Iš K. Širvydo „Dictionarium trium linguarum“ žodyno istorijos

Z HISTORII SŁOWNIKA „DICTIONARIUM TRIUM LINGUARUM” K. SZYRWIDA K, PAKALKA K. Szyrwydas jest pionierem litewskiej leksykografii. Przed ukazaniem się „Dictionarium trium linguarum” Szyrwyda nieznaczne zaczątki litewskiej leksykografii można dostrzec w litewskich glosach*, znajdujących się w pismach nielitewskich i pierwszych pismach litewskich. Nieco litewskich glos? znajdujemy w kronikach Wielkiego Księstwa Litewskiego, w księgach inwentarzy dóbr, napisanych w języku ruskim, w pismach łacińskich, a zwłaszcza polskich. Można do nich zaliczyć nazwy przedmiotów codziennego użytku, imiona i nazwiska, różne frazy, połączenia wyrazowe, imiona mitologiczne itp. Kilkanaście imion mitologicznych z objaśnieniami znajdujemy w „Kronice polskiej, litewskiej, żmudzkiej..- .” M. Stryjkowskiego, wydanej w 1582 r. Również zniekształcone litewskie wyrazy i powiedzenia zachowane w pismach nielitewskich są ważne dla nauki o języku. Wiele różnorodnych pod względem charakteru glos leksykalnych znajdujemy w przekładzie Biblii J. Bretkūnasa (1579—1590). Dzięki staraniom autora, aby bardzo starannie i dokładnie przetłumaczyć oryginał, powstały glosy, które znacznie wzbogaciły leksykę przekładu. Część glos wpisali do rękopisu przekładu także księża, którzy sprawdzali pracę tłumacza. Glosy w rękopisie J. Bretkūnasa są różnorodne ze względu na swój charakter: jedne znajdują się na marginesach, inne w samym tekście; w jednym miejscu podawane są synonimy, w innym zapożyczenia objaśniane są słowami litewskimi i odwrotnie. W jeszcze innym miejscu pojedyncze słowo objaśniane jest litewską, a czasem także niemiecką frazą, i odwrotnie — jedna litewska konstrukcja objaśniana jest inną. Podobne glosy występują także w niewielkim objętościowo katechizmie z 1595 r., przetłumaczonym przez M. Daukšę z języka polskiego. Na marginesach tego katechizmu znajduje się około 190 glos leksykalnych?. —J. Glosy J. Bretkūnasa i M. Daukšy są elementami słownika przekładowego i objaśniającego. Specjalne dzieło leksykograficzne, w którym ułożono alfabetycznie uporządkowane słowa z objaśnieniami, stworzył wybitny przedstawiciel litewskiego piśmiennictwa początku XVII w., dobry znawca języka litewskiego K. Širvydas. Jo,,Dictionarium trium linguarum“ ukazał się 1 Glosą nazywamy wyjaśnienie niezrozumiałego słowa lub frazy, dokonane przez autora lub redaktora na marginesach tekstu (głównie starożytnego) albo między wierszami. * Część fragmentów z takimi glosami opublikował K. Jablonskis w książce „Lietuviški žodžiai senosios Lietuvos raštinių kalboje“, Kowno, 1941. 3 Więcej o glosach katechizmu Daukšy zob. w artykule J. Kruopasa „Leksiniai paralelizmai Daukšos Katekizmo (1595) kalboje“, publikowanym w niniejszym wydawnictwie. 277 1629 m., już po upływie roku od 82 wydania pierwszej litewskiej książki Wschodnich Prusii po ir 34 upływie roku od Pierwszego — litewskiego druku Daukšasa, który ukazał się na Litwie. K. Słownik Širvydasa był pierwszą drukowaną pracą litewskiej leksykografii. W Prusach Wschodnich dopiero po 101 m. ujawnił się F. V. Hack, który wydał do celów religijnych znacznie mniejszy objętośc- — iowo ir słownicz- — ek niemiecko-litewsko-litewski-niemiecki. Pojawienie się słownika Širvydasa ir ,,Punkty zdań“ jest (1629, 1644) bezpośrednio związane su z działalnością Akademii Jezuitów w 1579 Wilnie, założonej w r. W tym czasie propaganda katolicka, ma skierowana przeciwko reformacji, była głównym czynnikiem skłaniającym do wydawania książek litewskich. Pogardzanej w życiu publicznym języku litewskiemu W Akademii Wileńskiej przyznano pewne prawa, zaczęto wspierać. ją „W Akademii postanowiono, że studenci znający język litewski będą ćwiczyć się w wygłaszaniu kazań po litewsku”. Widocznie w akademii było niemało Litwinów, skoro w niej od ir 1620 m. istniała założona katedra języka litewskiego, której kierownikiem był zapewne Sirvydas®. Wykładając teologię w języku litewskim w wileńskiej akademii ir jezuickiej, przez długi czas wygłaszając po litewsku kazania w kościołach wileńskich, Širvydas zrozumiał, że należy wydać w języku litewskim dzieła (wśród nich słownik języka litewskiego), z których w propagowaniu religii mogliby korzystać wychowankowie akademii oraz ir duchowni niedostatecznie znający język litewski. Wiedział, że dzieła religijne należy pisać wyrazistym, ekspresyjnym językiem ojczystym. ir Widać to iš częściowo iš jo ,,w drugiej części strony tytułowej „Punkty zdań” znajdującego się tam łacińskiego sześciowiersza, który rozpoczyna się od Zo- „Idź, księgo, wyciągnij żądło ir świętego słowa, przeszyj serca na ziemi litewsko-polskiej...” Do wydawania książek ir litewskich skłaniał przykład rówieśnika Szyrwida, ir M. Daukšy, który wydał w Wilnie Katechizm ir Postyllę. Be bez wątpienia dzieła Daukšy były Širvydowi znane słynne dzieła ir Daukšy jo Słowa przedmowy do Postylli: „Chociaż, prawdę mówiąc, niewielu jest wśród nas, iš zwłaszcza spośród znamienitszych, którzy nie znaliby języka polskiego i nie mogliby czytać ir kazań napisanych po polsku, jednakże moim zdaniem najwięcej jest takich, którzy języka polskiego nie rozumieją albo znają go tylko trochę. ne Wiem, jak wszystkie narody cenią, kochają i drogo ir sobie ważą dzieła napisane w języku ojczystym (dlatego, jak sądzę, wszystkie narody ir zabrały się do tłumacziš enia książek z į innych ...“* języków na własny), Te M. Słowa Daukšy, nawołujące do szanowania języka ja ojczystego i napisanych w nim dzieł, zachęcające do tłumaczenia iš książek z innych języków, znalazły ir oddźwięk w działalności Širvydasa. Ir on ,,Punkty kazań“ w polskiej przedmowie do czytelnika rozumował bardzo podobnie: „O ir książek łacińskich, ir podobnie jak książek w innych językach, jest już mnóstwo, lecz książek litewskich, tak potrzebnych do zbawienia dusz ludzkich, jest nadzwyczaj mało”?, Cytowane, a także o przedmowy „Dictionarium trium linguarum” „Ad Słowa „Studiosam Iuventutem- ”, w których wyrażona jest myśl, że za pomocą słownika... jak gdyby za przewodnika można wytyczyć sobie najprostį szą drogę do ir największych poetyckich środków wyrazu świę4 Litwy Historia Litewskiej 1, 298, SRR, Wilno, 1957. 4 J. Lebedys, K. Širvydas. — Literatura ir i sztuka, nr. 35, 1956. $ Chrestomatia historii literatury litewskiej, 65, Wilno, 1957. ? K. Szyrwid, Przedmowa do czytelnika, — Kn., Punkty Kazafi, Wilno, MDC ukryte skarby XXIX. 278 języka łacińskiego®, pokazują, że Širvydas dobrze rozumiał wielką potrzebę litewskich książek, zwłaszcza słownika. o Istniejące słowniki polsko-łacińskie i łacińsko-polskie nie mogły zaspokoić potrzeb wychowanków Akademii Wileńskiej. Dla użytku wychowanków Akademii Širvydas wydaje swój K. słynny 1629 m. „Dictionarium trium linguarum“ ir tym już Na początku a. XVII wieku toruje drogę leksykografii litewskiej. Słownik Szyrwida doczekał się nawet kilku wydań. Iš Na podstawie zachowanych egzemplarzy słownika jų Szyrwida, stron tytułowych ir oraz wskazówek bibliografów ustalono, że ,,Dictionarium trium linguarum““ miało pięć wydań: I — 1629, II — 1631, III — 1642,IV — 1677, V — 1713. Do naszych czasów zachowały się egzemplarze wszystkich wydań, z wyjątkiem drugiego. Pierwszym bibliografem Szyrwida był historyk — jezuita A. Alegambė (XVII w.) w swoim dziele ,,Bibliotheca Scriptorum Societatis Iesu“ (1642) ir inny, późniejszy historyk jezuitów St. Rostovskis (XVIII w.) w swojej pracy ,,Lituanicarum Societatis Iesu Historiarum“ (1768) wspomniał jedynie o słowniku Szyrwida, lecz nie podał bardziej szczegółowych jo informacji o ir jų latach wydań. Dlatego iš jų na podstawie danych trudno nam powiedzieć, które wydania SzDi były im znane (Alegambe mógł znać tylko pierwsze trzy wydania, Rostowski — wszystkie). o — Zachowany egzemplarz pierwszego wydania, które ukazało się jeszcze za życia autora, przez długi czas pozostawał nieznany. Polski bibliograf F. M . Sobieščianskis pisał: „Ze wszystkich tų wydań pierwsze i ir drugie zniknęły bez be śladu; nie ma — ir jų ich w żadnych znanych dotąd bibliotekach. se Prawdopodobnie nie są znane nawet lata druku pierwszego wydania”!0, O pierwszym wydaniu nic nie wiedział inny polski bibliograf ir — M. Stankiewicz: „W ogóle nie znamy pierwszego wydania, nie posiada jo go żadna biblioteka”, Także inni piszący o Szyrwidzair ch znali tylko prace ir jo (J. KraszewskA. i, Baliński, Ad. Jocher, Jucewicz, L. Kajet. Nezabitauskas, P. Kepenas i inni) ir znali tylko trzy ostatnie, najczęściej wydania. o — du Literaci a. XIX wieku D. Poška, S. Waliūnas, A. Klementas, o po sto lat ir E. Wolter, nie znając pierwszych Mylił lata ukazania się wydań SzDi, myląc wydania słownika. XX a. początkowy polski bibliograf St. Estreicher w swojej bibliografii o oryginale pierwszego wydania powiedział, że jego istnienie jest rzekomo jo wątpliwe**. Jeden Egzemplarz pierwszego wydania SzDi, dotychczas przez nikogo niewspominany, odnalazł historyk literatury rosyjskiej A. Orłow w bibliotece Moskiewskiej Drukarni Synodalnej. O tym pisał: swoją rzadkością wyróżniają ,,... się... Słowniki języków polskiego, łacińskiego i — litewskiego — Szyrwida: egzemplarze trzeciego 4 wydania (1642) ir 1 egzemplarz drugiego lub pierwszego wydania (rozstrzelone przez nas — K. P.)**. Tę Wiadomość Orłowa o pierwszym wydaniu po SzDi po trzech latach ir uściślił i uzupełnił inny historyk literatury rosyjskiej — V. Pogorielow, językoznawców F. Fortunatow ir V. Porżezin8 Constantino Szyrwid, Ad Studiosam Iuventutem, Dictionarium trium linguarum, Tertia editio, Vilnae, MDC XLII, 9 „Dictionarium trium linguarum“ toliau žymėsime santrumpa SzDi. 10 R. M. Sobieszczanski, Szyrwid Konstanty, — Encyklopedyja powszechna, 24, 876, Warszawa, 1867. 21 M, Stankiewicz, Bibliografia Litewska od 1547 do 1701 r., 36, Krakėw, 1889. 2 St. Estreicher, Bibliografia Polska, Częšč III, Tom XIX, 338, Krakėw, 1934. 13 BuGnnoreka Mockosckoft Cunojnajisuoji Tunorpaduu, 4uacTb nepBas — PyKONHCH, BbiuryckK nepBkiit, CGopuuku, onucateab Anekcangap Opaos, III, Mocksa, 1896. 279 Nieznany jest ani jeden egzemplarz drugiego wydania i nie wspomina o nim żaden * bibliograf. Być może nasz egzemplarz, warunkowo przypisany pierwszemu wydaniu, należy do drugiego wydania. Należy zauważyć, że wspomniany w uwagach L. Rėzy do „Dainų” egzemplarz wydania SzDi z 1631 r., z którego na s. 20 cytowane jest słowo „Bojarzyn. Nobilis inferioris ordinis“'- ?, na razie nie mamy jeszcze podstaw, by uważać go za egzemplarz drugiego wydania SzDi, ponieważ przytoczone słowo być może zostało zaczerpnięte z trzeciego wydania SzDi (1642) (w trzecim wydaniu słowo „Bojarzyn. Nobilis inferioris ordinis. Baioras“ znajduje się na s. 20, w czwartym — na s. 14, a w piątym — na s. 17). Jeśli L. Rėza rzeczywiście się nie pomylił, podając rok wydania słownika, to wspomniane przez niego SzDi z 1631 roku miało już taką 1642 samą objętość jak SzDi z roku. Tak szybkie ukazanie się drugiego wydania można być może częściowo tłumaczyć tym, że sam autor już od razu uznał pierwsze wydanie za niewystarczające pod względem objętości albo że niewielka liczba egzemplarzy pierwszego wydania została wykupiona lub zginęła podczas wojen i pożarów. Można przypuszczać, że Szyrwid mógł przyczynić się do przygotowania wydania z 1631 roku, ponieważ zmarł w tym samym roku. Ponieważ strony tytułowe pierwszego wydania nie zachowały się, a nie jest znany ani jeden egzemplarz drugiego wydania, nic więc nie wiemy o nagłówkach słownikowych i przedmowach tych wydań. Prof. J. Balčikonis skłania się ku przekonaniu, że pierwsze wydanie słownika Širvydasa (1629) nosiło tytuł „Clauis linguae Lithuanicae“. Swoje przypuszczenie opiera na tym, że nazwą clauis zwykło się określać tylko gramatyki, nie zaś słowniki (np. Clauis liunguae Latinae ne Basileae 1716)??. Nie ma podstaw, by ir wspominane przez bibliografów „Clauis linguae Lithuanicae“ Širvydasa uważać za tytuł pierwszego wydania słownika, ponieważ historycy jezuitów Alegambè, Rostowski, a później inni bibliografowie, którzy czerpali od nich wiadomości, osobno wymieniają trzy dzieła Širvydasa: „Clauis linguae ir iš jų Lithuanicae“, „Dictionarium®, „Puncta“. Ponieważ książka Alegambègo ,,Bibliotheca Scriptorum Societatis Iesu“ w indeksie rzeczowym nie ma odrębnego działu słowników, dlatego wymienia on ir słownik i gramatykę ir Szyrwida w tym samym dziale „Grammatica“. Jezuiccy historycy Alegambe ir Rostowski nazywał słownik Szyrwida zgodnie z kolejnością występujących w nim trzech języków — ,,Dictionarium trium linguarum“. Tylko Alegambe w nagłówku przenosi język iš łaciński z drugiego miejsca į na pierwsze. On w swojej książce ,,Bibliotheca Scriptorum Societatis Iesu“ m., (1642 s.) 84 Słownik Szyrwida nazywa ,,Dictionarium— Latino— Polono — Lithuanicum“. Być może tak nazywano pierwsze wydanie SzDi, jeśli Alegambė nie pomylił się tutaj. Rostowski w swojej pracy „Lithuanicarum Societatis Iesu Historiarum” (1768 r., s.) 467 słownik nazywa „Dictionarium Polono— Latino— Lituanicū”. Nie wiadomo, jak sam autor nazwał ir pierwsze i drugie wydanie słownika. Istnieją podstawy, by sądzić, że tytuł brzmiał ,,Dictionarium trium linguarum“, ponieważ W przedmowie do trzeciego wydania SzDi powiedziano: ,,Dictionarium hoc trium linguarum (wyróżnienie nasze — K. P.) Vilnae Typis Academicis Anno 1631 in lucem prodierat...“. Zatem można przypuścić, że 1631 m. (II) wydanie również zostało wy18 Dainos oder Litthauische Volkslieder gesamelt, ūbersezt und mit gegeniiberstehenden Urtext herausgegeben von L. I. Rhesa, 310, Konigsberg, 1825. '* J. Balčikonis, teksty litewskie Otrembskiego. — „Literatūra ir menas”, nr 15, 1957. 281 dinamas ,,Dictionarium trium linguarum“. Trudno uwierzyć, że tytuł to pierwszego wydania autorstwa samego autora był inny niż tytuł drugiego, późniejszego. ir Ponieważ w słowniku Szyrwida równolegle objaśniano słowa trzech języków, to zgodnie z powszechnie stosowanym XV —XVII-wiecza. nym terminem słowników trójjęzycir znych nazwano go ,,Dictionarium trium linguarum“*?. Widać, że za tymi leksykografami? !, którzy w sporządzonych przez siebie słownikach ir wymieniali iš języki, z których pochodziły zawarte w nich słowa, Szyrwid nie poszedł. G. Tytułu „Thesaurus“ Knapskiego Szyrwid i kontynuatorzy jego dzieła również sobie nie przywłaszczyli, chociaż Trzecie wydanie SzDi sporządzono na podstawie G. słownika Knapskiego. Egzemplarze trzeciego (1642) wydania są również rzadkie i przez długi czas nie były ir znane. O jednym wadliwym egzemplarzu trzeciego wydania pisano w gazecie „Buiencknii Becruur”, że (1861) do tej pory bibliografom znany był jedynie egzemplarz czwartego i piątego ir wydania SzDi. Oryginałów trzech pierwszych wydań wówczas nie odnaleziono ani w Rosji (w Petersburskiej Akademii Duchownej, której przypadła biblioteka dawnej Wileńskiej Akademii Jezuickiej, ani Ani w bardzo bogatej bibliotece kijowskiego uniwersytetu, posiadającej polskie wydawnictwa, ani w Charkowie, dokąd przewieziono część biblioteki Uniwersytetu Wileńskiego, ani wreszcie Królewcu, gdzie zawsze kwitły studia nad językiem litewskim), ani w bibliotekach zagranicznych. Dopiero później w petersburskiej Publicznej Bibliotece Cesarskiej be udało się ir odnaleźć wadliwy egzemplarz (trzeciego wydania), w czwartym lub piątym wydaniu, który od razu trudno było iš zidentyfikować. Wreszcie iš z drukowanego katalogu biblioteki Bodlejańskiej w Oksfordzie udało się dowiedzieć, że znajdujący się tam egzemplarz jest 1642 m. wydania, t. y. trzeciego wydania. Po otrzymaniu iš szczegółowego opisu tego egzemplarza z Oksfordu stwierdzono, że znajdujący się w Petersburgu słownik jest egzemplarzem trzeciego wydania**. Ten egzemplarz petersburskiej Cesarskiej Biblioteki Publicznej nie był Orłowowi znany. (On odnalazł w bibliotece moskiewskiej Synodalnej Drukarni cztery egzemplarze trzeciego wydania. )*3 Obecnie W Centralnym Państwowym Archiwum Historycznyir ch Starych Aktów w Moskwie, do którego trafiły księgi z biblioteki dawnej Moskiewskiej Drukarni Synodalnej, znaleziono dotąd tylko trzy egzemplarze trzeciego wydania SzDi. Jeden z iš tych egzemplarzy Centralne Państwowe Archiwum Historyczir nych Starych Aktów w Moskwie niedawno przekazało Litewskiej SRR Centralnemu Archiwum. Jeden były W bibliotece moskiewskiej drukarni synodalnej Egzemplarz trzeciego wydania SzDi nie został jeszcze odnaleziony (być może trafił do działu książek uszkodzonych, į którego katalogowanie i identyfikacja w archiwum nie zostały ir ukończone). Be W „Historii starych książek litewskich” wspomina się jeszcze o egzemplarzadu ch trzeciego wydania, z których jeden miał być przechowywany w Anglii, w oksfordzkiej bibliotece Bodlejańskiej, 20 Słowniki o takim i podobnym tytule były popularne, np. : Dictionarium trium linguarum Cracoviae, 1550; Dictionarium trium linguarum Joanis Murmeli Cracoviae apud haered lac. Siebeneycher, 1615. t Nicolao Volkmara ,,Dictionarium Trilinguae Tripatitum Ad Discendam Linguam Latinam Polonicam Et Przystosowane do języka niemieckiego...“ MDXCVI; inny autor swój słownik nazwał „Dictionarius trium linguarum: Latine, Teutonice et „Polonice, petiora vocabula continens” (1528, 1541, 1592). 22 3amerku O ApeBnefiniux BuaeHCKHX H3JaHMAX HA JIKTOBCKOM ssbike, Busnenckuf Bectumk, Ne 60, 1861. 3 BuGnnoreka Mockosckoft Cnnojgajisuoli Tunorpadun, uacTb nepsas — PyKOnucH, BeillyCK nepatifi, cGopHHKH, onucareas Anekcangp Opaos, III, Mocksa, 1896. 282 w obiegu, drugi odnaleziony w 1930 roku w Finlandii, w bibliotece Uniwersytetu Helsińskiego?4, czwarte (1677) i piąte (1713) wydanie słownika Szyrwida były dobrze znane wielu bibliografom, zachowanych egzemplarzy jest więcej także obecnie®. Prawdopodobnie ostatnie wydania ukazywały się w większym nakładzie. Trzecie, czwarte i piąte wydanie SzDi zostały wydrukowane już staraniem kontynuatorów pracy Szyrwida. Nigdzie nie wskazali siebie jako wydawców. Nagłówki i strony tytułowe trzech ostatnich wydań (III—V) są jednakowe. Po tytule słownika „Dictionarium trium linguarum“ następują słowa „In usum Studiosae Iuventutis“ (Do użytku studiującej młodzieży- ). Słowa te krótko wyrażają przeznaczenie słownika, szerzej określone we wstępie do słownika „Ad Studiosam Iuventutem“ (Dla studiującej młodzieży- ). Imię, nazwisko i tytuł autora podano w pełnym brzmieniu: „Auctore Constantino Szyrwid e Societate Iesu“ (Autorem jest Konstanty Szyrwid — członek Towarzystwa Jezusowego). W czwartym i piątym wydaniu przy nazwisku autora wydawcy dodali wielkie litery R. P. Ich znaczenie —,,Reverendi Patris“ (Wielce czcigodnego ojca). Pozwalają one przypuszczać, że Szyrwid najprawdopodobniej przyczynił się jeszcze do przygotowania trzeciego wydania SzDi, gdyż w przeciwnym razie wspomniane litery znalazłyby się również w trzecim wydaniu. Po nazwisku autora, pośrodku strony tytułowej, znajduje się znak drukarni jezuickiej. Znak drukarni trzeciego wydania SzDi tworzy prostokąt, w którego elipsie znajduje się kotwica. Kotwica kończy się w formie krzyża z wkomponowanymi literami X i P. Na dole ręce wystające z obłoków trzymają kotwicę. Nad rękami, po prawej stronie, znajduje się księżyc, a po lewej — słońce. W elipsie wpisane są słowa,,Concordia fida“ (Niezawodna zgoda). Na haku kotwicy również widnieje napis „Anchora Sacra Deus“ (Święta kotwica Boga). Znak drukarski czwartego wydania jest niemal taki sam jak trzeciego. Znak drukarski piątego wydania ma również kształt prostokąta — w jego wnętrzu, w owalu, wpisane są litery IHS; po obu stronach owalu znajduje się rycina — postacie klęczących aniołów. U dołu znaku drukarskiego wymienionych wydań znajduje się aprobata zezwalająca na druk: „Cum Superiorum permissu editium“ (Wydane za pozwoleniem przełożonych). Po aprobacie następują słowa „Tertia editio recognita et aucta“ (Trzecie wydanie przejrzane i uzupełnione), „Quarta editio recognita et aucta“ (Czwarte wydanie przejrzane i uzupełnione), „Quinta editio recognita et aucta“ (Piąte wydanie przejrzane i uzupełnione). U dołu stron tytułowych podano miejsce druku (Vilnae), nazwę drukarni, w której drukowano (Typis Academicis Societatis Iesu), oraz lata (Anno Domini M. DC. XLII., M.DC.LXXVII, M.DCC.XIII). Na odwrocie karty tytułowej większą czcionką wydrukowano po łacinie swoistą aprobatę, zwaną „Summa privilegii“. Ta „Summa privilegii“ przyznawała rektorowi akademii jezuickiej w Wilnie monopolistyczne prawo drukowania i sprzedaży słownika. Tłumaczenie litewskie „Summa privilegii“ brzmi następująco: „Niech nikt nie drukuje, nie sprzedaje, nie próbuje sprzedawać ani drukować tego słownika w dwóch lub trzech językach, pod jakimkolwiek pretekstem, bez [zgody] wielce czcigodnego ojca rektora Towarzystwa Jezusowego w Wilnie suTM V. Biržiška, Senųjų lietuviškų knygų istorija, 1, 180, Chicago, 1953. *8 Tylko w Oddziale Rzadkich Druków Centralnej Biblioteki Litewskiej Akademii Nauk znajduje się 12 egzemplarzy piątego wydania, natomiast w dziale rękopisów biblioteki naukowej Wileńskiego Uniwersytetu Państwowego im. V. Kapsukasa znajduje się 6 egzemplarzy. 283 przewyższający objętością wcześniejszy, poprawiony i zawierający większą liczbę słów, wyrażeń, a zwłaszcza synonimów. W rzeczywistości dotyczy to tylko trzeciego wydania, ponieważ czwarte i piąte wydanie niemal niczym nie różnią się od trzeciego. Oprócz wymienionych pięciu wydań „Dictionarium“ Szirwida polski pisarz J. Kraszewski w swojej pracy „Wilno“** wspomina wydanie słownika Szirwida z 1712 r. O wspomnianym wydaniu SzDi z 1712 r. znajdujemy przekonujące wyjaśnienie we wspomnianym artykule „ŠamMeTKH O ApeBHefiumx Bujienckux mspannax na JluroBekoM s3biKe“, w którym napisano: „Należy zauważyć, że nie istniało rzekome wydanie słownika K. Szirwida z 1712 r., wspominane przez niektórych bibliografów, np. Kraszewskiego. Jest rzeczą zrozumiałą, że nie można opierać się na Kraszewskim, ponieważ błąd powstał wskutek tego, że bibliografowie mieli przed oczami egzemplarz piątego wydania (1713), w którym ostatnia kreska rzymskiej liczby MDCCXIII z jakiegoś przypadku starła się lub była nieczytelna. Sami mieliśmy okazję widzieć należący obecnie do miejscowej (petersburskiej —K. P.) rzymskokatolickiej akademii taki egzemplarz, w którym ostatnia kreska liczby XIII jest całkowicie zakryta pieczęcią dawnej wileńskiej akademii jezuickiej; bardzo możliwe, że właśnie ten egzemplarz dał początek wspomnianemu błędowi bibliograficznemu- ”. Polski bibliograf F. M. Sobieszcza:n:kis?? wspomina o wydaniu Szyrwida z 1718 r. Wiadomość tę powtarza S. Baltramaitis w swoim „Сборник библиографических материалов...”90 St, Estreicher również wspomina o wydaniu SzDi z 1718 r. i nazywa je „editio sexta”3!, Na dowód podał nawet odpowiedniki tego wydania, które pokazują, że Estreicher, nieznający języka litewskiego, uznał słownik łotewski Elgera z 1718 r. za wydanie słownika Szyrwida z 1718 r. Zatem nie było ani wydań z 1712 r., ani z 1718 r. Gdyby się ukazały, mielibyśmy bardziej wiarygodne informacje. Ponadto, gdyby istniało wydanie z 1712 r., znalazłoby to odzwierciedlenie w przedmowie do wydania z 1713 r. Ale po co byłoby wydawać SzDi w 1713 r., gdyby rzeczywiście istniało wydanie z 1712 r. Oprócz „Dictionarium trium linguarum” do naszych czasów zachowało się inne dzieło leksykograficzne Szyrwida, „Dictionarium Polonolatinum“*- ?, wydane w 1641 r. w Warszawie. Na stronie tytułowej napisano, że „Dictionarium Polonolatinum*““ było przeznaczone dla szkół jezuickich w Polsce. Jest to ten sam trójjęzyczny słownik Szyrwida, tylko bez części litewskiej. „Editio nova“ nazwano je zapewne dlatego, że było to inne wydanie niż „Dictionarium trium linguarum- “. Wyjaśnienie historii słownika „Dictionarium Polonolatinum“ utrudnia fakt, że słownik wydano bez przedmowy. *8 Wilno od poczatkéw jego do roku 1750 przez J. I. Kraszewskicgo, IV, 228, Wilno, 8 F, M, Sobieszczanski, 1842. Szyrwid Konstanty, —Encyklopedyja powszechna, 24, 876, Warszawa, 1867. 30 Cборник CnOjnorpadiueckux MaTepHanoB Aas rėorpaddun, HCTOPHH, HCOpHH NpaBa, cTaTHCTHKH H 9THOrpaduH Jlntes, cocrasua C. Banrpamaiirne, 396, C —TerepGypr, 1904. 31 St. Estreicher, Bibliografia Polska, Tom XXX, 359, Krakow, 1934. 32 Pełny tytuł: Dictionarium Polonolatinum In usum Studiosa Iuventutis Polona Auctore Constantino Szyrwid e Societate Iesu: Editio Nova. Varsaviae Apud Ionem Trelpinski, SRM, Typogr., Roku Pańskiego 1641. Jego litewski tytuł brzmiałby następująco: Słownik języka polskiego i łacińskiego K. Szyrwida, członka Towarzystwa Jezusowego, przeznaczony dla młodzieży studiującej język polski, wydanie nowe, wydrukowane w Warszawie, w oficynie typograficznej Trelpińskiego, 1641. 285