Kai kurie beasmenių sakinių tipai Malkavos tarmėje

LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI, II LIETUVOS TSR MOKSLŲ AKADEMIJA NIEKTÓRE TYPY ZDAŃ BEZOSOBOWYCH W GWARZE MALKAVSKIEJ (BTSR, obw. mohylewski, rejon mstysławski)1 M. SIVICKIENĖ Zagadnienie zdań bezosobowych w gwarach języka litewskiego jest niewątpliwie bardzo interesujące samo w sobie, tym bardziej że zdania takie nie zostały szerzej omówione nawet w litewskim języku literackim. Z tego ostatniego powodu przy opisie bezosobowych zdań gwarowych pojawia się wiele trudności. Podręczniki języka litewskiego przeznaczone dla szkół ograniczają się do kilku przykładów zdań bezosobowych określających zjawiska przyrody lub fizyczny i psychiczny stan człowieka. Pomija się strukturalne i semantyczne zróżnicowanie zdań bezosobowych. W składni J. Jablonskisa o zdaniach bezosobowych mówi się wprost bardzo krótko (podano definicję i kilka przykładów), lecz przy omawianiu głównych i pobocznych części zdania przytoczono wiele różnorodnych przykładów, wśród których są także konstrukcje bezosobowe, chociaż nie zalicza się ich do tych ostatnich.2 Nieco szerzej nad litewskimi zdaniami bezosobowymi zatrzymuje się M. Durys³. Mówi również o takich zdaniach bezosobowych, w których funkcję orzeczenia pełni imiesłów, osobowa forma czasownika o znaczeniu bezosobowym itp. Jednak pogląd M. Durysa na zagadnienia gramatyczne jest często formalistyczny. We wstępie do podręcznika Durys pisze, że kierował się bezpośrednio pracą M. Pieszkowskiego „Русский синтаксис в научном освещении”. Jeśli jednak w składni M. Pieszkowskiego wykład faktów językowych w wielu przypadkach rozmija się z formalistycznym stanowiskiem autora, to niewielki podręcznik Durysa pozostał na wskroś formalistyczny. Nie znaczenie zdań bezosobowych warunkuje tu ich strukturę, lecz przeciwnie — forma determinuje treść. W niniejszym artykule nie w pełni podziela się tradycyjny pogląd na niektóre omawiane tu konstrukcje składniowe. 1Niniejszy artykuł jest skróconym rozdziałem rozprawy kandydackiej „Литовский говор в белорусском окружении (БССР, дер. Мальковка, Могилевской обл.)” (rękopis). Rozprawę obroniono w 1956 r. na Uniwersytecie Państwowym im. A. Żdanowa w Leningradzie, odznaczonym Orderem Lenina. Opisano w niej fonetykę i morfologię gwary wsi Malkavka oraz niektóre zagadnienia składniowe. Więcej informacji na ten temat i o pochodzeniu gwary można znaleźć w autoreferacie pod tym samym tytułem. 2 Rygiškių Jonas, Lietuvių kalbos sintaksė, 10, 19–26, Seinai, 1911. 3 M. Durys, Lietuvių kalbos sintaksė, Kaunas, 1927. 231 Za zdania bezosobowe uznaje się takie zdania, które nie mają podmiotu gramatycznego wyrażonego w mianowniku i wskazującego wykonawcę czynności lub nosiciela określonej cechy; orzeczenie takich zdań nie jest związane z kategorią osoby. W artykule opisano zdania bezosobowe charakterystyczne dla gwary malkawskiej. Klasyfikuje się je według składu. Wyróżniono także kilka grup wyraźniejszych pod względem semantycznym. I. ZDANIA BEZOSOBOWE Z CZASOWNIKAMI BEZOSOBOWYMI LUB UŻYTYMI BEZOSOBOWO 1. Zdania bezosobowe określające różne zjawiska przyrody Główną część zdania (orzeczenie) stanowią czasowniki bezosobowe i użyte bezosobowo. Orzeczenie występuje w formie 3. osoby czasu teraźniejszego, przeszłego i przyszłego. Np.: Ale teip spakainiai (spokojnie) lyja⁴; Vakar labai ke.pina.; Perniai labai kepindava.; Vėl isipaga.di.ja. (wypogodziło się); Lauki šūla; Pa.piet vėl šūtins; Ai, daug prisni.ga.; Jau de.nos kiek pridėja.; De.noja; Kai iside.nos (rozwidni się), to i isipaga.dis; Un pa.vakarius pradėja. laščiot5. W gwarze obok tych zdań bezosobowych występują również zdania osobowe, np.: rytas aušta, lietus lyja, vakaras jau sute.ma., graužmas (grzmot) graudžia... A. Szachmatow tłumaczy powstanie takich zdań późniejszym dodaniem podmiotu do zdania bezosobowego pod wpływem zdań osobowych. Odmienne stanowisko zajmuje M. Pieszkowski (zgadza się z nim również M. Durys w swojej składni). W jego rozumieniu zdania osobowe lietus lyja, aušra aušta itd. są wcześniejsze, a dopiero później człowiek, gdy zaczyna krytycznie myśleć, odrzuca nazwę domniemanego wykonawcy, podkreślając w ten sposób nieznajomość rzeczywistej przyczyny (rzeczywistego wykonawcy). 2. Zdania bezosobowe wyrażające psychiczny i fizyczny stan człowieka Orzeczenie tworzą wyłącznie czasowniki bezosobowe w formie 3. osoby. Mogą one występować także w czasie przeszłym (jednorazowym i częstotliwym), teraźniejszym i przyszłym, np.: Kojas ge.lia; Dunti. baūdžia (boli); Man teip pusiauji. sopa; Matai, le.žiu.vi. jai niešti; Vis galvu. ne.štėdava; Vakar galvu. sa.pėja; Neskaityk, galvu. sa.pės... W gwarze obok takich konstrukcji bezosobowych często używa się być może nowszych konstrukcji osobowych, por.: Oi, lūpa.s sopa labai; Galvà pradė sa.pėt; Aštripa. runka; Jan runka.s knieti, kadniec (koniecznie), kad teip padaryt; Nosis niešti, miris kas; Kaip sopa ažu.pinčiai, tai pre.ma (po prostu) ra.du. nera... Warto zauważyć, że z czasownikami sopa, niešti, peršti używa się zarówno biernika, jak i mianownika. Natomiast z czasownikami užtirpsta, tvinksta, ⁴ Aby dokładniej oddać fonetykę gwary, stosuje się transkrypcję fonetyczną, jednak znacznie uproszczoną. Półdługość głosek oznacza się kropką po prawej stronie u dołu znaku głoski. Akcentowane samogłoski długie oznacza się jak w języku litewskim standardowym. Akcent i miękkość głosek zaznaczono tylko w poszczególnych przypadkach. W nawiasach objaśniono niektóre wyrazy gwarowe. ⁵ Końcowe t bezokolicznika jest w gwarze częściej miękkie. 232 knieti występuje tylko z mianownikiem, natomiast z czasownikami gelia, maudžia — tylko z biernikiem. Takie dwojakie użycie tych zdań jest charakterystyczne dla gwar wschodnioauksztockich i dzukijskich.6 W języku literackim w takich przypadkach częściej stosuje się konstrukcje bezosobowe, tj. z biernikiem. Wśród zdań bezosobowych tej grupy są też zdania o innym składzie i znaczeniu, np.: Ale ži.na.t. prisvarga. jau; Tadu jai labai pazbausa. (zrobiło się strasznie); Paru.pė (zainteresowało) padaboo, kas ti de.das; Ajagi, kaip gert noris... W niektórych z nich czasownik użyty bezosobowo lub w sposób bezosobowy wraz z bezokolicznikiem tworzy orzeczenie złożone (gert noris, paru.pė padaboo). II. ZDANIA BEZOSOBOWE Z IMIESŁOWEM CZASU PRZESZŁEGO RODZAJU NIJAKIEGO Są to zdania bardzo szeroko używane w gwarze. W zależności od tego, jak wyrażony jest wykonawca czynności, dzielimy te zdania na dwie grupy: zdania z niewskazanym wykonawcą i zdania, w których wykonawca wyrażony jest w dopełniaczu. 1. Zdania z niewskazanym wykonawcą, np.: Atvažiuo.va. imt, tai sa.ka., va gerai sukrauta (o ścianie); Negrėpta ut lik tiem žaliem; Čia jau pravaruóni.ta (przegapione); Vynas tru.puti. nugerta bu.va.; Jai pâltas ge.ras nu.pirkta; Vi.sa.s ku.psna.s nukūnkinta (przetłumaczone) bu.va.; Stovi ca.gla.s (cegły) sugriáuta; Zadotkas (zaliczka) bu.va. duota... Jak widać z przykładów, możliwe są tu dwa przypadki. W niektórych zdaniach występuje rzeczownik w mianowniku, w innych go nie ma.7 Z powodu całkowitego braku wykonawcy w zdaniu mianownik obiektu zdaje się nabierać znaczenia podmiotu. Taka zmiana znaczenia zdań, w wyniku której ich forma zbliża się do zwykłych zdań osobowych, znana jest również w niektórych gwarach języka rosyjskiego.8 J. Jablonskis zalicza takie zdania z mianownikiem, mimo że mianownik ten oznacza obiekt, do zdań osobowych.9 Powstaje pytanie, dlaczego w tych zdaniach orzeczeniem jest imiesłów rodzaju nijakiego i dlaczego nie zgadza się on z podmiotem. Jablonskis nie udziela odpowiedzi na to pytanie. Najprawdopodobniej imiesłowy rodzaju nijakiego używane są tu dlatego, że wykonawca czynności nie został wyrażony. 2. Zdania z wykonawcą w dopełniaczu. Wykonawcą wyrażonym w dopełniaczu mogą być zaimki lub nazwy własne, np.: Kinduriu. ra.da.m, kai atvažiuo.va.m, ineita naujuosna namuosna iš kurnica.s (z dymnej chaty); Jau 6 Na niektórych stronach przykłady takich zdań można znaleźć w I. Špechto Litauische dialektische Texte aus Russisch Litaues, Leipzig, 1920, a także w J. Otrembskiego Wschodniolitewskie narzecze twereckie, cz. I. Kraków, 1934. 7 Oba rodzaje tych zdań są charakterystyczne dla gwar północnorosyjskich; zob. А. Б. Шапиро, Очерки по синтаксису русских народных говоров, 144—145, Москва, 1953. O ich użyciu w zabytkach języka rosyjskiego zob. С. Д. Никафоров, Глагол, его категории и формы в русской письменности II-й пол. XVI в., 321, 1952. 8 F. D. Filin. Uwagi o zapisach materiałów dotyczących składni. — „Biuletyn Sektora Dialektologicznego Instytutu Języka Rosyjskiego”, z. 4, 45—47, 1948. 9 Rygiškių Jono Lietuvių kalbos sintaksė, 30, Seinai, 1911. 16. Kalbotyros klausimai II. 233 nume.gota dobrze mūsų. zaczęła, stukset (pukać); Sodi ke.no to było; Jo już ata.nėšta malku.s; Ma.na, nuveita nie wiadomo gdzie; Viešnia.s ata.ja., a. ma.na. kvartu.kas (żandarm) aż.miršta nusimt; Levasios prigriūta siano, su rugienu... Konstrukcje z imiesłowami strony biernej czasu przeszłego rodzaju nijakiego, z dopełniaczem wykonawcy, F. Specht uważa za polskie¹⁰, jednak słuszniej byłoby uznać je za wspólne językom litewskiemu i słowiańskim; świadczy o tym ich szerokie użycie w gwarach języka litewskiego i rosyjskiego. III. ZDANIA BEZOSOBOWE Z WYRAZAMI MODALNYMI Orzeczenie złożone składa się z bezokolicznika, który oznacza czynność, oraz wyrazu modalnego wskazującego czas i aspekt. Najczęściej używane są następujące wyrazy modalne: (nie-)trzeba, (nie-)będzie trzeba, (nie-)będzie trzeba, (nie-)można, (nie-)można. Ten typ zdań łączy dwa rodzaje zdań: zdania z mianownikiem obiektu oraz zdania z dopełnieniem czynności w innych przypadkach. 1. Zdania bezosobowe z wyrazami modalnymi w orzeczeniu i mianownikiem obiektu. Takie zdania są w gwarze bardzo częste, np.: Już ogień trzeba rozpalić; Kibà (jeśli tylko) popada, to trzeba będzie zwieźć siano; Nuvelet śledź. nie trzeba, tylko obrać; Runka.s w żaden sposób nie można otworzyć; Trzeba już teraz nie.u.turt (nie mówić) nic; Mnie trzeba naprawić dach (stóg); Jutro nie wiadomo, czy będzie trzeba suszyć siano... W podręcznikach języka litewskiego przyjęło się uważać takie zdania za osobowe, zawierające obie główne części zdania. Mianownik wraz z bezokolicznikiem uważa się za orzeczenie złożone, a wyraz modalny — za orzeczenie. Słuszniej byłoby zaliczyć takie zdania do bezosobowych z orzeczeniem złożonym (wyraz modalny + bezokolicznik). Uznanie tu mianownika za podmiot nie jest chyba całkiem słuszne, ponieważ oznacza on obiekt. Mianownik ma tu znaczenie biernika, a dołączenie bezokolicznika jako części orzeczenia złożonego do mianownika, oddzielenie go od wyrazu modalnego jest sztuczne. W języku literackim w takich zdaniach coraz częściej zamiast mianownika używa się biernika. Zauważa to J. Žiugžda¹¹. W zdaniach, w których zamiast mianownika użyto biernika, J. Žiugžda dostrzega zmianę w wyrażaniu głównych części zdania. Zdanie latem trzeba ogrody podlewać12 analizuje on następująco: ogrody podlewać — orzeczenie złożone, trzeba — orzeczenie, natomiast w zdaniu latem trzeba ogrody podlewać za podmiot uważa się tylko podlewać, a za orzeczenie — trzeba. W rzeczywistości nie zachodzą tu żadne zmiany w składzie głównych części zdania, jedynie dopełnienie w bierniku staje się całkowicie wyraźne. J. Jablonskis, mówiąc o zdaniach z mianownikiem i orzeczeniem złożonym¹³, wskazuje, że ich analiza może być bardzo subiektywna. W zdaniu trzeba ciąć żyto, zapytawszy, co trzeba zrobić, podmiotem będzie żyto ciąć, a zapytawszy, co się mówi o życie, odpowiemy: żyto trzeba ciąć. A zatem trzeba ciąć uznamy za orzeczenie. 10 F. Specht, min. veik., 69—70. 11 J. Žiugžda, Lietuvių kalbos gramatika, 2, 8, 1955. 12 Przykład zaczerpnięto z tego samego źródła. 13 Rygiškių Jono Lietuvių kalbos sintaksė, 25—26, Seinai, 1911. 234 Jak widzimy, J. Jablonskis nie podaje żadnego kryterium, na podstawie którego można by zaliczyć bezokolicznik do podmiotu lub orzeczenia, wskazując, że zależy to od pytania, akcentu logicznego itd. Analogiczne konstrukcje z mianownikiem o znaczeniu biernika występują w północnorosyjskich gwarach14, a do XVIII wieku były używane również w rosyjskim języku pisanym.15 2. W zdaniach bezosobowych z orzeczeniem złożonym, składającym się ze słowa modalnego i bezokolicznika, dopełnieniem może być dopełniacz. Użycie dopełniacza jest tu zawsze uwarunkowane semantycznym znaczeniem rzeczownika lub czasownika, np.: Raiks susmal’t dabar miežiu. (część z nich, nie wszystkie, ile ich jest); Do man raiks ža.les pasraut (przedrostek pa- wskazuje na niepełność czynności); Nėr kadu sedi, Pranokas atvažiuos, raikia re.šutu. jam atne.št; Raikia duot jam kruopu. tegu ėda... Jeśli takiego uwarunkowania nie ma, używa się mianownika, por.: Raikia sumalt rugiai (cały zapas); Muožna išraut aguona.s; Nemu ožna miltai iškraty t, ku. nori daryk ir t. t. 3. W gwarze częste są również nieco inne zdania bezosobowe z tej grupy. Są to zdania o takiej samej konstrukcji, tyle że nie ma w nich słowa modalnego — jest ono jedynie domyślne. Z czasownikiem przechodnim używa się także mianownika, np.: Kur to ža.le do gau t; Čia liesva.s (kopėčios) paduot. ar per tos nulipsi; Kur a.ni.s dėt, pinigai... 4. Często używa się zdań bezosobowych ze słowami modalnymi i bezokolicznikiem czasownika nieprzechodniego, np.: Pasiset un ke.lia. raikia (przed podróżą); Šiunde važiuot in posa.džia. raikia; Maž do un bazora. (na targ) prieis nuveit; Nemu ožna un jo jot (na koniu). 5. Interesujący jest jeszcze jeden rodzaj takich zdań bezosobowych. Do orzeczenia złożonego (słowa modalnego i bezokolicznika) może zostać dodana forma 3. osoby czasownika „być” w czasie przeszłym prostym. Np.: Ryt raike. bu.va. blynu, išike.pt; Pirtis raike. bu.va. pasku.rint, nėr kadu; Sakau, maž (gal) pasėset jau raike. bu.va.; Raike. bu.va. lik šiol ir atait, nėr ir nėr; Raike. bu.va. jau pade.taut... Znaczeniowo zdania te są podobne do trybu przypuszczającego, tj. wyrażają czynność, która w rzeczywistości nie zachodzi, ale jest pożądana. Por.: Ryt reikėtų blymų išsikept. „Buvo” nie określa w nich czasu przeszłego. Czasownik „buvo” w takich zdaniach niewątpliwie pojawił się pod wpływem języków słowiańskich. Por. Завтра надо было бы блинов испечь. W językach rosyjskim, białoruskim i polskim „reikia” нужно, treba, trzeba — predykatywne słowa o odcieniu modalnym zalicza się do kategorii stanu. Z łącznikiem „быть” pełnią funkcję orzeczenia. W tych językach słowiańskich „reikia” samo w sobie nie może wyrażać czasu gramatycznego, lecz jedynie stan o odcieniu modalnym. Tymczasem w języku litewskim „reikia”, choć oznacza konieczność jako stan, nadal jest czasownikiem i może wyrażać czasy czasownika bez łącznika „būti”. Dlatego „buvo”, dodane do „reikėjo”, nie wnosi nic nowego pod względem znaczenia, a jedynie podkreśla nierealność czynności. 14 Бюллетень диалектол. сектора АН СССР. вып. I, 17, 1947. 15 A. Б. Шапиро, Очерки по синтаксису русских народных говоров, 141—142, Москва, 1953. 235 Takie konstrukcje zdań występują także w innych dialektach, np. w dialekcie twereckim16, a także w dialekcie linkmeńskim, od którego oddzielił się dialekt Malkawy. Oznacza to, że pojawiły się wcześniej, zanim opisywany dialekt znalazł się w otoczeniu języka białoruskiego. J. Špecht podaje takie przykłady już z „Summa arba trumpas izguldimas Ewangelių szwentų”. IV. ZDANIA BEZOSOBOWE Z PRZYMIOTNIKAMI RODZAJU NIJAKIEGO W tych zdaniach orzeczenie wyrażone jest przymiotnikiem rodzaju nijakiego. Pod względem obecności wykonawcy zdania te są niejednorodne. W jednych stan wyrażony orzeczeniem nie jest związany z żadnym wykonawcą, w innych zaś jest on domyślny lub wyrażony w celowniku, np.: Pre. saulai teip balta; In saula.s labai sveika; Ai, bloga be duntu.; Matai, kaip par mus ramu (wesoło); Gal neramu (smutno) Malkava.j, kai jaunim, tai vis miestai geriai... Często funkcję orzeczenia pełni tu słowiańskie baika || baika oznacza: niezłe, dobre, dobrze (por. białor. байка = басня), np.: Kad ir užlyt trupučiu.ku., tai baika; Šiunde baikta, nelabai karšta; Jau kai rugius suvės, tai tadu bus baika... W dialekcie „baika” nabrało znaczenia przymiotnika rodzaju nijakiego. Może pełnić funkcję orzeczenia lub jego składnika także w zdaniach osobowych, np.: Kas metai mūs bulba.s baika; Kalniai (kożuchy) bus baika... W podobnym znaczeniu (niezłe, dobre, dobrze) wyraz байка jest, jak się wydaje, używany także w niektórych dialektach białoruskich17. V. ZDANIA BEZOSOBOWE ZŁOŻONE W dialekcie Malkawy szeroko używane są bezosobowe zdania o następującej konstrukcji: 1. { nie ma / jest } + co + forma czasownika w 3. os. czasu teraźniejszego Przykłady: Nėr kas ra.ša. (nie ma o czym pisać); Nėr kas walga. (nie ma co jeść, jedzenia); Nėr kas rūna (nie ma trawy); Nėr kas pe.ni (nie ma świni); Paliūte. (pora deszczowa), tai nėr kas dirba (nie ma czego robić); Yra kas pjauna (są dobre zboża); Yr kas ma.la. (jest ziarno), tylko nie ma żaren.; Yr kas siu.wa (jest materiał), tylko nie mam czasu. 2. { nie ma / jest } + gdzie, kiedy + forma czasownika w 3. os. czasu teraźniejszego. Np.: Tai čia nėr kur mauda.s (nie ma gdzie się kąpać); Nėr kadu ir apsvelka; Gal nebua.wa. kadu ra.ša.; Nėr kur de.da la.pai; Aš girdėjau, ale nebu.wa. kadu klau-sa.; Yr kur gama. Yr kadu čia man ple.pa... (jest gdzie wypasać); 16 Zob. J. O t r ę b s k i, Wschodniolitewskie narzecze twereckie, cz. I, 400. 17 W nieopublikowanej rozprawie kandydackiej D. Telentiuka „Исследование в области белорусской диалектологии“, Пинск, 1949, znajdujemy przykład: „Тэпэр зайихаты у Пінск, байкы, а ранчь, праўда што было трудно”. 236 Są to osobliwe złożone zdania bezosobowe z bezosobowymi orzeczeniami głównymi, w których występuje tylko orzeczenie wyrażone czasownikami oznaczającymi stan nėra, yra, oraz bezosobowymi zdaniami podrzędnymi dopełnieniowymi (kas ra.są, kas valga, kur mauda.s itd.). Zdania te są interesujące zarówno pod względem budowy, jak i znaczenia. Jak wynika z objaśnień, w zdaniach z zaimkami mianownik „kas” oznacza obiekt. W niektórych innych gwarach owo „kas” oznacza wykonawcę czynności (nėr kas valgo — nie ma nikogo, kto by jadł). W podręcznikach języka litewskiego takie zdania nie były omawiane. J. Jablonskis, mówiąc o głównych częściach zdania, podaje wiele takich przykładów z różnych gwar.¹⁸ Niezależnie od tego, czy mianownik oznacza w nich obiekt, czy wykonawcę czynności, mianownik i forma czasownika uznawane są za podmiot logiczny. W odniesieniu do gwary Malkavos byłoby to nieprawidłowe, ponieważ tutaj mianownik oznacza obiekt. Do wyrażenia wykonawcy czynności używa się celownika: Nėr kam aina (nie ma człowieka, który by szedł); Yr kam padeda (jest pomocnik); Nėr kam padeda (nie ma pomocnika). Możliwe, że we wszystkich zdaniach podrzędnych tych konstrukcji czasowniki rašo, valgo itd. tylko formą pokrywają się z formą 3. osoby. Pod względem pochodzenia jest tu jednak jakaś inna forma. Przykłady Jablonskisa pokazują, że w gwarach forma czasownika jest tu zmienna. Może to być: imiesłów czynny czasu teraźniejszego, tryb rozkazujący, tryb przypuszczający itd. Forma 3. osoby w tych zdaniach przypomina znaczeniem czasowniki bezosobowe, ponieważ one również nie wskazują wykonawcy czynności. Obok zdań: nėr kas valga, nėr kur mauda.s, nėr kam aina używa się również zdań z bezokolicznikiem: nėr ko valgyt, nėr kur maudytis, nėr kam ait, yr kam padėt itd. Nie udało się ustalić żadnych prawidłowości dotyczących takiego zróżnicowanego użycia. Bez wątpienia wszystkie te zdania są bardzo interesujące pod względem budowy i znaczenia, dlatego należy je szerzej analizować, opierając się na danych z innych gwar. NIEKTÓRE TYPY ZDAŃ BEZOSOBOWYCH W GWARZE WSI MAŁKÓWKA (BSSR, rejon mstisławski, obwód mohylewski) М. К. СИВИЦКЕНЕ Streszczenie W artykule opisano najbardziej charakterystyczne dla gwary wsi Małkówka zdania bezosobowe. Zdania bezosobowe omawia się przede wszystkim pod kątem ich składu oraz sposobu wyrażenia orzeczenia. Omawiane są następujące typy zdań: I. ZDANIA BEZOSOBOWE Z CZASOWNIKAMI BEZOSOBOWYMI LUB UŻYTYMI BEZOSOBOWO; 18 Rygiškių Jono Lietuvių kalbos sintaksė, 25, Seinai, 1911. 237 II. ZDANIA BEZOSOBOWE Z NIEROdzajowym IMIESŁOWEM BIERNYM CZASU PRZESZŁEGO (W ORZECZENIU). Zdania te są szeroko rozpowszechnione w gwarze. Wśród nich wyróżnia się zdania z niewskazanym wykonawcą czynności oraz zdania ze wskazanym wykonawcą czynności (w dopełniaczu). W pierwszych zdaniach używa się dopełnienia w mianowniku. Z powodu całkowitego braku rzeczywistego podmiotu czynności mianownik obiektu ulega reinterpretacji i zbliża się znaczeniem do nosiciela stanu wyrażonego przez imiesłów. Na przykład, Jai pal’tas ge.ras nu.pirkta (dla niej kupiono dobry płaszcz). W swojej gramatyce I. Jablonskis zalicza takie zdania do osobowych. III. ZDANIA BEZOSOBOWE ZE SŁOWAMI MODALNYMI. Najciekawsze są tu zdania ze słowami modalnymi i mianownikiem w funkcji obiektu. Nuelet silke. neraike (dosłownie: śledzia umyć nie trzeba). W gramatykach języka litewskiego takie zdania również zalicza się do osobowych. Bezokolicznik i mianownik rzeczownika są traktowane jako złożony podmiot, a słowo modalne — jako orzeczenie. Ten typ zdań obejmuje kilka odmian, a wśród nich zdania, w których złożone orzeczenie (słowo modalne + bezokolicznik) pod wpływem języków słowiańskich zostaje rozszerzone o formę 3. osoby czasu przeszłego czasownika „być”: Ryt raike. bu.va. blynu. isikept (dosłownie: jutro trzeba było upiec bliny). Wpływ ten jest dawny, ponieważ podobne rozszerzenie orzeczenia występuje także w gwarze linkmjańskiej (od której oddzieliła się gwara malkawska) oraz w innych gwarach. IV. ZDANIA BEZOSOBOWE Z NIEROdzajowym PRZYMIOTNIKIEM. W funkcji orzeczenia może występować słowo baika w znaczeniu „dobrze”, „nic” (por. białorus. байка = bajka), które jest interpretowane jako przymiotnik nierodzajowy. V. ZŁOŻONE ZDANIA BEZOSOBOWE. Za złożone uznaje się zdania typu: ner (yr) kas valga. (dosłownie: nie ma (jest), co jedzą), ner (yr) kadu apsvelka (dosłownie: nie ma (jest), kiedy się ubiera). Zdania główne tworzą czasowniki egzystencjalne (jest, nie ma). W zdaniach podrzędnych dopełnieniowych z zaimkami mianownik zaimka „kas” oznacza obiekt. Czasownik w tych zdaniach, jak się zdaje, jest jedynie formalnie powiązany z formą 3. osoby, a ze względu na pochodzenie może być inną formą. W poszczególnych gwarach występują tu różne formy czasownikowe.