Iš K. Širvydo „Dictionarium trium linguarum“ žodyno istorijos

LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI, III LIETUVOS TSR MOKSLŲ AKADEMIJA Z HISTORII SŁOWNIKA K. ŠIRVYDASA „DICTIONARIUM TRIUM LINGUARUM“ K. PAKALKA K. Širvydas jest prekursorem litewskiej leksykografii. Przed ukazaniem się „Dictionarium trium linguarum” Širvydasa niewielkie zalążki litewskiej leksykografii można dostrzec w litewskich glosach1, znajdujących się w pismach obcojęzycznych oraz w najwcześniejszych tekstach litewskich. Nieco litewskich glos2 znajdujemy w kronikach Wielkiego Księstwa Litewskiego, księgach inwentarzowych dworów, spisanych po rusku, oraz w pismach po łacinie, a zwłaszcza po polsku. Można do nich zaliczyć nazwy przedmiotów codziennego użytku, imiona i nazwiska, różne frazy, połączenia wyrazowe, imiona mitologiczne itp. Kilkanaście imion mitologicznych z objaśnieniami znajdujemy w „Kronice polskiej, litewskiej, żmudzkiej...” M. Stryjkowskiego, wydanej w 1582 r. Również litewskie wyrazy i zwroty zachowane w zniekształconej postaci w pismach obcojęzycznych mają znaczenie dla nauki o języku. Wiele glos leksykalnych o różnym charakterze znajdujemy w przekładzie Biblii J. Bretkūnasa (1579—1590). Gdy autor starał się bardzo starannie i dokładnie przełożyć oryginał, powstały glosy, które znacznie wzbogaciły leksykę przekładu. Część glos wpisali do rękopisu przekładu także księża sprawdzający pracę tłumacza. Glosy w rękopisie J. Bretkūnasa są różnorodne pod względem charakteru: jedne znajdują się na marginesach, inne w samym tekście; niekiedy podaje się synonimy, gdzie indziej zapożyczenia objaśnia się litewskimi wyrazami, a także odwrotnie. W jeszcze innych miejscach pojedynczy wyraz objaśniany jest litewską, a czasem również niemiecką frazą; i odwrotnie — jedną litewską konstrukcję objaśnia się inną. Podobne glosy występują także w niewielkim katechizmie z 1595 r., przełożonym z języka polskiego przez M. Daukšę. Na marginesach tego katechizmu znajduje się około 190 glos leksykalnych3. Glosy J. Bretkūnasa i M. Daukšy są elementami słownika przekładowego i objaśniającego. Specjalną pracę leksykograficzną, zawierającą uporządkowane alfabetycznie wyrazy wraz z objaśnieniami, opracował wybitny przedstawiciel litewskiego piśmiennictwa początku XVII w., znakomity znawca języka litewskiego K. Širvydas. Jego „Dictionarium trium linguarum” ukazało się 1 Za glosę uznajemy objaśnienie niezrozumiałego wyrazu lub frazy w tekście (przeważnie dawnym), sporządzone przez autora lub redaktora na marginesie albo między wierszami. 2 Część fragmentów zawierających takie glosy opublikował K. Jablonskis w książce „Lietuviški žodžiai senosios Lietuvos raštinių kalboje”, Kaunas, 1941. 3 Więcej o glosach w katechizmie Daukšy zob. w artykule J. Kruopasa „Leksiniai paralelizmai Daukšos Katekizmo (1595) kalboje”, drukowanym w niniejszym wydawnictwie. 277 W 1629 r., już 82 lata po ukazaniu się pierwszej litewskiej książki w Prusach Wschodnich i 34 lata po katechizmie Daukšy — pierwszym litewskim druku wydanym na Litwie. Słownik K. Širvydasa był pierwszą drukowaną pracą z zakresu litewskiej leksykografii. W Prusach Wschodnich dopiero po 101 latach działalność rozpoczął F. V. Haack, który wydał znacznie mniejszy słowniczek niemiecko-litewski i litewsko-niemiecki na potrzeby religijne. Širvydo žodyno ir „Punktų sakymų“ (1629, 1644) pasirodymas betarpiškai susijęs su Vilniaus jėzuitų akademijos, įsteigtos 1579 m., veikla. Tuo metu vykdoma katalikybės propaganda, nukreipta prieš reformaciją, buvo pagrindinis veiksnys, skatinęs leisti lietuviškas knygas. Językowi litewskiemu, pogardzanemu w życiu publicznym, przyznano w Akademii Wileńskiej pewne prawa i zaczęto go wspierać. „W Akademii postanowiono, że studenci znający język litewski będą ćwiczyć wygłaszanie kazań po litewsku”4. Widocznie w Akademii było też wielu Litwinów, skoro już w 1620 r. utworzono tam katedrę języka litewskiego, której kierownikiem był zapewne Širvydas5. Wykładając teologię i język litewski w Akademii Jezuickiej w Wilnie oraz przez długi czas głosząc po litewsku kazania w wileńskich kościołach, Širvydas zrozumiał, że należy wydawać dzieła w języku litewskim (wśród nich słownik języka litewskiego), z których wychowankowie Akademii i inni duchowni, niewystarczająco znający litewski, mogliby korzystać w krzewieniu religii. Wiedział, że dzieła religijne należy pisać wyrazistym i ekspresywnym językiem ojczystym. Widać to częściowo w łacińskim sześciowersie znajdującym się na odwrocie strony tytułowej jego „Punktów kazań”, który zaczyna się słowami: „Idź, księgo, i wyostrz żądło świętego słowa, przeszyj serca na ziemi litewskiej i polskiej…” Do wydawania książek litewskich skłaniał i zachęcał także przykład rówieśnika Širvydasa, M. Daukšy, który wydał w Wilnie Katechizm i Postyllę. Bez wątpienia Širvydas znał dzieła Daukšy i słynne słowa z przedmowy do jego Postylli: „Chociaż, prawdę mówiąc, niewielu jest wśród nas, zwłaszcza spośród znaczniejszych, takich, którzy nie znają języka polskiego i nie mogą czytać kazań napisanych po polsku, to jednak, moim zdaniem, najwięcej jest tych, którzy języka polskiego nie rozumieją albo znają go tylko trochę. Wiem, jak wszystkie narody cenią, miłują i poważają dzieła napisane w języku ojczystym (dlatego, jak sądzę, wszystkie narody zabrały się do przekładania książek z innych języków na swoje), …”6 Te słowa M. Daukšy, zachęcające do szanowania języka ojczystego i dzieł w nim napisanych oraz do przekładania książek z innych języków, znalazły oddźwięk także w działalności Širvydasa. Również on, w polskiej przedmowie do „Punktów kazań”, podobnie rozważał, zwracając się do czytelnika: „Książek łacińskich, jak i w innych językach, jest już wiele, lecz książek litewskich, tak potrzebnych dla zbawienia dusz ludzkich, jest niezwykle mało”7. Przytoczone tu słowa, a także słowa z przedmowy „Ad Studiosam Iuventutem” do „Dictionarium trium linguarum”, w których wyrażono myśl, że dzięki słownikowi… niczym przewodnikowi można wytyczyć sobie prostą drogę ku najwyższym szczytom poezji i wymowy święto- 4 Historia Litewskiej SRR, 1, 298, Wilno, 1957. 5 J. Lebedys, K. Širvydas. — Literatura i Sztuka, nr 35, 1956. 6 Chrestomatia historii literatury litewskiej, 65, Wilno, 1957. 7 K. Szyrwyd, Przedmowa do czytelnika, — Kn., Punkty Kazań, Wilno, MDC XXIX. 278 ukryte w nich skarby języka łacińskiego8, świadczy, że Širvydas dobrze rozumiał wielką potrzebę istnienia książek litewskich, a zwłaszcza słownika. Istniejące słowniki polsko-łacińskie i łacińsko-polskie nie mogły zaspokoić potrzeb wychowanków Akademii Wileńskiej. Z myślą o wychowankach Akademii K. Širvydas wydaje w 1629 r. swoje słynne „Dictionarium trium linguarum” i tym samym już na początku XVII w. toruje drogę litewskiej leksykografii. Słownik Širvydasa doczekał się kilku wydań. Na podstawie zachowanych egzemplarzy słownika Širvydasa, ich stron tytułowych, przedmów oraz informacji bibliografów ustalono, że „Dictionarium trium linguarum”9 miało pięć wydań: I — 1629, II — 1631, III — 1642, IV — 1677, V — 1713. Do naszych czasów zachowały się egzemplarze wszystkich wydań z wyjątkiem drugiego. Pierwszy bibliograf Širvydasa, historyk jezuitów A. Alegambė (XVII w.), w swoim dziele „Bibliotheca Scriptorum Societatis Iesu” (1642), a także późniejszy historyk jezuitów St. Rostovskis (XVIII w.) w pracy „Lituanicarum Societatis Iesu Historiarum” (1768) jedynie wspomnieli o słowniku Širvydasa, nie podając jednak bardziej szczegółowych informacji o jego wydaniach ani ich datach. Dlatego na podstawie ich danych trudno nam stwierdzić, które wydania SzDi były im znane (Alegambė mógł znać tylko trzy pierwsze wydania, a Rostovski — wszystkie). Egzemplarz pierwszego wydania, które ukazało się jeszcze za życia autora, przez długi czas pozostawał nieznany. Polski bibliograf F. M. Sobieščianskis pisał: „Spośród wszystkich tych wydań pierwsze i drugie zniknęły bez śladu — nie ma ich w żadnej ze znanych dotąd bibliotek. Prawdopodobnie nie są znane nawet lata druku pierwszego wydania”10. O pierwszym wydaniu nie wiedział również inny polski bibliograf — M. Stankievičius: „Pierwszego wydania w ogóle nie znamy, nie posiada go żadna biblioteka”11. Także inni piszący o Širvydasie i jego pracach (J. Kraševskis, A. Balinskis, Ad. Jocheris, L. Jucevičius, Kajet. Nezabitauskas, P. Kėpenas i inni) znali jedynie trzy ostatnie wydania, a najczęściej — dwa. Dziewiętnastowieczni literaci D. Poška, S. Valiūnas, A. Klementas, a sto lat później także E. Volteris, nie znając dat ukazania się pierwszych wydań SzDi, mylili wydania słownika. Polski bibliograf z początku XX w. St. Estreicher w swojej bibliografii stwierdził, że istnienie oryginału pierwszego wydania jest wątpliwe12. Nieznany dotąd nikomu egzemplarz pierwszego wydania SzDi odnalazł rosyjski historyk literatury A. Orlov w bibliotece Moskiewskiej Drukarni Synodalnej. Pisał o tym: „… rzadkością wyróżniają się… polsko-łacińsko-litewskie słowniki Širvydasa: 4 egzemplarze wydania trzeciego (1642) i 1 egzemplarz wydania drugiego albo pierwszego (podkreślenie nasze — K. P.)”13. Informację Orlova o pierwszym wydaniu SzDi po trzech latach uściślił i uzupełnił inny rosyjski historyk literatury — V. Pogorielovas, [współpracownik] językoznawców F. Fortunatova i V. Porėzinsk- 8 Constantino Szyrwid, Ad Studiosam Iuventutem, Dictionarium trium linguarum, Tertia editio, Vilnae, MDC XLII. 9 „Dictionarium trium linguarum” będziemy dalej oznaczać skrótem SzDi. 10 F. M. Sobieszczański, Szyrwid Konstanty, — Encyklopedyja powszechna, 24, 876, Warszawa, 1867. 11 M. Stankiewicz, Bibliografia Litewska, od 1547 do 1701 r., 36, Kraków, 1889. 12 St. Estreicher, Bibliografia Polska, Część III, Tom XIX, 338, Kraków, 1934. 13 Библиотека Московской Синодальной Типографии, часть первая — рукописи, выпуск первый, сборники, описатель Александр Орлов, III, Москва, 1896. 279 [O Knapskim] był szerzej poinformowany. Pisał: „Także skrót słownika Knapskiego jest słownikiem polsko-łacińsko-litewskim Širvydasa, choć nie jest on całkiem podobny do wspomnianych wydań Synonima (Thesaurus Knapskiego — K. P.): w bibliotece znajdują się egzemplarze trzech wydań tych słowników (Širvydasa): 1) Jeden egzemplarz bez początku i strony tytułowej, prawdopodobnie egzemplarz pierwszego wydania, o którym wiadomo, że ukazało się w 1629 r. …”14. Po tych słowach autor dodał w przypisie na stronie jeszcze jedną ważną uwagę dotyczącą pierwszego wydania: „Zdaje się, że jest to jedyny zachowany egzemplarz pierwszego wydania. Dane o pierwszym wydaniu podaję za Fortunatowem i Porzeżinskim”15. Widocznie opierając się na tych danych, w 1924 r. V. Biržiška, zestawiający „Bibliografię litewską”, wspomniał o egzemplarzu pierwszego wydania16. Potem przez długi czas los egzemplarza pierwszego wydania znów pozostawał nieznany. Być może nikt nie zwrócił na niego uwagi dlatego, że bibliotekarze nieznający języka litewskiego opatrzyli go mylącym tytułem: „Лексикон голандско латинский без начала и конца” (por. odręczny napis u góry 10. karty oryginału słownika). W 1957 r. prof. K. Jablonskis odnalazł wspomniany przez Orlova egzemplarz pierwszego wydania w Moskiewskim Centralnym Państwowym Archiwum Akt Historycznych i Dawnych, do którego trafiły zbiory dawnej Moskiewskiej Biblioteki Synodalnej. Fotokopie oryginału znajdują się w zbiorach rękopisów Instytutu Języka i Literatury Litewskiej Litewskiej Akademii Nauk TSR oraz Wileńskiego Uniwersytetu Państwowego im. V. Kapsukasa. O tym, że autorem tego egzemplarza bez strony tytułowej, początku i końca jest Širvydas, świadczą właściwości fonetyczne, gramatyczne i leksykalne takie same jak w trzecim, czwartym i piątym wydaniu SzDi oraz w „Punktach kazań”. Prawdą jest, że wspomniany egzemplarz SzDi jest mniejszy objętościowo od egzemplarza trzeciego wydania. Wiąże się to jednak z różnymi źródłami części polskiej i łacińskiej, wykorzystanymi w pierwszym i trzecim wydaniu SzDi. W przypuszczalnym pierwszym wydaniu wykorzystano część wydania słownika N. Folkmara z lat 1623—24, opublikowanego pod nazwiskiem B. A. Fontany jako „Dictionarii Quadrilinguis Latino germanopolonograeci Editio Quarta Polonicolatina”17, natomiast w trzecim wydaniu — „Thesaurus” G. Knapskiego (1621). Ponieważ brakuje danych także o drugim wydaniu SzDi, a egzemplarz wspomnianego wydania nie ma strony tytułowej ani początku, nie można ostatecznie przypisać go do pierwszego wydania. Wiadomo jedynie, że jest jednym z egzemplarzy dwóch najwcześniejszych wydań SzDi. Dopóki nie pojawią się nowe dane o pierwszych wydaniach, problem bibliograficzny pozostanie nierozstrzygnięty. Biorąc pod uwagę objętość zachowanego niepełnego egzemplarza SzDi, tradycję bibliograficzną i inne okoliczności, będziemy warunkowo uznawać go za egzemplarz pierwszego wydania. Mažai ką galima pasakyti apie antrąjį (1631) leidimą. Apie jo pasirodymą vienintelę žinią randame trečiojo leidimo (1642) pratartyje, kur rašoma: „Šį trijų kalbų žodyną į šviesą išleido 1631 m. Vilniaus akademijos spaustuvė“. 14 Biblioteka Moskiewskiej Drukarni Synodalnej, część pierwsza — rękopisy, zeszyt drugi, zbiory i leksykony, opisał Valerij Pogorelov, Moskwa, 102, 1899. 15 Tamże, 103. 16 V. Biržiška, Bibliografia litewska, 1, 21, Kowno, 1924. 17 Więcej o źródle polsko-łacińskiej części pierwszego wydania SzDi zob. K. Pakalka, O źródle polskiej części „Dictionarium trium linguarum” K. Širvydasa. — Prace Litewskiej Akademii Nauk TSR, A 1 (8), 229—233, Wilno, 1960. 280 Nie jest znany ani jeden egzemplarz drugiego wydania i nie wspomina o nim żaden bibliograf. Być może egzemplarz, który warunkowo zaliczyliśmy do pierwszego wydania, należy do wydania drugiego. Warto zauważyć, że w uwagach L. Rėzy do „Dainos” wspomniany jest egzemplarz wydania SzDi z 1631 r., z którego ze s. 20 cytowane jest słowo „Bojarzyn. Nobilis inferioris ordinis”18, na razie jednak nie mamy podstaw, by uznać go za egzemplarz drugiego wydania SzDi, ponieważ przytoczone słowo być może zaczerpnięto z trzeciego wydania SzDi (1642) (w wydaniu trzecim słowo „Bojarzyn. Nobilis inferioris ordinis. Baioras” znajduje się na s. 20, w czwartym — na s. 14, a w piątym — na s. 17). Jeśli L. Rėza rzeczywiście się nie pomylił, podając rok wydania słownika, to wspomniane przez niego SzDi z 1631 r. miało już taką samą objętość jak SzDi z 1642 r. Tak szybkie ukazanie się drugiego wydania można być może po części wyjaśnić tym, że sam autor już od razu uznał pierwsze wydanie za niewystarczające pod względem objętości, albo tym, że niewielki nakład pierwszego wydania został wykupiony lub zginął podczas wojen i pożarów. Można przypuszczać, że Szyrwid mógł przyczynić się do przygotowania wydania z 1631 r., ponieważ zmarł w tym samym roku. Ponieważ nie zachowały się karty tytułowe pierwszego wydania, a nie jest znany ani jeden egzemplarz wydania drugiego, nic nie wiemy o nagłówkach słownika ani przedmowach do tych wydań. Prof. J. Balčikonis linkęs manyti, kad Širvydo žodyno pirmasis leidimas (1629) buvęs pavadintas „Clauis linguae Lithuanicae“. Jis savo prielaidą grindžia tuo, kad pavadinimu clauis buvo mada vadinti ne tik gramatikas, bet ir žodynus (pvz., Clauis linguae Latinae Basileae 1716)19. Nie ma podstaw, by uznawać wymieniany przez bibliografów tytuł „Clauis linguae Lithuanicae” Szyrwida za tytuł pierwszego wydania słownika, gdyż jezuiccy historycy Alegambe i Rostowski, a za nimi później inni bibliografowie, wymieniają osobno trzy dzieła Szyrwida: „Clauis linguae Lithuanicae”, „Dictionarium”, „Puncta”. Ponieważ w indeksie rzeczowym książki Alegambego „Bibliotheca Scriptorum Societatis Iesu” nie ma osobnego działu poświęconego słownikom, dlatego zarówno słownik, jak i gramatykę Szyrwida wymienia on w tym samym dziale „Grammatica”. Jezuiccy historycy Alegambe i Rostowski nazywali słownik Szyrwida według kolejności trzech języków w nim zawartych — „Dictionarium trium linguarum”. Tylko Alegambe przenosi w tytule język łaciński z drugiego miejsca na pierwsze. W swojej książce „Bibliotheca Scriptorum Societatis Iesu” (1642, s. 84) nazywa słownik Szyrwida „Dictionarium—Latino—Polono—Lithuanicum”. Być może tak nazywało się pierwsze wydanie SzDi, jeśli Alegambe się tu nie pomylił. Rostowski w swoim dziele „Lithuanicarum Societatis Iesu Historiarum” (1768, s. 467) nazywa słownik „Dictionarium Polono—Latino—Lithuanicū”. Nie wiadomo, jak sam autor nazywał pierwsze i drugie wydanie słownika. Można przypuszczać, że tytuł brzmiał „Dictionarium trium linguarum”, ponieważ w przedmowie do trzeciego wydania SzDi czytamy: „Dictionarium hoc trium linguarum (wyróżnienie nasze — K. P.) Vilnae Typis Academicis Anno 1631 in lucem proderat...”. Można zatem przypuszczać, że wydanie z 1631 r. (II) również nosiło tytuł wa- 18 Dainos oder Litthauische Volkslieder gesamelt, übersetzt und mit gegenüberstehenden Urtext herausgegeben von L. I. Rhesa, 310, Königsberg, 1825. 19 J. Balčikonis, litewskie teksty Otrembskiego. — „Literatūra ir menas”, nr 15, 1957. 281 nazywany „Dictionarium trium linguarum”. Trudno uwierzyć, że tytuł pierwszego wydania tego samego autora był inny niż drugiego i późniejszych. Ponieważ w słowniku Širvydasa objaśniano równolegle wyrazy w trzech językach, nazwano go zgodnie z przyjętym w XV–XVII w. terminem określającym słowniki trójjęzyczne: „Dictionarium trium linguarum”20. Wygląda na to, że Širvydas nie poszedł za przykładem leksykografów21, którzy w swoich słownikach wymieniali także języki, z których pochodziły zamieszczone w nich wyrazy. Širvydas ani kontynuatorzy jego pracy nie zapożyczyli również tytułu „Thesaurus” G. Knapskiego, choć trzecie wydanie SzDi opracowano na podstawie słownika G. Knapskiego. Trečiojo leidimo (1642) egzemplioriai yra taip pat reti ir ilgai nebuvo žinomi. Apie vieną defektuotą trečiojo leidimo egzempliorių laikraštyje „Виленский Вестник“ (1861) buvo rašoma, kad ligi šiol bibliografams buvęs žinomas tik ketvirtasis ir penktasis SzDi leidimo egzempliorius. Pirmųjų trijų leidimų originalai tuo metu nebuvę rasti nei Rusijoje (Peterburgo dvasinėje akademijoje, kuriai atitekusios buvusios Vilniaus jėzuitų akademijos biblioteka, nei Kijevo universiteto lenkiškų leidinių labai turtingoje bibliotekoje, nei Charkovo, kur pervežta Vilniaus universiteto bibliotekos dalis, nei pagaliau Karaliaučiuje, kur visada klestėjęs lietuvių kalbos studijavimas), nei užsienio bibliotekose. Tik paskiau Peterburgo viešojoje imperatorinėje bibliotekoje, be ketvirtojo ir penktojo leidimo, pavykę surasti defektuotą (trečiojo leidimo) egzempliorių, kurį iš karto buvę sunku identifikuoti. Pagaliau iš Oksfordo Bodlėjaus bibliotekos spausdinto katalogo pavykę sužinoti, kad ten esąs egzempliorius yra 1642 m. leidimo, t. y. trečiojo leidimo. Gavus iš Oksfordo detalių šio egzemplioriaus aprašymą, buvę nustatyta, kad Peterburge esantis žodynas yra trečiojo leidimo egzempliorius22. Šis Peterburgo viešosios imperatorinės bibliotekos egzempliorius Orlovui nebuvo žinomas. (Jis Maskvos sinodalinės tipografijos bibliotekoje surado keturis trečiojo leidimo egzempliorius.)23 Obecnie w Centralnym Państwowym Archiwum Historycznych i Dawnych Akt w Moskwie, do którego trafiły książki z biblioteki dawnej moskiewskiej drukarni synodalnej, odnaleziono dotąd tylko trzy egzemplarze trzeciego wydania SzDi. Jeden z nich Centralne Państwowe Archiwum Historycznych i Dawnych Akt w Moskwie niedawno przekazało Centralnemu Archiwum Litewskiej SRR. Nie odnaleziono jeszcze jednego egzemplarza trzeciego wydania SzDi, który znajdował się w bibliotece moskiewskiej drukarni synodalnej (być może trafił do działu książek uszkodzonych, których katalogowanie i identyfikacja w archiwum nie zostały ukończone). Ponadto w „Historii dawnych książek litewskich” wspomina się o dwóch dalszych egzemplarzach trzeciego wydania, z których jeden miał być przechowywany w Anglii, w bibliotece Bodlejańskiej w Oksfordzie- 20 Słowniki o takim i podobnym tytule były popularne, np.: Dictionarium trium linguarum Cracoviae, 1550; Dictionarium trium linguarum Joanis Murmeli Cracoviae apud haered Iac. Siebeneycher, 1615. 21 Nicolao Volkamaro „Dictionarium Trilinguae Tripatitum Ad Discendam Linguam Latinam Polonicam Et Germanicam accommodatum...” MDXCVI; inny autor nazwał swój słownik „Dictionarius trium linguarum: Latine, Teutonice et Polonice, petiora vocabula continens” (1528, 1541, 1592). 22 Notatki o najdawniejszych wydaniach wileńskich w języku litewskim, „Wileński Wiestnik”, nr 60, 1861. 23 Biblioteka Moskiewskiej Drukarni Synodalnej, część pierwsza — rękopisy, zeszyt pierwszy, zbiory, opis sporządził Aleksander Orłow, III, Moskwa, 1896. 282 tekście, drugi został odnaleziony w 1930 roku w Finlandii, w bibliotece Uniwersytetu Helsińskiego24. Širvydo žodyno ketvirtasis (1677) ir penktasis (1713) leidimas daugeliui bibliografų buvo gerai žinomi, išlikusių egzempliorių yra daugiau ir dabar25. Tikriausiai, paskutiniai leidimai buvo leidžiami didesniu tiražu. Trzecie, czwarte i piąte wydanie SzDi zostały wydrukowane dzięki staraniom następców Širvydasa. Nigdzie nie podali się oni za wydawców. Nagłówki i strony tytułowe trzech ostatnich wydań (III — V) są jednakowe. Po tytule słownika „Dictionarium trium linguarum” następują słowa „In usum Studiosae Iuventutis” (Do użytku studiującej młodzieży). Słowa te krótko wyrażają przeznaczenie słownika, szerzej opisane w przedmowie „Ad Studiosam Iuventutem” (Do studiującej młodzieży). Imię, nazwisko i tytuł autora zapisano w pełnym brzmieniu: „Auctore Constantino Szyrw id e Societate Iesu” (Autorem jest Konstantyn Širvydas — członek Towarzystwa Jezusowego). W czwartym i piątym wydaniu wydawcy dodali przed nazwiskiem autora wielkie litery R. P. Ich znaczenie to „Reverendi Patris” (Wielebnego Ojca). Pozwala to przypuszczać, że Širvydas zapewne uczestniczył jeszcze w przygotowaniu trzeciego wydania SzDi, gdyż w przeciwnym razie wspomniane litery znalazłyby się także w wydaniu trzecim. Pod nazwiskiem autora, pośrodku strony tytułowej, widnieje znak drukarni jezuickiej. Znak drukarni trzeciego wydania SzDi ma kształt prostokąta, w którego elipsie znajduje się kotwica. Kotwica kończy się formą krzyża z wpisanymi weń literami X i P. U dołu ręce wyłaniające się z chmur trzymają kotwicę. Nad rękami, po prawej stronie, znajduje się księżyc, a po lewej — słońce. W elipsie widnieją słowa „Concordia fida” (Wierna zgoda). Na haku kotwicy znajduje się również napis „Anchora Sacra Deus” (Święta kotwica Boga). Znak drukarni czwartego wydania jest niemal taki sam jak w wydaniu trzecim. Znak drukarni piątego wydania również ma kształt prostokąta — wewnątrz, w owalu, wpisano litery IHS; po obu stronach owalu znajduje się rycina przedstawiająca klęczące anioły. U dołu znaku drukarni we wspomnianych wydaniach znajduje się aprobata zezwalająca na druk: „Cum Superiorum permissu editum” (Wydano za zgodą przełożonych). Po aprobacie następują słowa „Tertia editio recognita et aucta” (Wydanie trzecie, przejrzane i uzupełnione), „Quarta editio recognita et aucta” (Wydanie czwarte, przejrzane i uzupełnione), „Quinta editio recognita et aucta” (Wydanie piąte, przejrzane i uzupełnione). U dołu stron tytułowych podano miejsce druku (Vilnae), nazwę drukarni (Typis Academicis Societatis Iesu) oraz lata wydania (Anno Domini M. DC. XLII., M.DC.LXXVII, M.DCC.XIII). Na odwrocie drugiej karty tytułowej większą czcionką wydrukowano po łacinie swoistą aprobatę, zwaną „Summa privilegii”. „Summa privilegii” przyznawała rektorowi Akademii Wileńskiej jezuitów wyłączne prawo drukowania i sprzedawania słownika. Polskie tłumaczenie „Summa privilegii” brzmi: „Niech nikt nie drukuje, nie sprzedaje, nie usiłuje sprzedawać ani drukować tego słownika w dwóch lub trzech językach, pod żadnym pretekstem, bez zgody wielebnego ojca rektora Towarzystwa Jezusowego w Wilnie, z su- 24 V. Biržiška, Historia starych książek litewskich, 1, 180, Chicago, 1953. 25 W samym tylko Oddziale Starych Druków Centralnej Biblioteki Litewskiej Akademii Nauk TSR znajduje się 12 egzemplarzy piątego wydania, a w zbiorach rękopisów Biblioteki Naukowej Państwowego Uniwersytetu im. V. Kapsukasa w Wilnie — 6 egzemplarzy. 283 ody. W przeciwnym razie zostanie ukarany na podstawie przywilejów nadanych przez święty majestat królewski”. „Summa privilegii” we wszystkich trzech ostatnich wydaniach jest jednakowa. Krótka charakterystyka słownika SzDi26 zawarta jest na stronach tytułowych, ale wszystko to zostało dokładniej przedstawione w zwięzłej łacińskiej przedmowie do słownika „Ad Studiosam Iuventutem” (Do studiującej młodzieży). Zajmuje ona drugą kartę SzDi. Przedmowy do trzeciego, czwartego i piątego wydania SzDi są niemal identyczne. Oto tłumaczenie przedmowy do trzeciego wydania: „Ten słownik w trzech językach wydano po raz pierwszy w 1631 roku w drukarni Akademii Wileńskiej. Gdy jednak wszystkie jego egzemplarze zostały już rozproszone, wam, którzy pocicie się między ścianami gramatyki i pragniecie piękniejszej literatury, nie było już skąd wygodnie czerpać łacińskich słów wzorcowych dla waszych miejscowych wypowiedzi. Wasza potrzeba skłoniła do ponownego wydrukowania (słownika — K.P.). Należało więc ulec tej jakże słusznej i godnej sprawie. I tak oto to niezbędne dzieło, przygotowane na nowo za zgodą Ojca Rektora, Dobroczyńcy tej Akademii, zostaje wam oddane do użytku. Zresztą sami odczujecie, o ile to ostatnie wydanie przewyższa poprzednie, dzięki poprawieniu i uzupełnieniu wielu słów i zwrotów, a zwłaszcza dzięki obfitszemu zgromadzeniu synonimów.” Korzystajcie więc, pilni uczniowie, z tego dzieła, bardzo dobrze dostosowanego do waszych ćwiczeń gramatycznych, choć składającego się niemal wyłącznie ze zwykłych słów; niczym przewodnik wytyczy wam ono najrówniejszą drogę do skarbów języka łacińskiego ukrytych w największych świątyniach poezji i wymowy. Bądźcie zdrowi!” Przyczyny kolejnych wydań SzDi były różne. Wskazują na nie przedmowy. Istotne znaczenie miały ówczesne okoliczności polityczne, liczba studentów Akademii Jezuickiej, praktyczny charakter słownika i inne czynniki. W przedmowach wspomina się o politycznych przyczynach ponownych wydań, lecz nie wyjaśnia się dokładnie, o jakie chodzi. W przedmowie do trzeciego wydania napisano, że zostało ono wznowione, ponieważ „... wszystkie jego (słownika z 1631 roku — K.P.) egzemplarze zostały już rozproszone,...”; we wstępach do czwartego i piątego wydania zaznaczono, że wznowiono je „na skutek przemocy czasów i burz wojennych” (verum cum omnia exemplaria eius injuria temporum ac tempestate bellica interierint). Przedmowy do czwartego i piątego wydania SzDi różnią się od przedmowy do trzeciego jedynie słowami „injuria temporum ac tempestate bellica interierint”. W przedmowach do trzeciego, czwartego i piątego wydania podano datę ukazania się odpowiednio poprzedniego wydania SzDi — w trzecim 1631, w czwartym 1642, a w piątym 1677 rok. W przedmowie „Ad Studiosam Iuventutem” podano, że słownik przeznaczony jest dla wychowanków akademii. A zatem SzDi służył przede wszystkim wychowankom akademii, a ponadto także nie-Litwinom duchownym Wielkiego Księstwa Litewskiego — „tym, którzy lepiej znali polski lub łacinę niż litewski…”27 Krótka przedmowa porusza kwestię charakteru i zakresu słownika. We wstępach do trzeciego, czwartego i piątego wydania jednakowo stwierdza się, że nowe wydanie 26 Tego rodzaju adnotacje oraz długie tytuły książek, gramatyk i słowników były przez długi czas modne. Por. katechizm M. Mažvydasa, gramatykę D. Kleina, tytuły słowników J. Brodovskiego, F. V. Haka, P. Ruigysa i innych. 27 B. A. Larin, Krótki przegląd historyczny litewskiej leksykografii. „Zbiór leksykograficzny”, z. II, 119, Moskwa, 1957. 284 objętością przewyższające poprzednie, rzekomo poprawione przez zwiększenie liczby słów, przysłów, a zwłaszcza synonimów. W rzeczywistości dotyczy to tylko wydania trzeciego, ponieważ wydania czwarte i piąte niemal niczym się od trzeciego nie różnią. Oprócz wymienionych pięciu wydań „Dictionarium” Širvydasa polski pisarz J. Kraśevskis w swojej pracy „Wilno”28 wspomina o wydaniu słownika Širvydasa z 1712 r. Przekonujące wyjaśnienie tej wzmianki o SzDi z 1712 r. znajdujemy w przywołanym artykule „Заметки о древнейших Виленских изданиях на Литовском языке”, w którym czytamy: „Należy zauważyć, że nie istniało rzekome wydanie słownika K. Širvydasa z 1712 r., wspominane przez niektórych bibliografów, np. przez Kraśevskiego. Rzecz jasna, nie można polegać na Kraśevskim, ponieważ błąd powstał stąd, że bibliografowie mieli przed sobą egzemplarz wydania piątego (1713), w którym ostatnia kreska rzymskiej liczby MDCCXIII z jakiegoś przypadku się zatarła albo była nieczytelna. Sami mieliśmy okazję zobaczyć taki egzemplarz, obecnie należący do miejscowej (petersburskiej — K. P.) Akademii Rzymskokatolickiej, w którym ostatnia kreska liczby XIII jest całkowicie zasłonięta pieczęcią dawnej Akademii Jezuitów w Wilnie; bardzo możliwe, że właśnie ten egzemplarz dał początek wspomnianemu błędowi bibliograficznemu”. Polski bibliograf F. M. Sobieszczański29 wspomina o wydaniu Širvydasa z 1718 r. Informację tę powtarza S. Baltramaitis w swojej „Сборник библиографических материалов…”30 St. Estreicher również wspomina o wydaniu SzDi z 1718 r. i nazywa je „editio sexta”31. Na dowód podał nawet odpowiedniki tego wydania, które pokazują, że Estreicher, nieznający litewskiego, uznał łotewski słownik Elgera z 1718 r. za wydanie słownika Širvydasa z 1718 r. A zatem nie było wydań ani z 1712 r., ani z 1718 r. Gdyby się ukazały, mielibyśmy wiarygodniejsze informacje. Ponadto gdyby istniało wydanie z 1712 r., zostałoby ono odnotowane w przedmowie do wydania z 1713 r. Po co jednak wydawać SzDi w 1713 r., gdyby w rzeczywistości istniało wydanie z 1712 r.? Oprócz „Dictionarium trium linguarum” do naszych czasów zachowało się inne dzieło leksykograficzne Širvydasa, „Dictionarium Polonolatinum”32, wydane w 1641 r. w Warszawie. Na stronie tytułowej napisano, że „Dictionarium Polonolatinum” było przeznaczone dla polskich szkół jezuickich. Jest to ten sam trójjęzyczny słownik Širvydasa, tyle że bez części litewskiej. Nazwano go „Editio nova” być może dlatego, że było to inne wydawnictwo niż „Dictionarium trium linguarum”. Ustalenie historii „Dictionarium Polonolatinum” utrudnia fakt, że słownik wydano bez przedmowy. 28 Wilno od początków jego do roku 1750 przez J. I. Kraszewskiego, IV, 228, Wilno, 1842. 29 F. M. Sobieszczanski, Szyrwid Konstanty, — Encyklopedyja powszechna, 24, 876, Warszawa, 1867. 30 Сборник библиографических материалов для географии, истории, истории права, статистики и этнографии Литвы, составил С. Балtramайтнс, 396, С — Петербург, 1904. 31 St. Estreicher, Bibliografia Polska, Tom XXX, 359, Kraków, 1934. 32 Pełny tytuł brzmi: Dictionarium Polonolatinum In usum Studiosa Iuventutis Polona Auctore Constantino Szyrwid e Societate Iesu: Editio Nova. Varsaviae Apud Ionem Trelpinski, SRM, Typogr., Anno Domini 1641. Jego polski tytuł brzmiałby następująco: Słownik polsko-łaciński K. Širvydasa, członka Towarzystwa Jezusowego, przeznaczony dla polskiej młodzieży uczącej się. Nowe wydanie, drukowane w Warszawie w drukarni Trelpińskiego, 1641. 285 Najwięcej materiału do historii trójjęzycznego słownika Szyrwida dostarczają przedmowy do trzech ostatnich wydań (1642, 1677, 1713) oraz nieliczne uwagi bibliografów. Z powodu braku danych bibliograficznych niektórych kwestii z historii słownika nie można na razie ostatecznie wyjaśnić. Jest to zadanie dla przyszłych badań. Na początku XVII wieku pojawienie się SzDi, książki o treści świeckiej, było ważnym i znaczącym wydarzeniem w historii kultury Litwy. Słownik ten był pierwszym drukowanym słownikiem, który w ciągu niespełna stulecia doczekał się aż pięciu wydań. Po Szyrwidzie na prawie dwa stulecia ustała na Litwie praca nad leksykografią litewską. W słowniku Szyrwida język litewski po raz pierwszy został zrównany z językami polskim i łacińskim, które wówczas umacniały swoją pozycję w życiu publicznym. Od chwili ukazania się aż do naszych czasów SzDi był szeroko znany i używany, ponieważ jego część litewska zawierała znaczny zasób słownictwa litewskiego. Słownik Szyrwida w znacznym stopniu przyczynił się do wzbogacenia i normowania języka literackiego. Jest ważnym zabytkiem historii języka litewskiego, a jego wszechstronne zbadanie może dostarczyć wiele materiału dla nauki lituanistycznej. Z HISTORII SŁOWNIKA K. SZYRWIDASA „DICTIONARIUM TRIUM LINGUARUM“ К. М. ПАКАЛКА Streszczenie Założycielem litewskiej leksykografii jest znany pisarz z początku XVII w., K. Szyrwidas. Przed ukazaniem się jego słownika „Dictionarium trium linguarum“ (1629) spotyka się jedynie nieliczne notatki leksykograficzne w postaci glos, które można odnaleźć w niektórych książkach litewskich lub wydaniach przekładów, rękopisach, a także w różnych zabytkach piśmiennictwa w językach ruskim, polskim i łacińskim. Pierwszy litewski słownik K. Szyrwida „Dictionarium trium linguarum“ miał pięć wydań: I — 1629 r., II — 1631 r., III — 1642 r., IV — 1677 r., V — 1713 r. Do naszych czasów zachował się tylko jeden uszkodzony egzemplarz pierwszego lub drugiego wydania. Pierwsze wzmianki o tym wydaniu znajdujemy w książce rosyjskiego literaturoznawcy A. S. Orłowa: „Biblioteka Moskiewskiej Drukarni Synodalnej“, I — Rękopisy, zeszyt I, Zbiory, opis sporządził Aleksander Orłow, Moskwa, 1896 r.” W. Pogorielow, powołując się na informacje F. F. Fortunatowa i W. K. Porzezińskiego, uzupełnił wiadomość A. S. Orłowa o pierwszym wydaniu „Dictionarium trium linguarum“ bardziej wiarygodnymi danymi. W 1957 roku uszkodzony egzemplarz jednego z dwóch pierwszych wydań „Dictionarium“ odkrył akademik K. Jablonskis w Moskiewskim Centralnym Państwowym Archiwum Akt Dawnych (egzemplarz pochodził z dawnej biblioteki Moskiewskiej Drukarni Synodalnej). 286 Jedynie z przedmowy „Ad Studiosam Iuventutem” do trzeciego wydania znany jest rok ukazania się drugiego wydania (1631 r.). Jeden defektowy egzemplarz trzeciego, uzupełnionego wydania odnaleziono w 1861 r. w dawnej Cesarskiej Bibliotece Publicznej w Petersburgu. Cztery egzemplarze trzeciego wydania znalazł akad. A. S. Orłow w bibliotece Moskiewskiej Synodalnej Drukarni. Jeden z dwóch egzemplarzy, które zachowały się w Moskiewskim Centralnym Państwowym Archiwum Akt Dawnych, przekazano Centralnemu Archiwum Litewskiej SRR. Z czwartego (1677 r.) i piątego (1713 r.) wydania zachowało się więcej egzemplarzy. Oprócz wspomnianych wydań „Dictionarium trium linguarum”, drukowanych w Wilnie, w 1641 r. w Warszawie wydano słownik Szyrwida „Dictionarium Polonolatinum”. Informacje polskich bibliografów I. Kraszewskiego, F. M. Sobieszczańskiego, St. Estreichera i innych o wydaniach słownika „Dictionarium trium linguarum” z lat 1712 i 1718 są błędne, gdyż wydań takich w rzeczywistości nie było. Słownik K. Szyrwida otrzymał nazwę zgodną z tradycją trójjęzycznych słowników z XV–XVII w. — „Dictionarium trium linguarum”. We wstępach „Ad Studiosam Iuventutem” do trzeciego, czwartego i piątego wydania krótko przedstawiono przyczyny nowego wydania, charakter i przeznaczenie słownika. Słownik opracowano wyłącznie do celów praktycznych i przeznaczono dla studentów Wileńskiej Akademii Jezuickiej. Wspomniana wyżej przedmowa dostarcza wielu cennych materiałów do historii litewskiej leksykografii; podano w niej, że trzecie wydanie wznowiono: „Verum cum omnia exemplaria eius iam distracta essent”; czwarte i piąte: „Verum cum omnia exemplaria eius injuria temporum ac tempestate bellica interierint”. Przedmowa trzeciego wydania różni się od przedmów do czwartego i piątego wydania jedynie tymi przytoczonymi słowami.