Dėl kai kurių vietovardžių kilmės

Jedną rzeczą, która pozornie przeczy opinii, że w toponimie Diėvytis występuje przyrostek -ytis, jest miejsce akcentu tego toponimu w pierwszej sylabie, ponieważ obecnie wyrazy z przyrostkiem -ytis akcentuje się na przyrostku. Gdyby wyraz dievas miał akcentowanie rdzenne, można by sądzić, że zachowało się tu akcentowanie starożytne (por. vdkytis), ale tak być nie może, ponieważ omawiany wyraz ma akcentowanie końcówkowe (obecnie należy do czwartej grupy akcentowej). Jak się wydaje, akcent tego toponimu jest nowy, ponieważ w nazwach własnych, zwłaszcza w toponimach i nazwiskach, często występują różnice akcentowe w porównaniu z rzeczownikami pospolitymi tego samego rodzaju. Że tak mogło być, wskazuje również inny wyraz o analogicznej budowie, Deivelaitis „nazwisko”, por. także. Pamedytis „nazwisko”. Wreszcie to, jak należy przenieść ten toponim do języka literackiego, najwyraźniej pokazuje dialekt żmudzki rietawiski, któremu to miejsce również jest znane, Rietaviškiai „w miejscu dyftongu języka literackiego wymawiają dyftong ei, np.: deina ie „dzień”, o samogłoskę języka literackiego y wymawiają tak samo jak w języku literackim, np. ir yla. Omawiany toponim wymawiają Dčiv$firis. Zatem żmudzki dialekt z okolic Retowa najwyraźniej pokazuje, że w języku šį literackim nazwę miejscową należy pisać i wymawiać ir Dičėvytis. Jeszcze jednym argumentem wskazującym na poprawność takiej budowy tej nazwy miejscowej jest to, że starożytni Prusowie mieli nazwy miejscowe o takiej samej budowie. ir Świadczą o tym, choć zapisane ir zniekształconą formą, pruskie nazwy miejscowe Dewitte, Dewythen®. Na obszarze zamieszkanym przez ir Litwinów występuje su więcej nazw miejscowych z rdzeniem diev-, np. : Diéminas ,,BTSR, rejon iwijski, góra k. Jaskūnų“ (z *Dievminas, gdzie spółgłoska v wargowa zanikła przed m spółgłoską wargową wskutek dysymilacji, por. diemedis < dievmedis, Šeimena < Šeivmena"), Deimena „rzeka w obwodzie kaliningradzkim“ (z *Deivmena). W gwarze żmudzkiej okolic Szyłeli przyrostek -ytis ma znaczenie zdrobniające i deprecjonujące, np.: šunytis „lichy, wynędzniały piesek“, karytis ,,lichy, zmierzwiony kotek“, mažilytis „mały, kiepski“, ežerytis „małe, nieciekawe jezioro“. Nazwa miejscowa Diévytis najprawdopodobniej wiąże się ze su starożytną mitologią litewską: jezioro zapewne uważano za lichą, marną ar istotę boską. Zdaje się to potwierdzir ać mnóstwo zachowanych do dziś podań i opowieści, o których wspomina ir Maironis w swojej balladzie. Związek wspomnianych miejsc su z religią dawnych Litwinów wskazuje ir inna nazwa miejscowa Šveritupis „strumyk wpadający do jeziora Dievytis”s. Kekl¥s. Nazwa dawnego północno-zachodniego regionu Żmudzi w źródłach zapisywana jest dwojako: Ceclis albo Cecklis®. Nie wiadomo, jak mieszkańcy wymawiali pierwszy dźwięk nazwy swojego regionu — c¢ czy k. Zapis c niemal niczego nie wyjaśnia, ponieważ w tych samych źródłach c zapisywane jest również w przypadkach, gdy wymawiano zapewne tylko R, np. : Cartine „Kartena“, Curonia“* „Kuršas“. Zapis c dla oznaczenia głoski 2 pozwala przypuszczać, że pierwszy dźwięk nazwy regionu mógł być wymawiany jako R, ponieważ c w historii $ G. Gerullis, Die altpreussischen Ortsnamen (dalej ON), 28, Leipzig, 1922. 7 Lkzd, 233. * Tur būt, su senovės lietuvių mitologija yra sietinas ir vietovardis Lasipédis,,- Kauno raj, ežeras“ (iš * Laumpėdis; laumės pėdoje atsiradęs ežeras), kurio trigarsis aum dėl tarimo patogumo bus sutrumpéjes, plg. sukvalt ~ sukvailti, smalgalis ~ smailgalis, žr. E, Grinaveckienė, Mituvos upyno tarmės fonetika. —Kwestie językoznawstwa litewskiego, 1, 147, Wilno, 1957. t * Dr, A. Bielenstein, Die Grenzen des lettischen Volksstammes und der lettischen Sprache in der Gegenwart und im 13. Stuleciu, 234, Petersburg, 1892, 10 K. Būga, Słownik języka litewskiego, 1, XCI, Kowno, 1924, w źródłach oznaczane tz, np. : 322 Letzime, Rutzowe“. Taką opinię potwierdzają obecnie nadal ir używane na Litwie nazwy miejscowe oraz wyrazy pospolite: ir W dorzeczu Jesii znajduje się rzeka nazywana Kekljs, której nazwa może być identyczna z nazwą su wspomnianego obszaru. Be Kėklio, w tym samym W dorzeczu Jiesi płynie rzeka o nazwie Keklaitis. Chociaż A. Salys twierdzi, że Etymologia Keklio jest niejasna! *, jednak wydaje się, że słowo to zostało utworzone od rdzenia kek-(:kekė) za pomocą przyrostka iš ir -Ija-; por. jeszcze kékulas ,,gniutulas, gumulas“: kekė-+ -ulas; kekta „gromada, tłum, kiść“; kékutas „gromada, tłum“; keketé „oddział, tłum, kiść” kekinda *; „oddział, tłum”*, Kekė ma wyrazy pokrewne w innych jęz. ir językach ide.: łotewskie kekars „krzew”; cekuls „kiść”; cekūna „czub”; pruski kechrs „groch”; rosyjskie xoxoa „krzew, czub”!? . Ponieważ wszystkich ide. występujące w językach przykłady su spokrewnione z keke mają znaczenie kolektywne, można więc przypuszczać, że słowo Keklys również musiało mieć znaczenie kolektywne; najprawdopodobniej oznaczało grupę, która w społeczności pierwotnej mogła odpowiadać rodowi ludzkiemu. Później, gdy ów ród ludzki — Keklys — zaczął prowadzić osiadły tryb życia, nazwa musiała pozostać*“ — zaczęto nią nazywać terytorium, na którym osiedliło się plemię lub ród noszący tę nazwę. Kurończycy, którzy graniczyli z obszarem Keklys lub mieszkali w północno-zachodniej części tego obszaru, mogli wymawiać tę nazwę miejscową również z c na początku wyrazu: Ceklis, podobnie jak obecnie Łotysze, zgodnie ze swoimi prawami fonetycznymi, wymawiają litewskie nazwy miejscowe, np. : Svemtdja „Šventoji”, Laukzeme „Laukžemė” (wieś Digu, rej. lipawski); Sakine „Šakyna”, Zagare „Žagarė”. Z rdzeniem kekdar mamy również więcej nazw miejscowych i nazwisk: Kekiai „część wsi Pajuodupis, rej. kłajpedzki- ”, Kekijs „nazwisko, rej. skuodzki”, Kekinė „las w rej. sedzkim”, Kėkiškės „góra w rej. szyłelskim”, Kekūlės „pole w rej. szaudwilskim”, Kekūrtė „bagno w rej. ramygalskim”, Kekersai (l. poj. lm. Kekėrsus) „rej. kłajpedzki” wieś“! "; Góra Kekuftinė (rejon Dusetos), wieś Kekališkiai (rejon Kłajpeda). Dokładnie tak samo nazwy innych ziem bałtyckich znajdujemy we współczesnych nazwach miejscowych, np. : Bdrta „nazwa ziemi Prusów““: Bdrtuva „nazwa rzeki“, Baftupé „rzeka w rejonie Kapsukasa“; Bafras „imię osobowe“; Ndtanga „nazwa ziemi Prusów“: Nota (3) „rzeka w rejonie Kretyngi“, Nėrė (2) i Nėtija „rzeka w rejonie Kretyngi“, Ndtera „rzeka w rejonie Wiłkomierza“; Pamedė „nazwa ziemi Prusów“: PomiedziaTM „wieś“; Skalva „nazwa ziemi zachodnich Litwinów“: Skalojis „rzeka (rejon Pokroje)“, woytowstwo skolwienshie (wójtostwo Skalwów)?? ; Skalvé, Paskalviai „miejsca między Ragnetą a Tylżą?*. Sūduva: Sūduonia „rzeka w rejonie Kapsuko“; Vaimė „nazwa ziemi pruskiej“: Važmė „rzeka w rejonie Užventis“, Varmikė „rzeka w rejonie Užventis“, Knituva „starożytna kraina Żmudzinów“: Knitdoja „rzeka w rejonie Užventis“. Por. K. Būga, cyt. dzieło, s. CXXV. 1* A, Salys, Die žemaitischen Mundarten, 1, 14, Kaunas, 1930. 12 Lkžd, 184. 14 Lkžd, z 102. Litauisches etymologisches Warterbuch von Prof. Dr. Ernst Fraenkel, Lief. 3, Heidelberg. 234—235, 16 Wypadki, gdy nazwa plemienia staje się nazwą kraju, są znane w historii; na przykład tak wyjaśnia się historię nazwy Rusi, zob. Historia ZSRR, 1, 62, Wilno, 1959. 17 Tamże, 314. 8 Spory chłopów i mieszczan litewskich z zarządcami majątków, 1, 81, Wilno, 1959; Źródła do historii Litewskiej SRR, 1, 198, Wilno, 1955. I» ON, 159. 323