Apie priešdėlėtųjų veiksmažodžių reikšmių aiškinimą „Lietuvių kalbos žodyne“

LžF-EB“T UV 1.4 ZAGADNIENIA DOTYCZĄCE WYJAŚNIANIA ZNACZEŃ CZASOWNIKÓW Z PRZEDROSTKAMI W „SŁOWNIKU JĘZYKA LITEWSKIEGO” AKADEMII NAUK LITEWSKIEJ SRR _ J. PAULAUSKAS W „Słowniku języka litewskiego” czasowniki z przedrostkami umieszczane są w gniazdach odpowiednich czasowników bez przedrostków, lecz w porządku alfabetycznym wyróżniane są osobno jako samodzielne wyrazy z objaśnieniami znaczeń i zdaniami ilustracyjnymi?*. Ponieważ znaczenie czasownika z przedrostkiem najczęściej zależy od znaczenia odpowiedniego czasownika bez przedrostka oraz przedrostka, to przy objaśnianiu w Słowniku znaczenia czasownika z przedrostkiem należy uwzględnić znaczenia tych dwóch komponentów tworzących czasownik z przedrostkiem. Gdy czasownik z przedrostkiem zachowuje znaczenie odpowiedniego czasownika bez przedrostka, do jego objaśnienia w wielu przypadkach można wykorzystać albo objaśnienie odpowiedniego znaczenia czasownika bez przedrostka (czasami tylko jego część), albo po prostu odpowiedni czasownik bez przedrostka, którego znaczenie zostało wyjaśnione na swoim miejscu. W „Słowniku języka litewskiego” jest to ponadto celowe i wygodne, ponieważ, jak już wspomniano, czasowniki z przedrostkami znajdują się obok czasowników bez przedrostków o tym samym rdzeniu. Gdy przedrostek całkowicie zmienia znaczenie rdzenia czasownika z przedrostkiem (np.: duoti i parduoti; gauti i pagauti; tikti i sutikti itd.), do jego objaśnienia nie można wykorzystać czasownika bez przedrostka ani definicji jego znaczenia. Znaczenie każdego takiego czasownika z przedrostkiem musi być definiowane samodzielnie. |: Zatem, objaśniając znaczenie czasownika z przedrostkiem, należy uwzględnić jego stosunek do znaczenia czasownika bez przedrostka. Objaśniając znaczenia czasowników z przedrostkami, ważne jest ustalenie, w jaki sposób różne przedrostki modyfikują znaczenia czasowników bezprzedrostkowych. W przypadku poszczególnych grup semantycznych czasowników przedrostki mogą nadawać znaczenia ogólne, np. czasowniki oznaczające ruch, użyte z przedrostkiem į-, otrzymują znaczenie kierunku do wnętrza (įeiti, įtraukti, įvežti). Te znaczenia przedrostków, objaśniając znaczenia różnych czasowników z przedrostkami, mogą być również formułowane w jednakowy sposób. Po przejrzeniu wielu objaśnień znaczeń czasowników z przedrostkami w „Słowniku języka litewskiego ! Tak czyni się od tomu III. W dwóch pierwszych tomach Słownika czasowniki z przedrostkami nie były osobno wyodrębniane w gniazdach, lecz dołączano je do znaczeń czasowników bezprzedrostkowych. 215 słowniku”, można stwierdzić, że znaczenia przedrostków są w nich definiowane trojako: konstrukcją 1) przyimkową, przysłówkiem, 2) jakimś 3) czasownikiem. W praktyce zdarzają się odstępstwa, ale ogólnie dąży ir się do stosowania tych trzech sposobów objaśniania, į wykształconych w procesie redagowania Słownika. Jeśli przedrostek nadaje czasownikowi jedynie znaczenie zakończenia czynności, ir staje się on czasownikiem dokonanym, dlatego w Słowniku wyjaśnia się jedynie znaczenie rdzeniowe czasownika z przedrostkiem. Tylko do czasownika użytego w takim objaśnieniu dodaje się przedrostek czasownika objaśnianego (czasami inny przedrostek), nadający ir czasownikowi objaśniającemu również znaczenie zakończenia czynności. Taki sposób objaśniania stosuje się czasami także w innych ir przypadkach. W ten sposób leksykograf, objaśniający znaczenia czasowników z przedrostkami, tj. formułujący objaśnienie tak, aby uwidoczniło się znaczenie rdzeniowe ir czasownika, znaczenie nadane mu przez ir przedrostek oraz dokonaność oznaczona przedrostkiem, ir musi rozwiązać dość złożone zadanie. Najpierw musi ustalić znaczenie przedrostka, powiązać objaśnienie tego znaczenia z objaśnieniem czasownika bez przedrostka albo bezpośrednio z formą odpowiedniego czasownika bez ir przedrostka, a także dopilnować, aby czasownik objaśniany i su czasownik użyty w objaśnieniu były dokonane. su o ir to Be Dlatego przy objaśnianiu znaczenia czasownika z przedrostkiem należy uwzględnić į ścisły wzajemny związek ir znaczeń przedrostka czasownika bez przedrostka, tworzyć nierozkładalne znaczenia przedrostkowe, ponieważ tylko pod tym ta warunkiem można dokładnie pojąć ir omawiane znaczenie czasownika z przedrostkiem. I. Objaśnianie znaczenia czasownika z przedrostkiem jest najprostsze, gdy do czasownika użytego w objaśnieniu znaczenia odpowiedniego czasownika bez przedrostka dodaje się któryś inny przedrostek czasownika objaśnianego. ar Tak postępujemy najczęściej w tych przypadkach, gdy przedrostek czasownika objaśnianego ma jedynie znaczenie zakończenia czynności. Np.: gelbėti — vaduoti, traukti iš iš bėdos ir išgelbėti — uwolnić, wyciągnąć z kłopotu; gerinti — czynić lepszym, naprawiać, doskonalić i pagerinti — uczynić lepszym, naprawić, udoskonalić; irti — rozpadać się, rozsypywać się na części i iširti rozpaść się, rozsypać — się na į części. Często praktykuje się przytaczanie tylko części objaśnienia czasownika bezprzedrostkowego — użytych w tym objaśnieniu czasowników będących synonimami (lub synonimu) albo tylko objaśnienia opisowego (z pominięciem synonimów) lub jego części. Np.: kedenti — przed zgręplowaniem czesać (wełnę), skubać i iškedenti — wyczesać; galabyti — zadawać śmierć, zabijać i nugalabyti — zabić; kietėti — stawać się twardym, twardnieć, krzepnąć, wzmacniać się i sukietėti — stać się twardym; kiaulinti — nazywać świnią, lżyć i apkiaulinti — zelżyć; jaugti — robić bałagan; przewracać; upychać, gromadzić coś w jedną stertę bez porządku; ugniatać (izbę) i sujaugti — przewracać, wrzucać bez porządku. Ten sposób objaśniania znaczeń czasowników z przedrostkami stosuje się niekiedy także w przypadkach, gdy oprócz znaczenia zakończenia czynności przedrostek czasownika objaśnianego uwydatnia również jakieś inne znaczenie. Znaczenie przedrostka czasownika może pozostać niewyjaśnione także wtedy, gdy znaczenie rzadkiego czasownika objaśnia się czasownikiem bardziej znanym albo gdy taki szerzej znany czasownik zostaje użyty w objaśnieniu. Np.: užkemėroti — zagracać; apgleiznyti — obmacywać; kerbti — luźno wiązać i prikerbti — luźno. przywiązać. 216 Należy tu również wspomnieć o czasownikach, którym przedrostki nadają znaczenia kierunkowe. Jak wiemy, te znaczenia przedrostków są najbardziej wyraziste i mogą być rozumiane nawet bez ir czasownika. be Dlatego rzadziej używane czasowniki oznaczające ruch z przedrostkami wyrażającymi kierunek mogą być również objaśniane za pomocą częściej używanego czasownika z tym samym przedrostkiem. Np.: kinklinti powoli iść drobnymi krokami, parkinklinti powoli wrócić; kervinti iść powoli, — niezdarnie; kėblinti, joti ir atkervinti — przyjść, przyjechać konno powoli i — niezdarnie. Użycie przedrostka czasownika objaśniającego ir za pomocą — czasownika objaśniającego nie jest częste. Poza wspomnianymi przypadkami trudno byłoby wskazać ich su więcej. Przedrostki mają bowiem różne znaczenia, które mogą nadawać temu samemu czasownikowi. Dlatego czasownik z przedrostkiem można objaśniać wyłącznie innym czasownikiem z przedrostkiem tylko wtedy, gdy przedrostki obu czasowników mają jedno, najwyżej dwa pokrywające się i bardzo wyraźne znaczenia. Najczęściej znaczenie przedrostka należy ujawnić za pomocą innych sformułowań. Oczywiście nie sposób wyznaczyć ścisłej granicy między znaczeniami przedrostków czasowników wymagającymi objaśnienia a tymi, które go nie wymagają. Ogólnie rzecz biorąc, lepiej objaśnić także znaczenia przedrostków zrozumiałe bez objaśnienia, niż pozostawić bez wyjaśnienia te niejasne. Należy powiedzieć, że W „Słowniku języka litewskiego” zdarzają się przypadki, w których znaczenie przedrostka pozostawiono bez należytego wyjaśnienia. Np.: pagainioti — pavaikyti; pagaišti — užtrukti; pakemeruoti — rękami lub czymś innym pomachać, zamachać; pajaukinti — przyzwyczaić. W słowniku nie wyodrębniono znaczenia zdrobniałego tych czasowników, które nadaje im przedrostek pa-, jest to więc brak w objaśnieniu. ir Również tylko ilustracja, a nie objaśnienie pokazuje, jakie znaczenie przedrostek panadaje czasownikowi pragirkščioti, objaśnionemu słowem pragirtauti, które właściwie oznacza wydać, przepijając, przepić o iš wszystko. Objaśnienie jednym słowem pragirtauti tym bardziej nie pasuje, że w swoim miejscu znaczenie słowa pragirtauti „wydać, przepijając” w ogóle nie zostało wyodrębnione, ponieważ nie było go w posiadanym materiale. W minimalnych ir podobnych przypadkach znaczenie mę przedrostka należy określić opisowo. II. W sposób opisowy znaczenie przedrostka wyjaśnia się dość często. Na początku wspomniano o trzech wyraźnych wariantach opisowego wyjaśniania znaczeń przedrostków czasownika, które warto tutaj omówić osobno. 1. Do wyjaśnienia czasownika z przedrostkiem przyjmuje się konstrukcję przyimkową z objaśnienia ir odpowiedniego czasownika bez przedrostka (lub część jo synonimiczn- — ą), którego czasownik (lub synonim) zwykle otrzymuje przedrostek wyjaśnianego czasownika. Np.: joti raitam — keliauti, vykti prajoti ir pro šalį — raitam prakeliauti; kopać grzebać; ryć; robić dół... — ir wkopać, — zakopać, wpuścić į w ziemię; podnosić — brać, pchać do ką góry; kłaść ką į wyższe miejsce... ir podnieść — położyć na górze už — ko albo położyć na czymś; dribti — spaść, runąć, ir wysypać — się, iš wypaść z czegoś. | Taki sposób objaśniania jest stosunkowo rzadki; stosuje się go do czasowników oznaczających ruch, którym przedrostek nadaje znaczenie określonego kierunku. 2. Częściej znaczenie przedrostka czasownika objaśnia się przysłówkiem. Przysłówek lub ir synonim objaśnianego czasownika z su tym samym przedrostkiem mogą być używane przy objaśnianiu czasowników oznaczających kierunek. Np.: atlėkti — atskristi artyn — przyleci- — eć, przyfrunąć bliżej; — išvaryti išginti, išbrukti laukan — wypędzić, wygnać, wyrzucić na zewnątrz; nukarinti opuścić w dół; apkrauti —obłożyć czymś dookoła. Znaczenie czasownika oznaczającego kierunek można wyjaśnić także za pomocą konstrukcji ir przyimkowej lub ir przysłówka. Np. : prikeverzoti — podejść bliżej do czego. 217 Szczególnie często przysłówki są używane przy objaśnianiu czasowników z przedrostkami, w których przedrostki mają różne znaczenia poboczne. W wypadku czasowników, którym przedrostek nadaje znaczenie zdrobniałości, intensywności itp., podaje się objaśnienie czasownika bezprzedrostkowego, dodając jednak, oprócz odpowiedniego przysłówka omawiającego poboczne znaczenie przedrostka — kiek, truputį, daug itp. — także przedrostek czasownika objaśnianego. Np.: krėsti —kłaść, ciskać coś gęstego, a atkrėsti —odłożyć, odcisnąć trochę czegoś gęstego; kratyti — potrząsać czymś sypkim, wsypywać, przesypywać i wytrząsać — odlać pewną ilość; kratyti — gwałtownie poruszać na boki, potrząsać i zasypywać — całkowicie zasypać; krauti — kłaść w stos na czymś, gdzieś i załadować — dużo dołożyć; karšti — za pomocą odpowiednich przyrządów czesać, gręplować wełnę przed przędzeniem i podgręplować — trochę wygreplować wełnę gręplami. Czasowniki, których przedrostek oznacza znaczenie zdrobniałe, intensywne, wyprzedzenia itp., często objaśnia się przysłówkiem i czasownikiem z tego samego rdzenia, lecz mającym inny przedrostek, zwykle uwydatniający znaczenie zakończenia czynności. Np.: pergąsdinti — bardzo przestraszyć; prikentėti — wiele wycierpieć; užkelti — podnieść za bardzo, za wysoko; prakepti — upiec w pośpiechu, trochę za szybko; pagrubti — nieco zgrubieć; apginti — wygnać wcześniej niż kogoś; prakelti, užkelti — wstać wcześniej niż ktoś; apgerti, nugerti — wypić więcej niż ktoś; pergyventi — przeżyć dłużej niż ktoś; persikerėti — rozkraczyć się za bardzo. W „Słowniku języka litewskiego” spotyka się również takie objaśnienia czasowników przedrostkowych, w których nie uwzględniono aspektu objaśnianego czasownika. Np.: pakiauknoti — kiek kiauknoti (= ilekroć zaszczekać, poszczekać); parglūdinti — namo glūdinti (= wrócić do domu, przywlec się do domu); iškėzlinėti — kurį laiką kėzlinėti (= przez jakiś czas chodzić, kuśtykając). Również niewłaściwe jest takie objaśnienie, w którym jeden z czasowników objaśniających jest bez przedrostka — niedokonany, a drugi jest z przedrostkiem — dokonany, podobnie jak czasownik objaśniany. Np.: paglamžuoti — kiek glamžuoti, pamyluoti (= nieco pieścić, pogłaskać). 3. Do objaśnienia znaczenia przedrostka czasownika używa się innego czasownika, który w jednych przypadkach wraz z formą gerundium odpowiedniego czasownika nieprzedrostkowego, w innych zaś — z jego bezokolicznikiem objaśnia znaczenie czasownika przedrostkowego. a) Znaczenie czasownika przedrostkowego objaśnia się formą gerundium odpowiedniego czasownika nieprzedrostkowego oraz innym czasownikiem uwydatniającym znaczenie przedrostka. Przedrostki mogą nadawać, oprócz znaczenia kierunku, również znaczenie ruchu tym czasownikom, których znaczenie rdzenia nie oznacza ruchu. Objaśniający czasownik otrzymuje w definicji użyty czasownik oznaczający ruch. Np.: įdainuoti — wejść, śpiewając; wjechać, śpiewając; parbildėti — przybyć z powrotem, hałasując; atkleigoti — przyjść, krzycząc; kemėruoti — wymachiwać, machać rękami lub czymś innym, a įkemėruoti — wejść, wymachując jakimś przedmiotem. Ten sposób objaśniania znaczeń czasowników z przedrostkami jest szeroko stosowany przy definiowaniu czasowników o różnych pobocznych znaczeniach przedrostków. Przedrostki mogą nadawać czasownikowi znaczenie zepsucia, zmęczenia, zabicia lub umierania, chociaż znaczenie odpowiedniego czasownika bezprzedrostkowego wcale nie przypomina takiego dodatkowego znaczenia. Te znaczenia przedrostków objaśnia się za pomocą czasowników, lecz ich przedrostek niekoniecznie jest taki sam jak ten, który ma czasownik objaśniany. Np.: išbristi — zniszczyć podczas brodzenia; perdžiūti — zepsuć się podczas suszenia; pradainuoti 218 (głos) — zniszczyć podczas śpiewania; užpustyti (kosę) — zniszczyć podczas ostrzenia; prarymoti (ręce) — zmęczyć przez opieranie się; nusikaroti — zmęczyć się podczas wspinania; nugnaibyti — zabić przez szczypanie; užkapoti —zabić, siekąc; nukarkuoti —umrzeć podczas krakania. Tak aiškinami priešdėlėtieji ir veiksmažodžiai, reiškiantieji pralenkimą kuriuo nors atžvilgiu, atsilyginimą ir pan. Np.: nuakėti —prześcignąć, bronując; apkalbėti, nukalbėti —pokonać, mówiąc; peršaukti —pokonać, krzycząc; užgrybauti — « zarobić, zbierając grzyby; užbristi —zarobić, brodząc; išgulėti —leżąc, zarobić, wygrać; įgerti —pijąc, zadłużyć się; atgrėbti —grabiąc, odwdzięczyć się itd. b) Znaczenie czasownika z przedrostkiem wyjaśnia się za pomocą formy bezokolicznika odpowiedniego czasownika bezprzedrostkowego oraz innego czasownika uwydatniającego znaczenie przedrostka. Należy zaznaczyć, że przypadków, w których w objaśnieniu obok bezprzedrostkowej formy bezokolicznika objaśnianego czasownika używa się czasowników określających znaczenie przedrostka, jest niewiele, lecz wszystkie są jasne. Gdy przedrostek nadaje czasownikowi znaczenie zakończenia czynności, można je objaśnić czasownikiem (po)kończyć. Np.: atkalbėti —skończyć mówić; pavalgyti — skończyć jeść; dojrzeć — zakończyć dojrzewanie; odżałować — zakończyć żałobę; skompletować — zakończyć kompletowanie. Objaśniająca formuła baigti kalbėti, baigti valgyti i in. może mieć znaczenie szersze, niż mają objaśniane przez nią czasowniki przedrostkowe atkalbėti, pavalgyti i in. Baigti kalbėti oznacza nie tylko koniec czynności, lecz także jej zbliżanie się do końca. W pierwszym przypadku ujawnia się aspekt dokonany, tym samym zbieżny z objaśniającym go czasownikiem aspektu dokonanego. W drugim przypadku baigti kalbėti oznacza aspekt niedokonany. Mimo pewnej niezgodności objaśnianego czasownika i słów objaśnienia pod względem aspektu sformułowanie może być używane, ponieważ objaśniany czasownik, mając wyraźne znaczenie końca czynności nadane przez przedrostek, nie może być na podstawie objaśnienia baigti kalbėti zrozumiany jako czasownik aspektu niedokonanego. Gdy przedrostek czasownika wskazuje początek czynności, czasowniki przedrostkowe zazwyczaj objaśnia się czasownikiem zacząć lub brać oraz nieprzedrostkową formą bezokolicznika czasownika objaśniającego lub jego synonimu. Np.: praregėti — zacząć widzieć; susiūbuoti — zacząć się kołysać; užvesti (dainą) — zacząć prowadzić; apsirgti — zacząć *chorować; pajudėti — zacząć się poruszać; sukirbėti — zacząć się ši poruszać. — — Czasowniki przedrostkowe oznaczające zdolność lub możliwość wykonania czynności wyrażanej czasownikiem prostym również objaśnia się formą bezokolicznika czasownika nieprzedrostkowego wraz z czasownikami niedokonanymi sugebėti, įstengti, mokėti lub galėti, oznaczającymi zdolność, możliwość lub umiejętność. Czasowniki przedrostkowe o tych znaczeniach pozostają czasownikami aspektu niedokonanego, podobnie jak odpowiednie ir czasowniki bezprzedrostkowe, dlatego ir jų znaczenie należy objaśniać czasownikami aspektu niedokonanego. Np.: įpasakoti — — umieć (dobrze) opowiadać; išganyti — — potrafić paść; nustovėti — móc stać; paloti — umieć szczekać; įkalinti — zdołać więzić; pakepėstuoti nedailiai krypuojant pajėgti eiti. — Trzeba powiedzieć, że znaczenia bynajmniej wszystkich ne czasowników z przedrostkami można wyjaśniać, kierując się jakimiś uprzednio ustalonymi zasadami. Niemało czasowników z przedrostkami ma znaczenia specyficzne, których objaśnień nie sposób wtłoczyć w żadne reguły i które trzeba określać pojedynczo. Np.: nugyti — przejść o jakiejś chorobie powierzchni ciała; pakišti — podstępnie dać; sukirpti — nożyczkami wyciąć z materiału części, z których będzie szyte ubranie. 219