Tautologiniai veiksmažodžių aiškinimai „Lietuvių kalbos žodyne“

LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI, V LIETUVOS TSR MOKSLŲ AKADEMIJA TAUTOLOGICZNE OBJAŚNIENIA CZASOWNIKÓW W „SŁOWNIKU JĘZYKA LITEWSKIEGO” A. KUČINSKAITĖ Tautologicznym nazywa się takie objaśnienie opisowe, w którym w definicji znaczenia objaśnianego wyrazu używa się wyrazu o tym samym rdzeniu. W „Słowniku języka litewskiego”, podobnie jak w wielu słownikach innych języków, w sposób tautologiczny najczęściej objaśnia się znaczenia czasowników z przedrostkami. Np.: sujusti zacząć się poruszać. prakepti upiec nieco, w pośpiechu. perkir̃sti przeciąć, dzieląc na dwie części1. Tautologicznymi definicjami w „Słowniku języka litewskiego” często objaśnia się również czasowniki bez przedrostków. W niniejszym artykule chcemy zwrócić uwagę właśnie na takie przypadki, w których można dość jasno i stosunkowo precyzyjnie przedstawić znaczenia czasowników bez przedrostków za pomocą tautologicznych opisów czynności. A. CZASOWNIKI POCHODZENIA RZECZOWNIKOWEGO I. Czasowniki pochodzące od rzeczowników 1. Czasownik pochodzący od rzeczownika oznacza nie tylko czynność, lecz zarazem wskazuje obiekt, na który ta czynność jest skierowana lub który jest jej celem. W tautologicznym objaśnieniu takiego czasownika podaje się czasownik o szerszym znaczeniu wraz z rzeczownikiem o tym samym rdzeniu w bierniku lub dopełniaczu, wskazującym obiekt czynności. Np.: aviečiauti zbierać maliny. grybauti zbierać grzyby. kirmėliauti zbierać robaki, szukać robaków. kiškiauti polować na zające, łapać zające. 1 Por.: поговорить mówić przez pewien czas; докупать dokupywać coś jako dodatek do tego, co kupiono wcześniej; перегрызать przegryzając, dzielić na części. Słownik współczesnego rosyjskiego języka literackiego, Akademia Nauk ZSRR, Instytut Języka Rosyjskiego (dalej — СССРЯ); abwerfen rzucić ciężar na ziemię, zrzucić; anfliegen nadlecieć. Wörterbuch der deutschen Gegenwartssprache, Niemiecka Akademia Nauk w Berlinie, Instytut Języka i Literatury Niemieckiej, zeszyty 1—2, Berlin, 1961 (dalej — WDG). 207 osiodłać założyć koniowi siodło. uzdzać założyć koniowi uzdę2. 2. Czasownik utworzony od rzeczownika oznacza nie tylko czynność, ale także podpowiada jej rezultat lub sposób wykonania. Objaśnia się go za pomocą czasownika o szerszym znaczeniu, połączonego z biernikiem rzeczownika o tym samym rdzeniu (niekiedy z przyimkiem „z”) albo z narzędnikiem (niekiedy z przyimkiem „z”). Np.: pętlić robić pętle. kędzierzawić robić loki. formować bochenki formować z ciasta bochenki. poruszać wzbudzać, budzić uczucia. kulić się rzucać się w kłębek. nasypywać z górką sypać z górką. krzewić się rosnąć kępami. popijać pić powoli, małymi łykami. chmurzyć się o chmurach: gromadzić się kłębiastymi chmurami3. 3. Czasownik utworzony od rzeczownika oznaczającego narzędzie, przyrząd lub materiał nazywa czynność wykonywaną tym narzędziem, przyrządem lub materiałem. Znaczenie określa się za pomocą czasownika o szerszym znaczeniu, połączonego z narzędnikiem tego rzeczownika (niekiedy z przyimkiem „z”). Np.: bić pasem chłostać pasem. motyczyć okopywać ziemniaki i warzywa motyką. wybierać kanabėkiem wyrzucać z wozu obornik za pomocą kanabėka. kiulkiuoti karmić kiulkiais. kankliuoti grać na kanklės. cukruoti posypywać cukrem. druskuoti sypać solą. auksinti pokryć złotem4. 4. Czasownik pochodzący od rzeczownika oznacza proces wskazujący, że podmiot nabywa cechy podobne do cech rzeczy (osoby) oznaczanej przez ten rzeczownik albo staje się tą rzeczą (osobą). Znaczenie zwykle definiuje się formułą „stawać się czymś” lub „nabywać jakieś cechy”, „upodabniać się do czegoś”. Np.: anglėti stawać się węglem. kaulėti stawać się kością. gintarėti stawać się bursztynem. miestčionėti nabywać cech mieszczanina. geležėti stawać się jak żelazo. 2 Por.: сделать — zakładać i mocować siodło na grzbiecie zwierzęcia (konia, osła itp.). Słownik języka rosyjskiego w czterech tomach, Akademia Nauk ZSRR, Instytut Języka Rosyjskiego (dalej — СРЯ); adressieren — napisać adres na przesyłce pocztowej, WDG. 3 Por.: периться — pokrywać się piórami; петлять — iść, poruszać się nie prosto, zataczając pętle, ССРЯ; ржаветь — pokrywać się rdzą, СРЯ; adeln — podnieść kogoś do stanu szlacheckiego, WDG. 4 Por.: пилить — ciąć różne materiały (drewno, metal itp.) piłą; маслить — smarować, polewać coś olejem; крахмалить — moczyć przed prasowaniem w roztworze krochmalu, aby nadać sztywność i połysk (o bieliźnie, sukni), ССРЯ; сахарить — posypywać cukrem, солить — sypać sól do jakiejś potrawy lub na jakąś potrawę, przyprawiać solą, СРЯ; angeln — łowić ryby na wędkę, WDG. 208 galvijėti stawać się podobnym do bydła. kempėti stawać się podobnym do gąbki5. 5. Czasownik utworzony od rzeczownika oznacza stan wskazujący, że podmiot doświadcza szkodliwego działania ze strony sprawcy wyrażonego tym rzeczownikiem. Objaśnia się go formułami „być przez kogoś zjadanym, ogryzanym, dziobanym...”. Np.: kirmelėti być zjadanym przez robaki. kirmgraužoti być ogryzanym przez korniki. kandėti być dziobanym przez ćmy. 6. Czasowniki utworzone od rzeczowników oznaczają, że sprawca wykonuje określone obowiązki, zajmuje się czymś, wykonuje jakiś zawód lub zajmuje określoną pozycję społeczną. Objaśnia się je formułą „być kimś, zajmować się czymś; pełnić, wykonywać odpowiednie obowiązki”. Np.: girininkauti być leśniczym. kalviauti być kowalem, wykonywać zawód kowala. kareiviauti być żołnierzem, odbywać służbę wojskową. karininkauti być oficerem, pełnić obowiązki oficera. dailidžiauti wykonywać zawód cieśli. kerdžiauti pełnić obowiązki pastucha. kampininkauti być kampininkiem6. Należy zauważyć, że niektórych czasowników objaśnianych za pomocą definicji tautologicznej nie da się zaliczyć do żadnych grup znaczeniowych. Są to pojedyncze przypadki objaśniania tautologicznego, np.: kerštauti zamierzać się zemścić, grozić zemstą; giminiuotis utrzymywać pokrewieństwo z krewnymi itd. II. Czasowniki pochodzące od przymiotników 1. Czasownik pochodzący od przymiotnika oznacza czynność, dzięki której obiektowi nadaje się cechę wyrażoną przez ten przymiotnik. Objaśnia się go formułą „robić jakiś”. Np.: kartinti robić gorzkim. gelsvinti robić żółtawym. jauninti robić młodym. kietinti robić twardym, twardszym. gilinti robić głębszym. gardinti robić smaczniejszym7. 2. Czasownik pochodzący od przymiotnika oznacza stan wskazujący, że podmiot rzeczywiście lub rzekomo ma cechę wyrażoną przez ten przymiotnik. Objaśnia się go formułą „być, wydawać się jakimś”. Np.: giedruoti być pogodnym. juoduoti być, wydawać się czarnym. 5 Por.: леденеть zamieniać się w lód; костенеть stawać się twardym jak kość СССРЛЯ. 6 Por.: кузнечить zajmować się kowalstwem (pot.); плотничать wykonywać pracę cieśli; być cieślą СССРЛЯ; служить być służącym, służącą (daw.) СРЯ; amtieren ein Amt versehen, fungieren WDG. 7 Por.: коротить robić krótszym СССРЛЯ; равнять robić równym, równowartościowym СРЯ; altern jmdn., etw. przedwcześnie postarzać kogoś, coś; aktivieren jmdn., etw. czynić kogoś, coś aktywnym WDG. 14. Lietuvių kalbotyros klausimai, V 209 żółcieć być żółtym, wyglądać na żółtego. wyrównywać się być równym8. 3. Czasownik pochodzący od przymiotnika oznacza proces, w którym rzecz nabywa cechę wyrażoną przez ten przymiotnik. W objaśnieniu używa się czasownika stawać się z celownikiem tego przymiotnika albo czasownika iść z przysłówkiem przymiotnikowym o tym samym rdzeniu i przyrostku -yn. Np.: gorzknieć stawać się gorzkim. żółknąć stawać się żółtawym, żółtym. twardnieć stawać się twardym. poprawiać się stawać się lepszym. uszlachetniać się stawać się coraz szlachetniejszym. wypogadzać się robić się coraz pogodniejszym. ożywać stawać się coraz żywszym9. B. GARSAŽODINIAI VEIKSMAŽODŽIAI Czasowniki pochodzące od dźwiękonaśladowczych wykrzykników naśladujących głosy zwierząt lub ptaków objaśnia się czasownikiem o szerszym znaczeniu oraz danym wykrzyknikiem. Np.: karkti krzyczeć głosem „kar, kar, kar” (o kurze). čirikštėrėti krzyknąć „čirikšt”. gagėti krzyczeć „ga, ga, ga” (o gęsi). kukuoti wołać „kukū” (o kukułce)10. W sposób tautologiczny w „Słowniku języka litewskiego” objaśnia się czasem także inne czasowniki dźwiękonaśladowcze, np.: kėpterti kėpt upaść. keperkšči(u)oti iść keperkšt, keperkšt. karkšėti karkš karkš uderzać. kabulinti kabuldi, kabuldi bić albo robić coś innego. Ostatnie przykłady objaśniania czasowników dźwiękonaśladowczych wydają się nieco zabawne11. Ponadto wiele wykrzykników dźwiękonaśladowczych i pochodzących od nich czasowników jest znanych wyłącznie w poszczególnych gwarach. Nie należałoby objaśniać czasowników, które nie weszły do języka literackiego, za pomocą równie nieznanych wykrzykników, od których same te objaśniane czasowniki pochodzą. Użytkownicy słownika odnieśliby znacznie większą korzyść, gdyby obraz optyczny lub akustyczny czasowników dźwiękonaśladowczych przedstawiano opisowo (niekiedy za pomocą synonimu), a w nawiasie podawano odsyłacz porównawczy do odpowiedniego wykrzyknika. Np.: 8 Por.: равняться być lub uważać się za równego komuś. СРЯ; горчить mieć gorzki, gorzkawy smak ССРЛЯ; ähneln być podobnym do kogoś WDG. 9 Por.: краснеть stawać się czerwonym, nabierać czerwonej barwy; молодеть stawać się młodym, młodszym; плотнеть stawać się bardziej gęstym ССРЛЯ; твердеть stawać się twardym lub twardszym; яснеть stawać się jasnym lub jaśniejszym СРЯ; altern alt werden WDG. 10 Por.: куковать wydawać okrzyk „куку” (o kukułce); мяукать wydawać dźwięki „мяу” (o kotach i innych przedstawicielach rodziny kotowatych) ССРЛЯ. 11 Podobne objaśnienia A. Juška podał w ilustracji słownikowej, np.: Kersnoti jest to jechać kłusem — kers, kers, kers (А. Юушкевич, Литовский словарь съ толкованіемъ словъ на русскомъ и польскомъ языкахъ, вып. III (т. II, вып. I), Петроградъ, 1922). 210 klibinkštuoti iść, utykając (por. klibinkšt). žnektelėti o kimś ciężkim, obwisłym: upaść na ziemię z głuchym odgłosem (por. žnekt). šlumštelėti o kimś miękkim, zwiotczałym: upaść na ziemię (por. šlumšt). kliunktelėti wpaść do czegoś płynnego (por. kliunkt). C. CZASOWNIKI POCHODZENIA CZASOWNIKOWEGO Czasowniki należące do określonych grup znaczeniowych — tak zwane zdrobniałe, częstotliwe, kauzatywne i zaopatrujące — w „Słowniku języka litewskiego” zazwyczaj objaśnia się przez odsyłacze do czasownika podstawowego. W poszczególnych przypadkach, gdy takie odsyłacze nie wystarczają, znaczenia czasowników zdrobniałych, częstotliwych i kauzatywnych objaśnia się za pomocą definicji tautologicznych. 1. Czasowniki zdrobniałe. W ich tautologicznych definicjach podaje się czasownik o tym samym rdzeniu wraz z przysłówkami nieco, troszkę, powoli, stopniowo, delikatnie i in. Np.: gaštelėti nieco się przestraszyć. kapstelėti troszkę podkopać. kapstenti powoli kopać. kedelenti delikatnie czesać. 2. Czasowniki częstotliwe. W ich tautologicznych objaśnieniach używa się przysłówków od czasu do czasu, z przerwami, stale, często, tu i ówdzie. Np.: karkšėti od czasu do czasu skrzeczeć. kaukuoti wyć z przerwami. kiloti stale, często coś podnosić. lekčioti tu i ówdzie biec. 3. Czasowniki częstotliwościowo-deminutywne. W ich tautologicznych definicjach stosuje się przysłówki określające powtarzanie czynności, jej lekkość lub niewielkie natężenie, a także okoliczniki sposobu wyrażone innymi częściami mowy. Np.: keplioti piec często, po trochu. kalinėti powoli, lekko uderzać młotkiem jeden po drugim. 4. Czasowniki kauzatywne. Objaśnia się je formułami „sprawić, żeby” wraz z 3. osobą trybu przypuszczającego czasownika o tym samym rdzeniu. Np.: kepinti sprawić, żeby się upiekło. kirmydyti sprawić, żeby robaczywiało. girgždinti sprawić, żeby skrzypiało. jukdyti sprawić, żeby się śmiał. W „Słowniku języka litewskiego” znaczenia czasowników objaśnia się definicjami tautologicznymi także w innych, niewymienionych tu przypadkach. Na przykład w ten sposób objaśnia się również nieliczne czasowniki pochodzące od liczebników, zaimków i przysłówków: ketvertinti zwiększać czterokrotnie; vienodėti stawać się bardziej jednolitym; ganėti być wystarczającym itd. Tautologicznie objaśnia się najczęściej także czasowniki złożone z dwóch rdzeni, np.: gardžiakąsniauti jeść smaczne kąski; kiškiakopūstauti zbierać szczawik zajęczy. Wreszcie definicjami tautologicznymi w „Słowniku języka litewskiego” objaśnia się nie tylko czasowniki, lecz także wyrazy należące do innych części mowy, na przykład rzeczowniki 211 (opiekun ten, kto się opiekuje; przyrodnik specjalista w zakresie nauk przyrodniczych; młodzieniec młody człowiek), przymiotniki (gūbriuotas mający garby; iltingas mający długie kły). Przypadki tautologicznych objaśnień innych części mowy nie są omawiane w niniejszym artykule. Chociaż niektórzy leksykolodzy uważają tautologiczne objaśnienia znaczeń za niewystarczające12, to jednak, jak widzieliśmy, w pewnych przypadkach są one całkowicie uzasadnione i dopuszczalne z kilku powodów: 1) Definicja tautologiczna cechuje się zwięzłością (np., garuoti wydzielać parę); 2) jest dostatecznie jasna (np., kainoti ustalać cenę); 3) definicja tautologiczna objaśnia nie tylko znaczenie wyrazu, lecz także wskazuje jego pochodzenie lub związek z innym wyrazem z tej samej rodziny (np., kairiuoti pracować lewą ręką). Oczywiście objaśnienia tautologiczne są uzasadnione tylko wtedy, gdy użyty w definicji wyraz z tej samej rodziny został objaśniony w słowniku opisowo lub za pomocą powszechnie używanego synonimu. Objaśnienia za pomocą rzadko używanych synonimów utrudniają korzystanie ze słownika. Niekiedy trzeba przejść nawet kilka „stopni”, zanim ostatecznie wyjaśni się znaczenie objaśnianego wyrazu13. Właściwie zastosowane objaśnienia tautologiczne pod względem wartości niemal dorównują nietautologicznym definicjom opisowym i znacznie lepiej ujawniają znaczenia wyrazów niż synonimy lub odsyłacze. TAUTOLOGICZNE OBJAŚNIANIE CZASOWNIKÓW W „SŁOWNIKU JĘZYKA LITEWSKIEGO” А. КУЧИНСКАЙТЕ Streszczenie Definicjami tautologicznymi objaśnia się w „Słowniku języka litewskiego” różne czasowniki pochodne: 1) pochodzenia imiennego (utworzone od rzeczowników, np., kilpoti daryti kilpas — „zataczać pętle — robić pętle”; od przymiotników, np., juodinti daryti juo- 12 Np. J. Galkina-Fedoruk, krytykując tautologiczne objaśnienia w słowniku S. Ożegowa, stwierdza, że definicja wyrazu merka „определенный размер” jest wprawdzie krótka, ale niewystarczająco oddaje znaczenie wyrazu, ponieważ w swej treści jest tautologiczna. Por. E. M. Галкина-Федорук, Современный русский язык, Лексика, М., 1954, p. 191. 13 Wyrazistym przykładem takich niedopuszczalnych „stopni” jest tom V „Słownika języka litewskiego”: kabarzuoti szczekać kabarzu, kabarzu. kabarzu szczekać. kepersu kiverzai. kiverzai keverzai. keverzai określenie niezgrabnego, nieładnego chodzenia. Ponadto należy uważać, by wyraz o tym samym rdzeniu użyty w definicji tautologicznej nie był objaśniany, choćby pośrednio, „idem per idem” („w kółko”), np.: galėti odczuwać galėstį. galestis zdolność do galėti. galėjimas → galėti. 212 da — «чернить — robić czarnym»), 2) czasowniki onomatopeiczne (np., mjaūkti rėkti miau — apie katę — «miauczeć — krzyczeć miau — o kocie»), 3) czasowniki pochodzenia czasownikowego: demutywne (np., kąstelėti kiek įkasti, truputį atsikasti — «ugryźć — lekko ugryźć, nieco odgryźć»), iteratywne (np., karkseti tarpais karti — «od czasu do czasu krakać»), kauzatywne (np., judyti daryti, kad juoktųs — «rozśmieszać — sprawiać, by się śmiali»). Niektóre grupy czasowników pochodnych w „Słowniku języka litewskiego” objaśnia się według określonych wzorów. Na przykład czasowniki utworzone od przymiotników, wyrażające proces, w wyniku którego przedmiot nabywa właściwości określane przez przymiotnik, objaśnia się za pomocą czasownika daryti — „stawać się” oraz celownika tego przymiotnika (kietėti daryti kietam — „twardnieć, stawać się twardym”) lub czasownika eiti „iść” wraz z przysłówkiem o tym samym rdzeniu, utworzonym od przymiotnika (aiškėti · eiti aiškyn — „jaśnieć — stawać się coraz jaśniejszym”). Trafnie zastosowane objaśnienie tautologiczne można uznać za równoważne nietautologicznym, opisowym definicjom wyrazów. Definicje tautologiczne są krótkie i wystarczająco jasne. Ponadto definicja tautologiczna nie tylko objaśnia znaczenie wyrazu, lecz także wskazuje na jego pochodzenie lub związek z innym wyrazem o tym samym rdzeniu.