwa rodzaje zdań: zdania z dopełnieniem w su mianowniku oraz zdania ir z su dopełnieniem wyrażonym innymi przypadkami. 1. W bezosobosu wych zdaniach z czasownikir ami modalnymi w orzeczeniu dopełnienie występuje w mianowniku. Takie zdania są bardzo często używane w dialekcie, np. : Jau w.gnis raikia dekt; Kiba (jeżeli tylko) lunie, to trzeba będzie potrząsnąć sianem; Zawinąć śledzia. nie trzeba., tylko obrać.; Rąk w żaden sposób nie można odciągnąć; Trzeba już teraz nie mówić nic; Muszę naprawić dach (dach); Jutro chyba. ar Trzeba będzie suszyć siano... W podręcznikach języka litewskiego takie zdania zwykło się uważać za osobowe, mające obie główne części zdania. Przypadek mianownikowy wraz z su bezokolicznikiem uważa się za podmiot złożony, a o słowo modalne — — za orzeczenie. Trafniej byłoby zaliczyć takie zdania do bezosobowych z orzeczeniem złożonym (słowo -- modalne + bezokolicznik). Uznanie tutaj mianownika za podmiot można uznać ir ne za całkowicie poprawne, ponieważ oznacza on obiekt. Tutaj mianownik ma znaczenie biernika; dołączenie o bezokolicznika jako części orzeczenia złożonego do mianownika, oddzielenie go od słowa modalnego jest sztuczne. W języku literackim w takich zdaniach zamiast mianownika coraz częściej używa się biernika. Zauważa to J. Žiugžda". W zdaniach, w których zamiast mianownika użyto biernika, Žiugžda J. dostrzega zmianę wyrażenia głównych części zdania. Zdanie vasarą tenka daržai laistyti* analizuje się następująco: daržai laistyti to złożony podmiot, jo tenka to orzeczenie; w zdaniu vasarą tenka daržus laistyti za podmiot uważa się — tylko laistyti, o a za orzeczenie — tenka. o Iš W rzeczywistości nie zachodzą tu żadne zmiany w składzie głównych części zdania, lecz jedynie dopełnienie zostaje całkowicie wyraźnie użyte w bierniku. J. Jablonskis, mówiąc o zdaniach z mianownikisu em i ir złożonym orzeczeniem®, wskazuje, że przy analizowaniu takich zdań | może być wiele subiektywizmu. W zdaniu reikia rugiai kirsti, pytając, co trzeba zrobić, podmiotem będzie rugiai kirsti; pytając, co mówi się o życie, odpowiemy: o rugiai kirsti reikia. A zatem reikia kirsti uznamy za orzeczenie. 0 R, Specht, dz. cyt. veik,, 1 I, 69—70, Žiugžda, Lietuvių kalbos gramatika, 2, 8, 1955, 12 Przykład zaczerpnięto z tego samego źródła. 12 Rygiškis Jonas, Składnia języka litewskiego, 25—26, Sejny, 1911, 234 Jak widzimy, J. Jablonskis nie podaje żadnego kryterium, według którego można by przypisać bezokolicznik do podmiotu lub orzeczenia, wskazując, że zależy to od pytania, akcentu logicznego itd. Analogiczne konstrukcje z mianownikiem o znaczeniu biernika występują w północnorosyjskich dialektach, a do XVIII wieku były używane także w rosyjskim języku pisanym.’® 2. W zdaniach bezosobowych z orzeczeniem złożonym, składającym się ze słowa modalnego i bezokolicznika, dopełnieniem może być dopełniacz. Użycie dopełniacza jest tu zawsze uwarunkowane znaczeniem semantycznym rzeczownika lub czasownika, np. : Raiks susmal’t dabar miežiu. (część ich, nie wszystkie, ile ich jest); man raiks ža.les pasraut (przedrosDo tek wskazuje na niepełność czynności); Kiedy usiądziesz, Pranokas przyjedzie, trzeba ryż siewać. jemu nalej; Trzeba mu dać kaszy, niech je... Jeżeli takiego uwarunkowania nie ma, używany jest mianownik, por. : Trzeba zmielić żyto (cały zapas); Można wyrwać maki; Nie można mąki wysiać, bo... chcesz, rób i tak dalej 3. W gwarze częste są również nieco inne bezosobowe zdania tej grupy. Są to zdania o takiej samej konstrukcji, tylko nie ma w nich słowa modalnego — jest ono jedynie domyślne. Z czasownikiem przechodnim używany jest również mianownik, np. : Dokąd to Za.lz do gaut; Cia liesva.s (drabina) paduot. ar per tos nulipsi; Kur a.ni.s dėt, pinigai... 4. Często używane są zdania bezosobowe ze słowami modalnymi i bezokolicznikiem czasownika nieprzechodniego, np. : Pasilset un ke.lia. raikia (przed podróżą); Šiunde jechać in posa.džia. reikia; Turiu eiti į turgų. (į turgų) prireiks nueiti; Negalima ant jo joti (ant arklio). 5. Įdomi dar viena tokių beasmenių sakinių rūšis. Prie suvestinio tarinio (modalinio žodžio ir bendraties) gali būti pritapusi būtojo kartinio laiko veiksmažodžio „būti“ 3-iojo asmens forma. Pvz. : Rytoj reikėjo. bu.va. blynu. isike.pt; Pirtis raike. bu.va. pasku.rint, nėr kadu; Sakau, maž (gal) pasilser jau raike: bu.va. ; Raike. bu.va, do tej pory i nadal, nie ma i nie ma; Raike. bu.va. już pape.taut.., Zdania te są pod względem znaczenia podobne do trybu przypuszczającego, tzn. wyrażają czynność, która faktycznie się nie odbywa, lecz jest pożądana. Por. : Ry: należałoby usmażyć placków. „Było” w nich nie podkreśla czasu przeszłego. Czasownik „było” w takich zdaniach niewątpliwie pojawił się pod wpływem języków słowiańskich. Por. 3aBrpa HajĮO ObiJIO Gbi OJIHHOB HCIeUub, w językach rosyjskim, białoruskim i polskim „reikia” HyxHo, Tp36a, trzeba — predykatywne słowa o odcieniu modalnym zalicza się do kategorii stanu. W połączeniu z łącznikiem „GbiTb” występują jako orzeczenie. W tych językach słowiańskich „reikia” samo w sobie nie może wyrażać czasu gramatycznego, lecz jedynie oznacza stan o odcieniu modalnym. Tymczasem w języku litewskim „reikia”, choć również oznacza pojęcie konieczności jako stan, nadal jest czasownikiem i może wyrażać czasy czasownika bez łącznika „būti”. Dlatego „buvo”, dodane do „reikėjo- ”, pod względem znaczeniowym nie wnosi nic nowego, a jedynie podkreśla nierealność czynności. UW Biomnerenb AnajekToJi. cekropa AH CCCP. l. mn. I, 17, 1947. 5 A, B, Wlanupo, Ouepku no CHHTAKCHCY PYCCKHX HapOAHHX roBopos, 141-142, Mocksa, 1953. : 235 Zdania o takiej konstrukcji spotyka się także w innych gwarach, np. w gwarze twereckiej!8, a także ir w gwarze linkmeńskiej, od której oddzieliła się gwara Malkawy. Oznacza to, że powstały one wcześniej, niż opisywana gwara znalazła się w otoczeniu języka białoruskiego. J. Špecht podaje takie przykłady już z „Summa arba trumpas iszguldimas Ewangelių szwentų““ . IV. ZDANIA BEOSOBOWE Z PRZYMIOTNIKAMI RODZAJU NIJAKIEGO W tych zdaniach orzeczenie wyrażone jest przymiotnikiem rodzaju nijakiego. Ze względu na obecność wykonawcy te zdania są różne. W jednych z nich stan wyrażony orzeczeniem nie jest związany z żadnym wykonawcą, w innych — jest on domyślny albo wyrażony przypadkiem celownika, np. : Pre. saulai teip balta; In saula.s bardzo zdrowa; Ach, źle zęby bolą. be ; Widzisz, jak u nas spokojnie (wesoło); Może niespokojna (smutna) Malkava.- j, kiedy młodym, to zawsze w mieście lepiej... Często występuje tu jako orzecznik słowiańskie baikia [| batka oznaczające: niezła, dobra, dobrze (por. blir. Gaiika = 6acHs1), np. : Choćby trochę przemokło.ku., to baika; Dziś baikia, niezbyt gorąco; Już kiedy zwiozą żyto, to wtedy będzie baika... „Baika” w gwarze przybrało znaczenie przymiotnika rodzaju nijakiego. Jako orzecznik lub w składzie orzeczenia może występować także w zdaniach osobowych, np. : Co roku rosną ziemniaki- .s baika; Kalniai (kailiniai) bus baika... W podobnym znaczeniu (niezły, dobry, dobrze) słowo Galika jest, jak się wydaje, używane także w niektórych gwarach białoruskich". V. ZŁOŻONE ZDANIA BEZOSOBOWE W gwarze Malkavos szeroko używane są zdania bezosobowe o następujących konstrukcjach: nėra 1. | + kas + czas teraźn. 1. Forma czasownika w 3. os. jest ‘Przykłady: Nėr kas ra.ša. (nie ma o czym pisać); Nėr kas valga. (nie ma czego jeść, jedzenia- ); Nie ma co rduna (nie ma trawy); Nie ma co pe.ni (nie ma świni); Palitite, "(pora deszczowa), to nie ma co dirba (nie ma czego robić); Jest co pjauna (dobre zboża); Jest co ma.la. (są ziarna), tylko nie ma girnu. ; Jest co siu.va (są materiały), tylko nie mam čėsa. (czasu). jest Np. : Tu nie ma gdzie się kąpać (nie ma gdzie się kąpać); Nie ma kiedy się ubrać; Może niebuvo. kiedy rašo. ; Nie ma gdzie dėti lapų; Słyszałem, ale niebuvo. kadu słuch. ; Jest gdzie dosyć. (jest gdzie pasać) y Jest kadu tutaj mi ple.pa... nie ma 2. | + gdzie, kiedy +4 jesteśmy; 1; 3. forma czasownika. 16 Zob. J. Otrebski, Wschodniolitewskie narzecze twereckie, cz. I, 400. 1 D, W nieopublikowanej rozprawie kandydackiej Telentiuka „HecJiejjopanne B obnactu Gesopycckoft najJiekTOJIOrHHK- “, Ilnnck, 1949, znajdujemy przykład „Tanap 3ašuxatbi y Ilinck, Galiksi, a panus, npayga wo ObIO TPyAHO. 236 Są to swoiste zdania złożone bezosobowe z bezosobowymi zdaniami głównymi, w których występuje tylko orzeczenie wyrażone czasownikami oznaczającymi istnienie lub stan: nėra, yra, oraz bezosobowymi zdaniami podrzędnymi dopełnieniowymi (kas ra,ša., kas valga., kur mauda.s ir t. t.). Zdania te są interesujące zarówno pod względem budowy, jak i znaczenia. Jak wynika z objaśnień, w zdaniach z zaimkami mianownik „kas” oznacza obiekt. W niektórych innych gwarach owo „kas” oznacza wykonawcę (nėr kas valgo — nie ma jedzącego). | W podręcznikach języka litewskiego takie zdania nie były analizowane. J. Jablonskis, mówiąc o głównych częściach zdania, podaje wiele takich przykładów z różnych gwar.!? I niezależnie od tego, czy mianownik oznacza w nich obiekt, czy wykonawcę, mianownik i forma czasownika uważane są za podmiot logiczny. W odniesieniu do gwary malkawskiej byłoby to nieprawidłowe, ponieważ mianownik oznacza tu obiekt. Do wyrażenia wykonawcy używa się celownika: Nėr kam aina (nie ma człowieka, który by szedł); Yr kam padeda (jest pomocnik); Nėr kam padeda (nie ma pomocnika). Możliwe, że we wszystkich zdaniach podrzędnych tych konstrukcji czasowniki rašo, valgo itd. tylko swoją formą pokrywają się z formą 3. osoby. A ze względu na swoje pochodzenie jest tu jakaś inna forma; przykłady Jablonskiego pokazują, że w gwarach forma czasownika w tym miejscu się różni. Może tu być: esam. 1. imiesłów strony czynnej, tryb rozkazujący, tryb przypuszczający itd. Forma 3. os. w tych zdaniach przypomina pod względem znaczenia czasowniki bezosobowe, ponieważ one również nie wskazują wykonawcy. Obok zdań: nėr kas valga., nėr kur mauda.s, nėr kam aina używane są także zdania z bezokolicznikiem: nėr ko valgyt, nėr kur maudytis, nėr kam ait, yr kam padėt i t. t. Nie udało się ustalić żadnych prawidłowości takiego zróżnicowanego użycia. Oczywiście wszystkie te zdania są bardzo interesujące pod względem budowy i znaczenia i powinny być szerzej analizowane na podstawie danych z innych gwar, HEKOTOPbIE THMbl BE3JIHUKHbIX IPEJIJIO)KKEHHH B I'OBOPE į JIEP. MAJIbKOBKA (BCCP MerncjaBibekuai p-H MorusnesBekoji 06a.) M. K. CHBHIIKEHE Streszczenie artykułu zawiera opis najbardziej charakterystycznych B JŲIS TOBOpa Jep. ManbKoBka 6esjinuKsIx prejljioxxeHHė. Основные вычисления рассматриваются главным образом C точки зрения HX состава H выражения сказуемого. Рассматриваются следующие THŪbI NPEAJIOKEHHH: I. ZDANIA BEZOSOBOWE Z ORZECZENIEM BEZOSOBOWYM LUB BEZJIMYHO YIIOTPEBJIEHHBIMU TJIATOJIAMH; '8 Rygiškių Jono Składnia języka litewski25, ego, Sejny, 1911, 237 II. ZDANIA Z IMIESŁOWOWYM ORZECZENIEM PRZYMIOTNIKOWYM CZASU PRZESZŁEGO (W ZDANIU). Dru npeasoxeHHsi WHPOKO pacnpocrpaHbi B rosope. Wśród nich rozróżnia się zdania z niewskazanym wykonawcą czynności oraz zdania ze wskazanym wykonawcą czynności (w dopełniaczu). W pierwszych zdaniach dopełnienie występuje w mianowniku. Z powodu całkowitego braku rzeczywistego podmiotu czynności mianownik podmiotu przekształca się, zbliża się znaczeniowo do nosiciela stanu wyrażonego imiesłowem. Na przykład, Jai pal’tas ge.ras nu.pirkta (dla niej kupiono dobry płaszcz). W swojej gramatyce J. Jablonskis zalicza takie zdania do bezosobowych. III. ZDANIA BEZOSOBOWE Z CZASOWNIKIEM MODALNYM. Buecb HanbGosee HHTEPECHBLIMH SIBASIOTCS NpeJJoXKeHHs C MOJLaJIbHbIMH CJIOBAMH H HMEHHTEJbHbIM nNajexoM B 00’eKTHOM 3HaueHWH. Nuveler silke. neraike (być może: nie, nie jest; nie należy). W gramatykach języka dolnołużyckiego takie zdania również zalicza się do bezosobowych, jednak czasownik modalny i rzeczownik w mianowniku traktuje się jako złożone orzeczenie, a czasownik modalny — jako orzeczenie. Drugi typ zdań obejmuje kilka odmian, wśród nich zdania, w których złożone orzeczenie (czasownik modalny + bezokolicznik) pod wpływem języków słowiańskich zostało rozszerzone (formą 3. Lūma przemienia się w czasie czasownika „być”: yra → gaike, buvo. byłoby. isikept (dosłownie: jutro nie powinno być żadnych kłopotów). Znaczenie tego jest istotne, ponieważ bezosobowe rozszerzenie orzeczenia występuje również w gwarze limbańskiej (od której oddzielił się dialekt małkowski) oraz w innych gwarach. IV. ZDANIA BEZOSOBOWE Z RODZAJOWYM PRZYMIOTNIKIEM ORZECZNIKOWYM. W funkcji orzecznika może występować słowo byka ze znaczeniem „dobrze”, „nic” (por. białorus. baika = basnia), które rozumiane jest jako nieodmienne przymiotnikowe. V. ZŁOŻONE ZDANIA BEZOSOBOWE. Jako złożone rozpatruje się zdania typu: nėra (yra) kas valga. (Dosłownie: nie (jest), co je; nėra (yra) kadų apsivelka (dosłownie: nie (jest), kiedy ubiera się). T JIAHBbie nNpeAsoOXKeHHSi COCTABJISIIOT IVIaroJIbi ObiTHS (ecTb, Het). B NPHAATOYHLIX JIONOJIHHTEJIbHbIX C MECTOHMEHHSMH HMEHHTEJIbHbIH najex MecToHMeHHA „kas“ oGo3HauaeT 00’ekT. I'JiaroJi B HEX, MO-BHAHMOMY, TOJIbKO COOTHOCHTCS C (hopmoii 3-ro JHA, a NO NPOHCX 0XKAEHHIO MOXKeT ObiTh HHOI (dopMOK, Ilo roBopam 34eChb BLICTYNAIOT PasHble IJIarOJibHbIe (HOPMbI.