Dėl kai kurių baltų kalbų augalų pavadinimų kilmės

LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI, II LIETUVOS TSR MOKSLŲ AKADEMIJA O POCHODZENIU NAZW ROŚLIN W NIEKTÓRYCH JĘZYKACH BAŁTYCKICH A. SABALIAUSKAS Koper (Anethum graveolens) 1. Koper jest starą rośliną uprawną. Jego ojczyzną jest prawdopodobnie południowa Europa (por. O. Schrader, Reall., 1,344; J. Hoops, Reall., 1, 468). Koperu używali do leczenia już starożytni Egipcjanie. Możliwe, że uprawiali go także Hebrajczycy (por. G. Buschan, 147). 2. W językach indoeuropejskich spotykamy różne nazwy tej rośliny. Starożytni Grecy nazywali ją ἄνηθον. Próbowano wiązać to słowo z gr. ἄνεμος „wiatr, powiew”. Jednak mogło ono dostać się do języka greckiego także z Azji lub Egiptu (por. É. Boisacq, D. ét., 62). Z greki nazwa ta przeszła do łaciny — anethum, a stąd do franc. anet(h). Inna część języków romańskich ma nazwę kopru pochodzącą od łac. feniculum (por. A. Walde, Et. Wb., 282): wł. finocchio, port. funcho, hiszp. hinojo, a także franc. fenouil, ang. fennel. Rumuni i Mołdawianie mają znów inną nazwę: rum. mărăr, mołd. мяряр. Słowo to występuje również w języku albańskim — maráq „Feniculum officinale”. Źródłem tych słów jest łac. marathrum (por. G. Meyer, Et. Wb., 259-60). Języki germańskie mają z kolei inną, niejasnego pochodzenia nazwę kopru: stwniem. tilli, śrwniem. tille, niem. Dill, ang. dill, duń. dild, szw. dill, norw. dill. Z języków germańskich słowo to przedostało się także do niektórych języków ugrofińskich: est. till, fiń. tilli (por. Л. Хакулинен, 2,55). 3. Języki słowiańskie mają również zupełnie inną niż wymienione wcześniej nazwę kopru: starosłow. копър, ros. укроп, укропина, кроп, копер (В. Даль, 2, 198; 4,485), bałt. кроп, ukr. кpin, bułg. копър, serb.-chorw. kónap, czes. kopr, słowac. koper, pol. копър, górnołuż. коприк (por. F. Miklosich, Et. Wb., 129; E. Berneker, Et. Wb., 564). Co do pochodzenia tego słowa istnieją różne opinie. A. Meillet (Étud., 409) uważa je za zapożyczenie, ale nie wskazuje jego źródła. Inni językoznawcy sądzą, że słowo to ma pochodzenie słowiańskie. F. Miklošič (Et. Wb., 129) łączy z wymienioną nazwą kopru nazwę pokrzywy: ros. крапива, bułg. коприва, czes. kopřiva, pol. pokrzywa itd. Do tej grupy skłonny jest zaliczać także starosłow. коприна, bułg. коприна „jedwab”. Następnie porównuje te wyrazy, oczywiście przede wszystkim nazwę kopru, z lit. kvepėti, kvapas, łot. kūpēt, kvēpt, kvēpēt, kvēpes. Z semantycznego punktu widzenia takie porównanie jest całkiem możliwe, lecz trudno je uzasadnić fonetycznie. Fo- 5. Kalbotyros klausimai II. 65 netycznie bardzo uzasadnione jest wiązanie tej nazwy kopru z wymienioną nazwą pokrzywy. Znajdujemy tu również przestawkę spółgłosek, charakterystyczną dla obu słów. Skłonny poprzeć takie porównanie F. Miklošiča jest także E. Berneker (Et. Wb., 564-5). Jego zdaniem *koprъ, *kroprъ pierwotnie oznaczało „pokrzywę”. Ponieważ pokrzywa jest używana jako pożywienie, a także w medycynie ludowej, swoją nazwę mogła od niej otrzymać również inna roślina, mianowicie koper. Jako analogiczny przypadek wskazuje on słowo bbršč. Jednak zapewne nie można twierdzić, że jest to zjawisko całkowicie analogiczne. Jedna roślina przejęła tu funkcje drugiej i jej nazwę, natomiast koper i pokrzywa są prawdopodobnie zbyt różnymi roślinami, by mogły przejąć nawzajem swoje funkcje. V. Machek (Rost., 165) wyjaśnia pochodzenie tej nazwy kopru jeszcze inaczej. Jego zdaniem jest to rdzeń słowiański. Łączy tę nazwę kopru również z ros. кропило „Oenanthe phellandrium”, pol. kropidło, ros. (o) кроп, укроп „wrzątek”. A zatem pierwotne znaczenie tego rdzenia miałoby brzmieć „gotować”, a wyrazy kropъ, kopr, kropidło miałyby oznaczać rośliny używane do gotowania. Jeśli ta etymologia jest słuszna, koper należałby do najstarszych roślin uprawnych użytkowanych przez człowieka. V. Machek pisze tak w Rost., 165: „Anethum — jedna z najstarszych roślin uprawnych”. Jednak i to wyjaśnienie jest bardzo wątpliwe. Po pierwsze, poza tym porównaniem nie ma żadnych innych argumentów, by uznać koper za roślinę wyróżniającą się tak wielkim znaczeniem i starożytnością. Z drugiej strony wyrazu укроп prawdopodobnie nie można oddzielić od czasownika кропить (por. A. Meillet, Étud., 219). Ponadto, gdyby koper był tak ważną i starą rośliną, jego nazwa powinna być być może spotykana także w innych językach indoeuropejskich, tymczasem dziś występuje ona tylko u Słowian. Wobec tego słowiańską nazwę kopru należy na razie uznać za wyraz o niejasnym pochodzeniu. Z języków słowiańskich nazwa kopru przeszła także do innych języków: alb. kopër, węg. kapor. W późniejszych czasach przejęły ją z języka rosyjskiego języki innych narodów Związku Radzieckiego: baszk. укроп, moksz. укроп, kazach. укроп, buriacko-mong. укроп, oset. укроп, ewenk. укроп, czuw. укроп, tuw. укроп itd. 4. Litewska nazwa tej rośliny, krapas, również jest zapożyczeniem ze słowiańszczyzny. Słowo to dostało się do języka litewskiego prawdopodobnie z polszczyzny (por. A. Brückner, Fw., 96; Pr. Skardžius, Lw., 109; E. Fraenkel, Et. Wb., 288). Znajdujemy je już w słowniku K. Sirvydasa (Di., 104). Występuje ono także we wszystkich dialektach litewskich. Z polszczyzny zapożyczono również kropas, spotykane w dialektach łotewskich Łatgalii (Summent, 153; por. E. Fraenkel, Et. Wb., 288). 5. W języku łotewskim najczęściej używaną nazwą kopru jest dille. Występuje ona już w łotewskich zabytkach językowych z XVII wieku: G. Mancélis (Phras. lett., XVI) pisze „Dillen, Dilles”, J. Langijas (Wb., 27) — „Dilles, Dill, herba”. Także w przekładzie Biblii Glücka znajdujemy: „juhs dohd ah to desmitu Teesu no Mehtrehm, Dilles un Kimmines” (por. J. Sehwers, 305). Łotysze przejęli tę nazwę kopru z języka niemieckiego. Z niemieckiego słowo to przedostało się także do języka litewskiego: dilė (L. k. žd., 2,375), dilutė (L. k. žd., 2,381; J. Dagys, 23). Jednak w języku litewskim jest ono używane bardzo rzadko. 66 6. W zabytkach staropruskich nie znajdujemy nazwy kopru. Znajdujemy wprawdzie pruską nazwę miejscową Crapiten (G. Gerullis, Ort., 71), która została najprawdopodobniej utworzona od Krape (takie pruskie imię osobowe) z przyrostkiem -it-. W języku litewskim spotykamy również nazwiska Krapaitis, Krāpas. Trudno jednak ustalić, czy te imiona osobowe pochodzą od nazwy kopru, czy od jakiegoś innego wyrazu. 7. A zatem w językach indoeuropejskich znajdujemy wiele nazw kopru. Języki słowiańskie mają wspólną nazwę kopru o niejasnym pochodzeniu. Z języka polskiego tę nazwę kopru przejęli Litwini i niektóre dialekty łotewskie. Poza tym w języku łotewskim używa się nazwy kopru pochodzenia niemieckiego. Czasami występuje ona również w niektórych zabytkach języka litewskiego. O języku staropruskim nie można powiedzieć nic pewnego. Kminek (Carum carvi) 1. Kminek był już w dawnych czasach powszechnie używaną rośliną przyprawową. Zdaniem Dioskurydesa (De mat. med., 3, 61) najlepszy kminek uprawiali Egipcjanie, zwłaszcza mieszkańcy delty Nilu (por. G. Buschan, 148). Hipokrates nazywa kminek abisyński po prostu królewskim — κύμινον βασιλικόν (por. V. Hehn, 206). Chodzi tu najprawdopodobniej o gatunek kminku Cuminum Cyminum. W Europie najbardziej rozpowszechniony jest gatunek kminku Carum carvi. Nasiona tej rośliny znajdowano już w wykopaliskach palowych osad w Robenhausen w Szwajcarii (por. G. Buschan, 149). Dawni Słowianie używali kminku podczas obrzędów przyjmowania noworodka do swojej wspólnoty (por. Л. Нидерле, 183). Coś przypominającego zwęglone nasiono kminku znaleziono wśród innych ziaren w wykopaliskach grodziska w Gabrieliškės (por. W. Swederski, 245). Z powodu braku innych, bardziej przekonujących danych nie można jednak wyciągnąć żadnych wniosków na temat uprawy kminku na ówczesnej Litwie. 2. Większość języków indoeuropejskich ma tę samą nazwę kminku, którą najczęściej zapożyczyły od siebie nawzajem. Grecka nazwa kminku κύμινον jest najprawdopodobniej zapożyczeniem z języków semickich, por. hebr. kammōn, aram. kammōnā, asyr. kamūnu i in. (por. O. Schrader, Real., 1, 655). Porównując te semickie nazwy kminku z grecką, uderza pewna niezgodność wokalizmu, dlatego niektórzy, na przykład P. Kretschmer (KZ, 29, 440-1), skłaniają się ku wątpliwościom co do tej hipotezy. Wiąże on wspomniane wschodnie nazwy kminku z gr. σκάμμωνία obok χάμων (łac. scammonia) „pewien rodzaj rośliny pnącej”. Trzeba jednak powiedzieć, że wokalizm dawnych zapożyczeń wschodnich często bywa niezgodny, dlatego wydaje się, że większość językoznawców słusznie uznaje gr. κύμινον za wyraz pokrewny wspomnianym semickim nazwom kminku (por. O. Schrader, Real., 1, 655; K. Lokotsch, Et. Wb., 84; Weigand, 1, 1169; E. Berneker, Et. Wb., 681; V. Machek, Rost., 157; A. Brückner, St. et., 239). Z greki ta nazwa kminku przeszła do łaciny — cuminum, a stąd różnymi drogami do języków germańskich i romańskich: staro-wysoko-niemieckie kumil < kümīn, średnio-wysoko-niemieckie kumin, niem. Kümmel, ang. cumin, szw. kummin, duń. kommen, niderl. komijn, wł. comino, hiszp. comino, port. cominho, rum. chimen, 67 mołd. kùmen. Słowo to dotarło również do innych języków europejskich: węg. kőmény, fiń. kumina (por. T. E. Karsten, IF, 26,249), est. köömen i in. 3. Nazwę kmynu mają także języki słowiańskie: st.-słow. kjuminъ, ros. тмин, тминъ, тминь, тминок, тминъ (В. Даль, 4,408), błr. кмен, ukr. кмин, czes. kmín, serb.-chorw. kömin, pol. kmin, słoweń. kumin, kum, čimin (por. F. Miklosich, Et. Wb., 117; E. Berneker, Et. Wb., 681). Jak widać, w językach słowiańskich występują różne warianty fonetyczne tego wyrazu. Można je wyjaśnić różnicami między źródłami, z których zapożyczono słowo, albo tym, że powstały już na gruncie języków słowiańskich. 4. W językach bałtyckich również występuje nazwa kmynu z tym samym rdzeniem. Trafiła ona do nich także różnymi drogami. W gwarach języka litewskiego i zabytkach piśmiennictwa spotyka się różne warianty fonetyczne tej nazwy: kmynas, akmynas, ikmynas, kȯynas, knȳnas, kimȳnas, kȯmelis, kimulis, kėmelis, kemelys (por. J. Dagys, 74). W języku literackim używana jest forma kmynas, najbardziej rozpowszechniona w gwarach. Występuje ona już w naszych dawnych tekstach (C. Szyrwid, Di., 86; M. Daukša, P., 314). Wyraz ten musiał trafić do języka litewskiego z języka białoruskiego lub polskiego (por. A. Brückner, Fw., 95, 101; Pr. Skardžius, Lw., 104; J. Otrębski, Tw., 3,29). W języku litewskim grupa spółgłoskowa km— nie jest typowa. Dlatego dla ułatwienia wymowy km— w niektórych gwarach rozbito na dwie sylaby, wskutek czego powstały formy: akmynas (Rk, Sdk, Zr, Trgn), ikmynas (Všk, Grž), kimynas. W niemal całej Żmudzi występuje forma koȳnas. Forma ta powstała przez dysymilację od formy kmynas. Takie wymienianie się v i m w sąsiedztwie innego dźwięku nosowego występuje także w innych językach indoeuropejskich: w gwarach polskich świntarz < cementarz (por. M. Niedermann, Tiž, 2,440), wł. nov<ero <łac. numerus, późnosanskryckie śravaṇa < śramaṇa, vimamsā < mimāmsā (por. J. Wackernagel, KZ, 43,282). W języku litewskim taką wymianę widzimy również w wyrazie bezvėnas < bezmėnas < błr. бязмен (por. E. Fraenkel, IF, 53,127). Również w gwarach łotewskich znajdujemy formę tego samego pochodzenia bazvanc (por. M. A. Alksnis, FBR, 12,26). W okolicach Linkuvy i Šeduva czasami występuje forma knȳnas, powstała przez asymilację od formy kmynas. W słownikach litewskich z Prus Wschodnich znajdujemy formę knyvai (por. P. Ruhig, Lex., 1, 65; Chr. Mielcke, Wb., 1, 125; G. Nesselmann, Wb., 223). Forma ta mogła powstać przez metatezę od formy kūynai, por. łot. senalas; lit. šėlenos, łot. notal; lit. nuolat, łot. gazore < garože (por. I. Endzelins, La. Gr., 235). Ponieważ forma ta nie występuje w języku żywym, próbuje się wyjaśniać jej pojawienie się we wspomnianych słownikach również w inny sposób. Formę tę znajdujemy w rękopisie słownika D. Kleina (=Lexicon Lithuanicum in usum eorum..., por. G. Gerullis, KZ, 50, 233). Mogła tam zostać błędnie zapisana zamiast kūynai, a stamtąd trafić również do innych słowników (por. Pr. Skardžius, Lw., 105). Formy z formantem -l- trafiły do języka litewskiego z języka niemieckiego, na co wskazuje również geografia tego wyrazu (Kbr, Vrb, Nm, Sdr, Gl, Plv, Snt, Grš). W słowniku G. Nesselmanna (Wb., 353) obok formy lauk-kmynai znajdujemy 68 oraz formę laukkkimmėlei. Są to kalki z niem. Feldkümmel (por. K. Alminauskis, 78). 5. W języku łotewskim również znajdujemy nazwę kminku o tym samym rdzeniu. W dialektach i innych zabytkach językowych spotykamy różne warianty tej nazwy: ķimene, ķimins, ķimens (EM, 2, 381; EH, 1, 703), ķimenis (EH, 1, 703), ķimans (EH, 1, 702), ķimuni (EH, 1, 703), ķimele (EM, 2, 381), ķėmele (EM, 2, 373), ķėmeles (EM, 2, 376), ķiemeles (EM, 2, 390), ķinepes (EM, 2, 382). Forma ķimene mogła trafić do języka łotewskiego z niemieckiego, por. niem. cimen, albo z rosyjskiego (por. EM, 2, 381). J. Ževeris (306) skłania się ku uznaniu jej za zapożyczenie z rosyjskiego. Źródłem nazwy kminku z formantem -l- był język niemiecki. Formę ķimeles znajdujemy już w słowniku G. Mancelisa. Formy ķėmele, ķieme le najprawdopodobniej pochodzą od niem. dolnoniem. kömel (por. J. Sehwers, 66, 306; EH, 1, 707). Forma ķermeles najprawdopodobniej pochodzi od ķėmeles, z wtrąceniem spółgłoski r. Takie wtrącenie r między samogłoską a spółgłoską występuje w różnych językach, zwłaszcza w zapożyczeniach; czasem spotykamy je także w dialektach łotewskich: iegārtnis < iegātnis, mēr telis < mētėlis, kārsis < kāsis, pār taga < pataga, paērg lis < paeglis (por. J. Endzelīns, KZ, 44, 60; La. Gr., 237-8). Dość dziwna jest forma ķinepes. Najprawdopodobniej powstała pod wpływem wyrazów kaņepes „konopie” i sinepes „gorczyca”. Charakterystyczne, że wyraz ķinepes oznacza w jednych miejscach kminek, w innych konopie, a jeszcze gdzie indziej gorczycę (por. EM, 2, 382). Jak widzimy, Bałtowie i Słowianie mają nazwy kminku o tym samym rdzeniu i obcym pochodzeniu. Nazwa ta dotarła do tych języków różnymi drogami. Część Bałtów przejęła nazwę kminku od Słowian, część — od Germanów. O nazwie kminku w języku staropruskim nie ma żadnych wiadomości. Chrzan (Cochlearia armoracia) 1. A. de Candolle (43, 553) uważa Europę Wschodnią za ojczyznę tej rośliny. Dzikie chrzany rosną na wybrzeżu Morza Czarnego. Zdziczałe chrzany można niekiedy spotkać także na terenach Litwy i Łotwy (por. P. Snarskis, 381; P. Galenieks, 2,344). Brakuje wiarygodnych informacji o stosowaniu tej rośliny w starożytności. P. Einhorn w swojej „Historia lettica” (35) podaje, że Łotysze nie używają roślin przyprawowych (por. J. Sehwers, 305).1 2. W językach indoeuropejskich spotyka się różne nazwy chrzanu. Nazwy te jednak najczęściej nie są stare: zostały przejęte z języków sąsiednich albo są stosunkowo niedawno utworzonymi w danym języku złożeniami, których jeden człon oznacza inną roślinę, najczęściej „rzodkiew”, por. port. rabano de cavalo (rabano „rzodkiew”, cavalo „koń”), ang. horse-radish, szw. pepparrot (peppar „pieprz”; stąd fiń. piparjuutti), niem. Meerrettich. Szwedzka nazwa tej rośliny wskazuje, że Szwedzi musieli poznać pieprz wcześniej niż chrzan. 3. Stare nazwy chrzanu zachowały języki słowiańskie: scs. chrěnъ, ros. хрен, brus. хрэн, ukr. хрін, bułg. хрян, serb.-chorw. хрен, słoweń. hren, czes. křen, 1 Jednak P. Einhorn mógł mieć tu na myśli przyprawy importowane z krajów wschodnich (pieprz itp.). 69 stczes. chřen, słowac. chren, pol. chrzan, górnołuż. khrěn, dolnołuż. kšėn, połab. chrón (por. F. Miklosich, Et. Wb., 90; E. Berneker, Et. Wb., 402; A. Будилович, 1,91; M. Vasmer, Et. Wb., 3,271; F. Sławski, Sl.et., 1,84). Próbowano rozmaicie wyjaśnić pochodzenie tej nazwy. Dotychczasowe wyjaśnienia są jednak bardzo nieprzekonujące. J. Lioventakis (AfslPh, 37,384) bardzo sztucznie próbował odtworzyć praformy indoeuropejskie *kerāinō-s, *(s)kerāinō-s, *kserainō-s, wiążąc je z sanskr. kśárā-h „palący, żrący”, łac. seresco „suszę”. Nieudana jest również jego próba (ZfslPh, 7,407) powiązania tej nazwy chrzanu z hol. schrijnen „szczypać, palić”. Choć porównania te są uzasadnione pod względem semantycznym, fonetycznie są trudne do przyjęcia. O innych podobnych wyjaśnieniach por. M. Vasmer, Et. Wb., 3,271; F. Sławski, Sl.et., 1, 84. Prawdopodobnie do tej samej co słowiańska nazwa chrzanu rodziny należy także gr. χεράν. Słowo to wymienia już Teofrast. Pisze on (IX, 15,5): „...rośliny, które jedni nazywają dzikimi rzodkwiami (ῥάφανον ἀγρίαν), inni zaś lekarze — kerāin” (por. O. Schrader, Reallex., 2,55). Zarówno Grecy, jak i Słowianie mogli przejąć tę nazwę chrzanu z jakiegoś języka wschodniego (por. V. Machek, LP, 2,158; Rost., 66). Ze słowiańszczyzny wspomniana nazwa chrzanu przedostała się różnymi drogami do innych języków: średnio-wysoko-niem. krēn, krēne, franc. cran, macedońsko-rumuń. (aromān) hreanu, dako-rumuń. (dacoromān) hrean (por. A. Rosetti, 44), mołd. хрян itd. W późniejszych czasach wyraz ten z języka rosyjskiego przeniknął do wielu innych języków Związku Radzieckiego: erzjań. köpēn, baszk. керян, tadż. хрен, kazach. хрен, lezg. хрен, oset. хрен, bur.-mong. хрен, awar. хрен, czuw. хе̌рен, tuw. хрен itd. 4. Ze słowiańszczyzny taka nazwa chrzanu przeniknęła także do języków bałtyckich. Wyraz ten znajdujemy już w słowniku K. Sirvydasa (Di., 27). Do języka litewskiego mógł przedostać się z języka rosyjskiego lub białoruskiego (por. Pr. Skardžius, Lw., 110; A. Brückner, Fw., 97; J. Otrębski, Tw., 3,26; В. И. Костельницкий, 218). Taka nazwa chrzanu (krienas) jest używana we wszystkich dialektach litewskich. Znają ją również dialekty łotewskie Łatgalii (por. P. Galenieks, 2,344). 5. W dialektach łotewskich i w języku literackim używana jest jednak inna nazwa chrzanu, niepochodząca ze słowiańszczyzny. W dialektach i różnych zabytkach językowych występują rozmaite warianty tej nazwy: mārrutks (EM, 2,584), mēr-rutks, mērāutks (EM, 2,620), mēr(r)uks (EH, 1,809), mārrakas (EM, 2,583), māraka (J. Endzelīns, La. Gr., 76). Są to zapożyczenia z języka niemieckiego, przy czym drugi człon wyrazu został przetłumaczony (por. J. Sehwers, 78). Zróżnicowanie fonetyczne wyjaśnia się odmiennością źródeł, z których zapożyczono wyraz (dolnoniem. mahrreddick, średnio-dolnoniem. merredich), albo zmianami, jakim uległ już na gruncie języka łotewskiego. Dwie ostatnie formy powstały wskutek asymilacji. Taka asymilacja samogłosek jest w językach bałtyckich zupełnie nietypowa, dlatego być może mamy tu do czynienia z wpływem języka liwskiego (por. J. Endzelīns, La. Gr., 76). W języku łotewskim znajdujemy nazwę chrzanu z tego samego rdzenia, w której drugi człon nie został przetłumaczony — mērdīķis (EM, 2,618; J. Sehwers, 299). Nazwy chrzanu te spotykamy już w XVII-wiecznych zabytkach języka łotewskiego. G. Manc elis (Phras. lett. XVI) pisze „Merrettich, Swāti Rutki, Mahra — Rutki”, I. Langijas (Wb., 114) — „Mahrrutki, Meerettig. Sonst heissen sie swāhti Rutki” (por. J. Sehwers, 299). 70 Spotykana nazwa chrzanu z tym samym rdzeniem, lecz bez drugiego członu, to — márėne (EH, 1,792). 6. Po przeanalizowaniu nazw chrzanu widzimy, że języki słowiańskie mają starą nazwę chrzanu o niejasnym pochodzeniu. Nazwa ta przedostała się także do innych języków indoeuropejskich, w tym do języków bałtyckich. Występuje w litewskich gwarach oraz w niewielkiej części gwar łotewskich Łatgalii. Pozostałe gwary łotewskie mają złożoną nazwę chrzanu pochodzenia niemieckiego, najczęściej z przetłumaczonym drugim członem. Nie ma żadnych wiadomości o nazwie chrzanu w języku staropruskim. SKRÓTY alb. — albański angl. — angielski aram. — aramejski asyr. — asyryjski aukšt. — auksztaicki avar. — awarski balt. — białoruski bašk. — baszkirski bulg. — bułgarski bur.-mong. — buriacko-mongolski ček. — czeski čuv. — czuwaski dan. — duński erz. — erskich est. — estońskich evenk. — eweńskich gr. — greckich hebr. — hebrajskich ide. — indoeuropejskich isp. — hiszpańskich it. — włoskich kazach. — kazachskich lat. — łotewskich lenk. — polskich lezg. — lezgińskich liet. — litewskich lot. — łacińskich luž. — łużyckich mokš. — mokszańskich mołd. — mołdawski norw. — norweski hol. — holenderski oset. — osetyński połab. — połabski port. — portugalski franc. — francuski rum. — rumuński ros. — rosyjski st. — starożytny serb.-chorw. — serbsko-chorwacki skr. — sanskrycki słoweń. — słoweński słowak. — słowacki st.słow. — starosłowiański fiń. — fiński szw. — szwedzki tadż. — tadżycki tuw. — tuwiński ukr. — ukraiński węg. — węgierski śr. — środkowy niem. — niemiecki żmudz. — żmudzki Gl — Gelgaudiškis, rej. szacki Grš — Griškabūdis, rej. naumiestski Grž — Gružiai, rej. joniškėlski Kbr — Kybartai Nm — Kudirkos Naumiestis Plv — Pilviškiai, rej. wyłkowyski Rk — Rokiškis Sdk — Sudeikiai, rej. uciański Sdr — Sudargas, rejon szakijski. Snt — Sintautai, rejon nowomieski (Kudirkos Naumiesčio). Trgn — Tauragnai, rejon uciański. Vrb — Virbalis, rejon kybartański. Všk — Vaškai, rejon linkowski. Žr — Zarasai 71 LITERATŪRA 1. M. A. Alksnis, Filologu biedrības raksti, 12, 26-48, Rīgā (1932). 2. K. Alminauskis, Die Germanismen des Litauischen, Kaunas, 1935. 3. E. Berneker, Slawisches etymologisches Wörterbuch, Heidelberg, 1908-13. 4. É. Boisacq, Dictionaire étymologique de la langue grecque, Heidelberg-Paris, 1916. 5. A. Brückner, Die slavischen Fremdwörter im Litauischen, Weimar, 1877. 6. A. Brückner, Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków, 1927. 7. А. Будилович, Первобытные славяне, 1, Киев, 1878. 8. G. Buschan, Vorgeschichtliche Botanik der Cultur- und Nutzpflanzen der alten Welt auf Grund prähistorischer Funde, Breslau, 1895. 9. A. De Candolle, Der Ursprung der Culturpflanzen, Leipzig, 1884. 10. J. Dagys, Lietuviškas botanikos žodynas, Kaunas, 1938. 11. B. Даль, Толковый словарь живого великорусского языка, 1-4, Москва, 1955. 12. Daukšos Postilė, fotografuotinis leidimas, Kaunas, 1926. 13. J. Endzelīns, Latviešu valodas gramatika, Rīgā, 1951. 14. J. Endzelin, Zeitschrift für vergleichende Sprachforschung auf dem Gebiete der indogermanischen Sprachen, 44, 46-69, Göttingen (1911). 15. EH— J. Endzelīns, E. Hauzenberga, Papildinājumi un labojumi K. Mühlenbacha Latviešu valodas vārdnīcai, 1-2, Rīgā, 1934-46. 16. EM— J. Endzelīns, K. Mühlenbacha Latviešu valodas vārdnīca, 1-4, Rīgā, 1923-32. 17. E. Fraenkel, Litauisches etymologisches Wörterbuch, Heidelberg, 1955-8. 18. E. Fraenkel, Indogermanische Forschungen, 53, 123-34, Berlin-Leipzig (1935). 19. P. Galenicks, Latvijas PSR flora, 2, Rīgā, 1955. 20. G. Gerullis, Die altpreussischen Ortsnamen, Berlin-Leipzig, 1922. 21. G. Gerullis, Zeitschrift für vergleichende Sprachforschung auf dem Gebiete der indogermanischen Sprachen, 50, 233, Göttingen (1922). 22. Л. Хакулинен, Развитие и структура финского языка, 2, Москва, 1955. 23. V. Hehn, Kulturpflanzen und Hausthiere in ihrem Übergang aus Asien nach Griechenland und Italien sowie in das übrige Europa. Siebente Auflage. Neu herausgegeben von O. Schrader mit botanischen Beiträgen von A. Engler, Berlin, 1902. 24. J. Hoops, Reallexikon der germanischen Altertumskunde, 1, Strassburg, 1911. 25. T. E. Karsten, Indogermanische Forschungen, 26, 236-58, Strassburg (1909). 26. В. И. Костельницкий, Русско-литовские языковые связи по словарным материалам литовского языка, Ленинград, 1953 (rankraštis). 27. P. Kretschmer, Zeitschrift für vergleichende Sprachforschung auf dem Gebiete der indogermanischen Sprachen, 29, 381-483, Gütersloh (1888). 28. L. k. žd. — J. Balčikonis, Lietuvių kalbos žodynas, 2, Kaunas, 1947. 29. J. Loewenthal, Archiv für slavische Philologie, 37, 377-94, Berlin (1920). 30. J. Loewenthal, Zeitschrift für slavische Philologie, 7, 406-8, Leipzig (1930). 31. K. Lokotsch, Etymologisches Wörterbuch der europäischen (germanischen, romanischen und slavischen) Wörter orientalischen Ursprungs, Heidelberg, 1927. 32. V. Machek, Česká a slovenská jména rostlin, Praha, 1954. 33. V. Machek, Lingua Posnaniensis, 2, 145-161, Poznań (1950). 34. A. Meillet, Études sur l’etymologie et le vocabulaire du vieux slave, Paris, 1902. 35. G. Meyer, Etymologisches Wörterbuch der albanesischen Sprache, Strassburg, 1891. 36. F. Miklosich, Etymologisches Wörterbuch der slavischen Sprachen, Wien, 1886. 37. G. H. F. Nesselmann, Wörterbuch der littauischen Sprache, Königsberg, 1851. 38. Л. Нидерле, Славянские древности, Москва, 1956. 72 39. M. Niedermann, Tauta ir Žodis, 2, 438-44, Kaunas, 1924. 40. J. Otrębski, Wschodniolitewskie narzecze twereckie, 3, Kraków, 1932. 41. A. Rosetti, Influența limbilor slave meridionale asupra limbii române (sec. VI-XII), București, 1953. 42. Ph. Ruhig, Littauisch-Deutsches und Deutsch-Littauisches Lexicon, Koenigsberg, 1747. 43. O. Schrader, Reallexikon der indogermanischen Altertumskunde, 1, Berlin, 1917. 44. J. Sehwers, Sprachlich-kulturhistorische Untersuchungen vornehmlich über den deutschen Einfluss im Lettischen, Leipzig, 1936. 45. Pr. Skardžius, Die slavischen Lehnwörter im Alt litauischen, Kaunas, 1931. 46. F. Slawski, Słownik etymologiczny języka polskiego, 1, Kraków, 1952-6. 47. P. Snarskis, Vadovas Lietuvos TSR augalams pažinti, Vilnius, 1954. 48. W. Swederski, Acta Sociatatis Botanicorum Poloniae, 3, Nr. 2, 242-52, Warszawa (1926). 49. C. Szyrwid, Dictionarium trium linguarum. Quinta editio, Vilnae MDCCXIII. 50. M. Vasmer, Russisches etymologisches Wörterbuch, 1-3, Heidelberg, 1950-7. 51. J. Wackernagel, Zeitschrift für vergleichende Sprachforschung auf dem Gebiete der indogermanischen Sprachen, 43, 277-98, Göttingen (1910). 52. A. Walde, Lateinisches etymologisches Wörterbuch, Heidelberg, 1910. 53. F. L. K. Weigand, Deutsches Wörterbuch, 1, Giessen, 1909. О ПРОИСХОЖДЕНИИ НАЗВАНИЙ НЕКОТОРЫХ РАСТЕНИЙ В БАЛТИЙСКИХ ЯЗЫКАХ А. И. САБАЛЯУСКАС Резюме Укроп (Anethum graveolens) Укроп является давно известным культурным растением. В индоевропейских языках встречаются разные названия этого растения. Славянские языки имеют общее название укропа (русск. укроп, укр. кріп, чеш. kopr и др.). Происхождение данного названия неясное. Вернее всего, оно имеет тот же корень, что и славянское название крапивы (русск. крапива, чеш. kopřiva, болг. коприва и др.). Литовцы название укропа (krãpas) позаимствовали у славян, скорее всего у поляков. Из польского языка это название попало и в некоторые диалекты латышского языка (kropas). Но вообще в латышском языке употребляется название укропа немецкого происхождения (dille). Иногда такое название (dilė, dilutė) обнаруживается и в литовском языке. О названии укропа в древнерусском языке что-нибудь определённого сказать трудно. 73 Тмин (Carum carvi) Исторические данные показывают, что тмин является давно известным культурным растением. В большинстве индоевропейских языков обнаруживается одинаковое название тмина. В греческий язык оно (κύμινον), по всей вероятности, проникло из семитских языков. Из греческого языка это название попало в латинский язык (cuminum), а оттуда разными путями — в другие европейские языки. В литовских диалектах больше всего употребляется название тмина (kmynas), позаимствованное у славян. В литовском языке это слово испытывало разные фонетические изменения: akmynas, ikmynas, kūmnas, knūnas, kitūnas. В небольшой части диалектов употребляется название тмина (kimelis), позаимствованное из немецкого языка. В латышский язык название этого растения попало тоже двумя путями: из немецкого и русского языков. Немецкого происхождения являются формы с формантом -l- (kimele, kēmele, ķimele), а русского — без этого форманта (ķimene, ķimins, ķimens и др.). Разные фонетические варианты названия тмина (kērneles, ķinepes) возникли уже на почве латышского языка. О названии тмина в древнепрусском языке нет никаких данных. Хрен (Cochlearia armoracia) В индоевропейских языках встречаются разные названия хрена. Но эти названия чаще всего не являются древними. Древнее название хрена обнаруживается в славянских языках (русск. хрен, болг. хрян, польск. chrzan и др.). Славянское название хрена, вернее всего, является того же происхождения что и греческое χεράνιον. Из славянских языков это название проникло и в другие европейские языки. У славян название хрена позаимствовали и литовцы (krienas). Это название обнаруживается и в некоторых латгальских диалектах латышского языка. В большинстве латышских диалектов употребляется название mār(r)utks и разные фонетические варианты этого слова. Данное название латыши позаимствовали из немецкого языка, только второй компонент перевели на латышский язык (ruts „редька“). О названии хрена в древнепрусском языке нет никаких данных.