Apie sudurtines pradėtines veiksmažodžių formas

LEE TSUN Li KAU LI BIOT YR O/S'K L'AUYSTMATL IV LITWY "T'S RRM OK SY: "AK ADIE-M IJ A O ZŁOŻONYCH FORMACH INCHOATYWNYCH CZASOWNIKA N. SLIZIENE Litewskie złożone formy inchoatywne czasownika tworzą osobowe formy czasownika posiłkowego būti oraz imiesłów czynny czasu teraźniejszego czasownika o samodzielnym znaczeniu leksykalnym z partykułą be-, np.: buvau beeings, būsiu beeings, būčiau beeings, būk beeings?. : Znaczenie złożonych form inchoatywnych nie jest jednorodne. Termin formy inchoatywne wskazuje, że powinny one oznaczać początek czynności, jednak znaczenie to mają tylko formy inchoatywne czasu przeszłego jednokrotnego. Oznaczają one taką czynność przeszłą, która, ledwie się rozpocząwszy, została przerwana przez inną czynność lub zjawisko, np.: „Kiedy panie to latem nawet pieszym nie pozwalacie przejść przez swoje pole...” — już miał rzucić Puodžiūnasowi Smalinis, lecz Giedraitis znów szturchnął go w bok i ten, nie dokończywszy zdania, umilkł Vien V 217. Znalazła ławkę i Monika już miała wyjmować jajka, gdy podszedł policjant i uprzejmie powiedział, że tutaj nie wolno spożywać przekąsek Cv VIII 71. Martynas już miał wyciągnąć do niej rękę, lecz ujrzawszy wyciągnięty jeden palec, jakby nie zauważywszy Gaidienė, poszedł dalej Simon VK II 279. Oprócz znaczenia początku czynności formy inicjalne czasu przeszłego prostego czasami oznaczają względne trwanie czynności w przeszłości. Trwanie to wyjaśnia się wtedy, gdy z kontekstu wynika, że czynność oznaczana przez formy inicjalne trwała dłużej niż inna, równoczesna z nią czynność, zjawisko lub. moment, choć jej obiektywne trwanie mogło być zupełnie krótkie. Np. : Sam pan Tadas Kirla z dziećmi już siedział przy stole. Siostra Kirlo Marcelė nalewała herbatę do szklanek, stojąc przy ścianie obok drugiego stolika, na którym parzył się samowar Pt I 197. Już dawno był księdzem, gdy otrzymał probostwo Šts. Pierwszą myślą, która zrodziła się w jego upartej głowie, było jak najszybsze ukrycie koni. Bracia Žigasa już byli wyprzęgający konie z jeszcze nieopróżnionego wozu Vencl III 231. Znaczenie względnego trwania mają także inne formy ingresywne. Np.: | Widzisz, ja będę już zasypiający, kiedy przyjdziesz mnie położyć Jb I 318. Pożałowałem w duchu, że nie jestem św. Jerzym, skubałbym ser od końca Žem II 240. Kiedy przyjdziemy was ponaglać, bądźcie już przy pracy, wtedy nie będzie trzeba ponaglać Jb I 314. ! Imiesłowy bierne czasu teraźniejszego nie tworzą su z czasownikiem posiłkowym być złożonych form początkowych. 67 Jednakże formy przyszłego czasu początkowego najczęściej oznaczają domyślne, przypuszczalne działanie w przyszłości. Np. : Zacznie mrozić, będzie ir mróz w nocy iš Dr. W kominie coś jęczy. „Zapal tylko światełko, będzie się wnętrze zawalać”, į myślą sobie — dzieci LzP I 367. Jutro będzie topnieć, wtedy wymieciesz Żem I 184. W formach pełnych powiedzielibyśmy: Jutro, patrz, będzie padać, wtedy wymiesi ir itp. A Chociaż znaczenie początku czynności mają tylko formy czasu przeszłego jednokrotnego, jednak tradycyjnie formami inicjalnymi iš nazywa się wszystkie formy złożone z imiesłowem czynnym su czasu teraźniejszego, mającym partykułę be-. Formy te jako pierwsze nazwał inicjalnymi K. Jaunius, wprowadzį ając do gramatyki języka litewskiego paradygmat inicjalnego czasu przeszłego jednokrotnego, nazwany czasem przeszłym próby lub rozpoczęcia (imperfectum de conatu)?. Ši tradycja jest kontynuowana J. w gramatyce 1901 m. Jablonskiego, gdzie przy paradygmacbe ie podaje się charakteryir stykę znaczenia: „p e Iczas przeszły usiłowany (t. praeteritum de conatu) oznacza takie działanie przeszłe, które nie doszło do skutku, lecz miało właśnie dojść do skutku w chwili nastąpienia innego działania”3. 1919 m. w gramatyce J. Jablonskiego utworzony został już cały system, nazwany złożonymi czasami początkowymi?., Od tego czasu podaje to się go we ji wszystkich gramatykach języka litewskiego. Pojęcie terminu czasów początkowych J. Jablonskis rozszerzył, włączając į system form o jednolitej budowie, lecz różnym znaczeniu, nazywając ir je „czasami czynności rozpoczętej, utrwalonej"®. 1922 m. w gramatyce, omawiając poszczególne czasy rozpoczęte, słusznie przypisał znaczenie początku czynności jedynie czasowi przeszłemu jednorazowemu rozpoczętemu?. W ten sposób terminem czasów rozpoczętych zaczęto nazywać formy oznaczająne ce jedynie początek czynności, lecz ir czynność trwającą, w przeciwieństwie do terminu czasów dokonanych, którym nazywa się formy oznaczające czynność dokonaną, zakończoną. ir System trybów czasów rozpoczętych nie jest tak pełny, ją jak przedstawił go J. Jablonskis. Formy trybu życzącego czasu ir przeszłego częstotliwego, jak się wydaje, nie są używane w języku. Form trybu życzącego nie podał nė J. Podane przez o jo Jablonskisa przykłady czasu przeszłego częstotliwego są powtarzane ir we wszystkich późniejszych gramatykach języka litewskiego. Ani w języku mówionym, ani w języku pisanym do tej pory nie udało się znaleźć tych form. Formy trybu rozkazującego są prawie ir nieużywane. Najbardziej rozpowszechnione są formy czasu przeszłego pojedynczego początkowego; należy zauważyć, że używają ich be Żmudzini i Auksztoci, podczas gdy formy trybu przypuszczającego czasu ir przyszłego, ir choć zadomowione w języku literackim, są mało używane i ir charakterystyczne niemal wyłącznie dla przedstawiciir eli dialektu żmudzkiego. ir Dlatego właśnie formy czasu przeszłego pojedynczego początkowego jako pierwsze į trafiły do gramatyki. | 2 Zob. K. AgBnncens, TpaMMarHka JUTOBCKAro S3EIKA, JIHTOBCKHA Окуркналь, 201, Петроград, 1908—1916. 3 См. J. Яблонскис, Избранные сочинения, 1, 103, Вильнюс, 1957. 4 См. P. Криаусайтис ir Рыгишких Йонас, Грамматика литовского языка, 131, Вильнюс, 1919. 5 См. там же, 131. 6 Por. J. Jablonskis, Rinktiniai raštai, 1, 426. 68 Systema czasów pierwotnych nie ma ir czasu teraźniejszego. J. Jablonskis jo włączył w jego miejsce imiesłów czynny czasu teraźniejszego z su partykułą be-, który nigdy nie jest używany z formami czasu teraźniejszego czasownika su posiłkowego būti, co on sam ir J. Jablonskis, podobnie jak ir K. Jaunius, wcześniej interpretował inaczej. K. Jaunius šį uważał imiesłów za orzeczenie imienne, używane do wyrażania mowy zależnej, np.: sūnus beskaitąs, tėvas berašąs, duktė besiuvanti (vidi fikum legere, patrem scribere, filiam suere)". Takiego poglądu w gramatyce 1901 m. ir 1911 m. w składni trzymał się ir J. Jablonskis®. W składni pisał: „Imiesłowów używamy często do niespodziewanyir ch, czasem jakby opóźnionych spostrzeżeń, doświadczeń, ogólnie oznaczeń. ir Np. : 1. Tylko słyszysz (Saulytė) — ktoś jakby pukał do į drzwi Przyp. 2. Widzę, — dzieciak stoi bosy, na coś czeka Als. 3. Po rodzice trzech dni widzą cały rój — żmij pełznący na ich podwórze Ps.: itd. ? J. Jablonskis słusznie zauważył, że w takich przypadkach użycie imiesłowu czynnego czasu teraźniejszego z su partykułą be jest charakterystyczne dla dialektu żmudzkiego. Wschodni Auksztoci chętnie używają tu zdań bezosobowych z bezrodzajnikowym imiesłowem biernym czasu teraźniejszego, za pomocą którego człowiek jakby chce oznajmić, że wiadomość, którą właśnie nam przekazuje, jest dla niego samego tylko jakimś drobnym szczegółem z ubocza, dopiero co przez niego samego zauważonym, albo otrzymanym od innego człowieka — jemu przekazanym“!?*. Żmudzki sposób wyrażania się „Język Kyburienė jest znany, ale i Rimšienė okazuje się zadziorna” (Žem) miejscami pasuje także Auksztotom, lecz ci mogą to wyrazić również tak: „Język Kyburienė jest znany, ale i Rimšienė okazuje się zadziorna“- “*?. J. Jablonskis określił to zjawisko jako jedną z wielu osobliwości naszej „mowy opowiadanej“. Dopiero w gramatyce z 1919 r., widocznie chcąc stworzyć pełny system form początkowych, J. Jablonskis nazwał imiesłów czynny czasu teraźniejszego z partykułą be złożonym czasem teraźniejszym, zaznaczając, że zawsze występuje on bez czasownika posiłkowego. Od tego czasu we wszystkich gramatykach języka litewskiego podawano paradygmaty czasu teraźniejszego inicjalnego, czasami nawet z czasownikiem posiłkowym būti! ?, Ponieważ imiesłów z partykułą beniekada nigdy nie jest używany z formami czasu teraźniejszego czasownika posiłkowego būti, nie ma podstaw, by sądzić, że zostały one tutaj pominięte. Potwierdzają to również wspomniane odpowiednie formy rodzaju nijakiego imiesłowów biernych ze wschodniej gwarowej odmiany języka litewskiego, także nigdy nieużywane z formami czasu teraźniejszego czasownika posiłkowego i stanowiące pewien środek imiesłowowego wyrażania mowy zależnej!s, 7 Zob. K. Jaunius, dz. cyt., 19. 8 Zob. J. Jablonskis, Rinktiniai raštai, 1, 169, 465, 466, 527, 528. 9 Zob. tamże, 527, 528. 10 Zob. tamże, 1 Zob. 465. tamże, 466 (por. *528). 12 Zob. J. Otrebski, Gramatyka jezyka litewskiego, 3, 278, Warszawa, 1956; J. Žiugžda, Lietuvių kalbos gramatika, 1, 186, Kaunas, 1960 (czasownik posiłkowy pisany jest w nawiasach). 13 Te formy w gramatykach z 1919 r. i 1922 r. J. Jablonskis również już uważa za złożone. 69 Su złożonymi formami początkowymi wiąże imiesłów czynny czasu teraźniejszego, mający partykułę be-'4, ze znaczeniem względnego trwania czynności: czynność trwa długo. względem momentu innej ar jednoczesnej czynności. — W imiesłowie czasu teraźniejszesu go partykuła bepodkreśla względne trwanie takiego zjawiska czynności, ar które nagle zostaje zauważone, usłyszane, poznane lub w inny sposób ujawnione, ar wywołuje zdziwienie i inne emocje. ir Mówiący przedstawia ar myśli jak gdyby narzucone mu przez jakieś okoliczności zewnętrzne. : | Wyrażając wskazane tutaj odcienie ekspresywne, omawianym imiesłowem określa się konkretne lub uogólnione czynności i ar zjawiska teraźniejsze. Mającą twardą pięść, wdowca za męża dostaniesz Škn. O! te straszydła, ją ledwie się napchawszy... Žem II 401. Smaczny placek, kuma umiejąca piec... Žem II 448. Aha! To Barbie ir pozbawiona pana młodego Simon VK II 173. Ach, patrz, pan już ir rozumiejący po litewsku... Simon VK II 67. Aš myślałem, że już tu śpisz, o tu o myślący o Ilżė Simon VK II 213. Jednemu oddajesz dług, a drugi już prosi Vvr. Gdy tylko wieczór cieplejszy, patrz, już chrabąszcze biegają ir Slnt. Czasami gdy on zachoruje, ar zaraz posyła ir dziewkę, żeby zaproponowała jedzenie Żem I 345. Jak tu be Jak pilnujesz tych gęsi! Matka sama, jak pędzi, tak pędzi, żeby gęsi zobaczyć- ... Žem II 459. W kontekście czasu przeszłego imiesłowem czasu su teraźniejszego za pomocą partykuły bepasakomi są konkretne lub uogólnione ar czynności, zjawiska z przeszłości. W tym przypadku używa się go znacznie częściej niż w pierwszym. Np. : Usłyszałem tylko: gilgžt, gilgžt — kołowrotek [kółko], patrzę, a — tu już zasypiająca Uzv. A ja myślałem, że to kukułka ogrodowa, a tam jest moja dziewczyna na JD 1173. Odwróciła się ku mężowi, a ten — jakby iš rzeczywiście zasypiał! Žem I 73. Vilius znów gniewnie się odwrócił i już miał coś odciąć, lecz za jego plecami stał Trumpjonis Simon VK II 307. Nie zdążyłem jeszcze należycie nawet „zacząć; a oto nadchodzi, z ręcznikiem na ramieniu, czesząc włosy, młody syn Zuiki, oficer Cv III 116. Wypłakaliśmy całe kąty, a tu o świcie, po brzasku, tylko mamusia wychyla się, nadchodząc z zawiniątkiem, niosąc gorące kiszki LzP I 370. Zanim uszyłem to dla tego [niedającego spokoju] kątowego, niemal straciłem cierpliwość — jak tylko nadchodzi, tak nadchodzi Brs. Rožikė była wesołego usposobienia: tylko, bywało, pod wieczór, patrz, już kręciła się w restauracji” LzP I 405. Otóż ten Cinokas, człowiek, kiedy się do mnie przyczepił — rano, wieczorem, jak tylko nadchodzi, tak nadchodzi, prosić Żem II 108. Tylko w bardzo rzadkich przypadkach imiesłów czasu teraźniejszego z partykułą beoznacza czynność bez jakichkolwiek odcieni ekspresji. Np. I nastał świt, wzeszło słoneczko, teraz matka, teraz biała [w] spichlerzyku odpoczywająca JD 1502. Pytała mateczki: „A gdzie jest córeczka?” — 14 Mowa tu tylko o tym przypadku użycia tego imiesłowu, gdy dołączona do niego partykuła nadaje znaczenie trwania czynności. 70 „W kącie siedząca, rękawiczki robiąca na drutach” JD 1530. W dzień padająca, w nocy śnieżąca, na skraju pola dziewczyna na mnie czekająca Grk. Już będzie czterdzieści lat z górą, miły chłopcze, jak ja tutaj z obcych stron kurz zamiatam i liczbami w księgach papier obcych majątków zapełniam LzP II 60. Tam kosi łąki, —pasą się owce. Siwowłosy ojciec stoi w bramie Nėr Poez 456. We wszystkich przypadkach imiesłów czynny czasu teraźniejszego z partykułą bejest używany wyłącznie bez form czasownika posiłkowego czasu teraźniejszego. Z formami czasu teraźniejszego czasownika posiłkowego używany jest imiesłów czynny czasu teraźniejszego bez partykuły be-, jednak nie tworzy on złożonych form czasownika. Imiesłów ten oznacza właściwe rzeczy lub osobie działanie albo stan jako jego cechę i niemal odpowiada przymiotnikowi występującemu jako imienna część orzeczenia. Np. : Ja jestem zdolny wypędzić diabła z dworu Šts. On jest wielkim twórcą opowieści, lecz zawsze kłamliwych Sts. To jezioro jest odpływające (wypływa z niego rzeka) Brs. Ta kura jest niosąca —karka Prk. Mokre dziecko, tylko trochę otrzepane, jest Pl. Dziewczyna czy jakiś wyrostek — przemoczony, wszystkie ubrania ociekają z góry — brodząc po kolana w błocie obok wozu, z niecierpliwości wciąż tylko smaga zmęczone klacze Žem II 159. Spojrzenie Grėtė jest tak błagalne, tak pełne cierpienia, tak pokorne Simon VK II 123. Z wszystkiego, co zostało powiedziane, wynika, że: 1) formami złożonymi początkowymi nazywa się formy oznaczające nie tylko początek czynności, lecz także jej trwanie; 2) złożone formy początkowe nie tworzą pełnego systemu czasów i trybów: brak form czasu teraźniejszego i zaprzeszłego częstotliwego oraz trybu życzącego, form trybu rozkazującego używa się niemal wcale; 3) imiesłów czynny czasu teraźniejszego z partykułą be-, który od 1919 r. w gramatyce J. Jablonskiego był uważany za teraźniejszy czas początkowy, nigdy nie jest używany z formami czasu teraźniejszego czasownika posiłkowego yra jako złożona forma początkowa, lecz stanowi pewien środek imiesłowowego wyrażania mowy niezależnej. Skróty su ir ne o Brs — Barstyčiai, Sedos r. Cv — P. Cvirka, Raštai, III, VIII, Vilnius, 1949. Dr — Darbėnai, Kretingos r. Grk — Girkalnis, Raseinių r. Jb — J. Jablonskis, Rinktiniai raštai, I, Vilnius, 1957. JD — Lietuviškos dainos užrašytos par Antaną Juškėvičę. 3 tomy. Kazań, 1880, 1881, 1882. (Cyfry przy skrócie wskazują numery pieśni). LzP — Lazdynų Pelėda, Pisma, II, I, Wilno, Nėr. 1954, Poez — Salomėja Nėris, Poezja, Wilno, 1954. PI — Palėvenė, Kupiškio r. Prk — Priekulė. 71 Pt —G. Petkevičaitė-Bitė, Pisma, I, Kowno, 1947. Simon VK —I. Simonaitytė, Vilius Karalius, II, Wilno, 1956. Slnt —Salantai. Skn —Šakyna, rejon żagarski. Šts —Šatės, rejon skuodzki. Užv —Užventis. Vencl —A, Venclova, Raštai, III, Wilno, 1955. Vien —A, Vienuolis, Raštai, V, Wilno, 1954. Vvr —Veiviržėnai, Priekulės r. Žem — Žemaitė, Raštai, II, I, Vilnius, 1956. O CJIOXXHbIX HAYHHATEJIbHBIX BPEMEHHbIX ®OPMAX H. K. CJIMXKEHE Pesrome Сложные Именательные Временные Формы литовского языка 06разумеются M3 спрягаемых форм вспомогательного TrJIaroJia być 'OkITb' H SAMODZIELNE LEKSYKALNE ZNACZENIE IMIESŁOWU CZYNNEGO CZASU TERAŹNIEJSZEGO z przedrostkiem be-, np. : buvau bedirbąs, būsiu bedirbąs, būčiau bedirbąs, būk bedirbgs. B w języku rosyjskim Brak odpowiednich form czasownika. ZNACZENIE ROZPOCZYNAJĄCEGO SIĘ DZIAŁANIA MAJĄ TYLKO (OpMEI MpOLIemero ofHOKpaTHoro BpeMeHH. OHH 0603HAuYalOT Takoe Mpollejliee HAeHCTBHE, KOTOpOe 4yThb HauaBIUHCh, OBLIO npepBaHO APYTHM JeHCTBHEM HJIH sBJIeHHeM. OT 3TOro 3HaueHHs NIpOH3ONLIJIO Ha3BaHHE BCeX HauHHATeJIbHbIX ¢opM, HeCMOTpPs Ha TO, UTO (OOpMkI Gyjymiero BpeMeHH, COCJaraTeJbHOro H TIOBEJHTEJbHOI0 HAKJIOHEHHS, a KHHOT/Ia H (opMbl MpolleAllero oAHOKparHOTO BPEMEHH, BBIPAXKAIOT OTHOCHTEBHYIO ĮŲIHTEJIbHOCTb JAeHCTBHSA MO CPasHEHHIO C MeHbllell JJIMTeJbHOCTbIO APYroro OJHOBPEMEHHOTO AEHCTBHS, 5BneHHS, MOMeHTa, GopMbl a Gyayliero BpeMeHH 0003HAUaIOT €llle H MpeanoJaraemMoe Gyjymee JeHCTBHe. CJI0)XHble HaUKHHATEeJIbHbIe DOpMBbI He 06pa3yloT NOJHOH CHCTEMbl BpeMeH H HakJoHeHH#, B s3bIKe HeT (GOpM HACTOSAILIEro H NpolUeAlIero MHOTOKparHOTO BpeMeHH H (OPM KelaTeJbHOr0 HakJOHeHHS. OOpMEI MOBEJHTENBHOIO HAKJOHEHHSI USTA He YVyNOTpeOJISIOTCSI. Cox H0oKh HauHHATeJIbHOKH (OpPMOH HACTOSILIEro BpeMeHH, HauHHAas C rpaMMaTHKH V1. fI6nonckica, Buimeamei B 1919 roay, cuntanoch OHO TOJbKO JeHCTBHTeJNbHOe NMPHYACTHE HACTOsIIEro Tymczasc owa część be-. OnnaKO 3TO MPUYACTHe HHKOTAA He ynorpebusercs ¢ GOpMaMH HACTOSIUEro BpeMEHH BCIIOMOraTeJbHOro rviaroja być, MOTOMY H Her OCHOBAHHS CUHTAaTh ero CJIOxXHOH (HopMOi. ITO TYLKO JEDEN H3 PRZYPADKOWEGO NIEPRZYJEMNEGO WYRAŻEHHS POŚREDNIEJ RZEKI B LITEWSKIM SfI3bIKe. 72