Tautologiniai veiksmažodžių aiškinimai „Lietuvių kalbos žodyne“

LI E-T-U V. T Ų KA'LBOTYROS KLAUSIMAI Vv LEB T-U VO 8 T. S-Rr M O KS LU A KA DEMIJA TAUTOLOGICZNE OBJAŚNIENIA CZASOWNIKÓW W „SŁOWNIKU JĘZYKA LITEWSKIEGO” A. KUČINSKAITĖ Tautologicznym nazywa się takie objaśnienie opisowe, w którym w definicji znaczenia objaśnianego słowa używa się słowa o tym samym rdzeniu. W „Słowniku języka litewskiego”, podobnie jak w wielu innych słownikach językowych, ir w sposób tautologiczny najczęściej objaśnia się znaczenia czasowników z przedrostkami. Np.: = sujusti poruszyć się, zacząć się ruszać. prakepti trochę, pospiesznie upiec. perkirsti przecinając, podzielić na dwie części*. Tautologicznymi definicjami w „Słowniku języka litewskiego” nierzadko objaśnia się czasowniki nieprefiksalne. ir W niniejszym artykule chcemy właśnie zwrócić uwagę na takie ir przypadki, w których można dość jasno i stosunkowo į dokładnie ujawnić znaczenia czasowników nieprefiksalnyir ch za pomocą tautologicznych opisów czynności. e A. CZASOWNIKI POCHODZENIA RZECZOWNIKOWEGO I. Czasowniki pochodzące od iš rzeczowników 1. Iš czasownik utworzony od rzeczownika oznacza tylko ne czynność, ale jednocześnie wskazuje obiekt, ku któremu ta ir czynność jest į skierowana lub do którego osiągnięcia ta czynność zmierza. W tautologicznym objaśnieniu takiego czasownika podaje się czasownik o szerszym znaczeniu oraz dopełniacz liczby pojedynczej rzeczownika su tej samej rodziny wyrazowej, wskazujący obiekt ar czynności. Np.: | aviečiauti zbierać maliny. zbierać grzyby. zbierać robaki, szukać robaków. polować na zające, łapać zające. ! Por. :noroBopxT5 rOBOPUTH HEKOTOPOEe BpeMAR; AOKymnaTh noKynars B uro-aubo gonoaHeHue K panee KyNAGHHOMY; meperphi3aTh Ipbi3f, pasgeasTs Ha wacru. CAoBaph COBpeMeHHoro pycckoro AureparypHoro sisnika, Axapemust Hayk CCCP, MHCTHTYT pycCKOro Sama (dalej — CCPASI); zrzucić jedną ładunek zu rzucać na ziemię, zrzucać w dół; przylatywać, nadlatywać w locie. Słownik języka niemieckiego Język współczesny, niemiecki Akademia Nauk zu Berlin, Instytut języka niemieckiego Język i Literatura, zesz. 1—2, Berlin, 1961 (dalej — WDG). 207 galvijėti stawać się į podobnym do bydła. kempėti stawać się į podobnym do kępy”. ; 5. Iš Czasownik pochodzący od rzeczownika oznacza stan wskazujący, że podmiot doświadcza szkodliwego działania sprawcy wyrażonego tym rzeczownikiem. Wyjaśnia się za pomocą formuł „być przez kogoś zjadanym, gryzionym, dziobanym...” Np.: kirmėlėti być zjadanym przez robaki. kirmgraužoti być gryzionym przez korniki. kandėti być dziobanym przez bąki. 6. Iš czasownikiem pochodnym od rzeczownika wyraża się, że wykonawca wykonuje "określone obowiązki, zajmuje się czymś, jest przedstawicielem określonego zawodu lub ma ar określony status społeczny. Objaśnia się formułą „być kimś, zajmować się czymś; pełnić, wykonywać odpowiednie obowiązki“. Np.: girininkauti – być leśniczym. kalviauti – być kowalem, trudnić się rzemiosłem kowalskim. kareiviauti – być żołnierzem, odbywać służbę wojskową. służyć jako oficer, pełnić obowiązki oficera. cieślić, trudnić się rzemiosłem ciesielskim. pełnić obowiązki kerdzia. kątować być kątownikiem- ®. Należy zauważyć, że niektórych czasowników, wyjaśnianych tautologiczną definicjąZimu, niemożliwe jest į łączenie jakichkolwiek grup znaczeniowych. Są to indywidualne przypadki tautologicznego wyjaśniania, np.: mścić się zamierzać się mścić, grozić zemstą: być su spokrewnionym uważać za krewnych utrzymywać pokrewieństwo ir t. t. II. Czasowniki pochodzące od iš przymiotników 1. Iš czasownik utworzony od przymiotnika oznacza działanie, w wyniku którego obiektowi nadaje się cechę wyrażoną przez ten przymiotnik. Wyjaśnia się formułą „czynić jakimś”. Np.: kartinti czynić gorzkim. gelsvinti czynić żółtawym. jauninti czynić młodym. kietinti czynić twardym, twardszym. gilinti czynić głębszym. gardinti czynić smaczniejszym". 2. Iš czasownik utworzony od przymiotnika oznacza stan wskazujący, że podmiot „rzeczywiar ście, rzekomo posiada cechę wyrażoną tym przymiotnikiem. Objaśniany formułą „być, wyglądać na kogoś/coś“. Np. : giedruoti być pogodnym. juoduoti być, wyglądać na czarnego. 5 Por. : AeAeHers npeBpaujaTbCA B A€g; KOCTEHETL GeAarbCR TBEDpgbiM nogodHo KOCTU CCPAS. S Plg. : KysHeuHTb 30RHiuMAThCA Ky3HeNuHbiM geaoM (npocTOpeu.); NAOTHHYATE BHINOAHATH pačory navtHuka; Gbirb naornuxom CCPAS; CAYXETb ObiThs CAyroū, npucayroi (yerap.) CPA; amueren ein pełnić urząd, funkcjonować WDG. * Por. : noporurs geaars Goaee KOPOTKUM CCPAA; pasrsrs geaars pPQBHLIM, PABHOUEHtsi CPS; altern jmdn., etw. frithzeitig alt machen; aktivieren jmdn,. etw. aktiv machen WDG. 14. Pytania językoznawstwa V 209 litewskiego, żółknąć, być żółtym, wyglądać na żółtego. | być równym, zrównywać się”. 3. Czasownik pochodzący od przymiotnika oznacza proces, w wyniku którego przedmiot nabiera cechy wyrażanej przez ten przymiotnik. W objaśnieniu używa się czasownika darytis «stawać się» z celownikiem tego przymiotnika albo czasownika eiti «iść» z przysłówkiem odprzymiotnikowym o tym samym rdzeniu, mającym przyrostek -yn. Np.: kartėti — stawać się gorzkim. gelsti — stawać się żółtawym, żółtym. kietėti — stawać się twardym. gerėti — stawać się lepszym. kilnėti — iść ku szlachetnemu, stawać się szlachetniejszym. giedrėti iść ku pogodzie. gyvėti iść ku życiu“. B. CZASOWNIKI DŹWIĘKONAŚLADOWCZE Czasowniki wywodzące się z dźwiękonaśladowczych wykrzykników określających głosy zwierząt lub ptaków objaśnia się czasownikiem o szerszym znaczeniu oraz tym wykrzyknikiem, Np.: karkti krzyczeć głosem „kar, kar, kar“ (o kurze). čirikšterėti krzyknąć „„čirikšt“. gagėti krzyczeć „ga, ga, ga“ (o gęsi). kukuoti wołać „kukū“ (o kukułce)“. W sposób tautologiczny w „Słowniku języka litewskiego“ czasami objaśnia się również inne czasowniki dźwiękonaśladowcze, np.: kėpterti kėpt upaść. keperkščiuoti iść keperkšt, keperkšt. karkšėti karkš karkš tłuc. kabuldinti kabuldi, kabuldi uderzać lub robić coś innego. Powyższe przykłady objaśniania czasowników dźwiękonaśladowczych wydają się nieco zabawne'’. Ponadto wiele wykrzykników dźwiękonaśladowczych i wywiedzionych od nich czasowników jest znanych jedynie poszczególnym gwarom. Nie należałoby objaśniać czasowników, które nie weszły do języka literackiego, za pomocą równie nieznanych wykrzykników dźwiękonaśladowczych, od których sam objaśniany czasownik się wywodzi. Użytkownicy słownika odnieśliby znacznie większą korzyść, gdyby optyczny lub akustyczny obraz czasowników dźwiękonaśladowczych był przedstawiany opisowo (czasem za pomocą synonimu), a w nawiasach podawano by porównawcze odesłanie do odpowiedniego 8 Por.: pasasiTECH Obirb UAU CHuuTOT5 CeOg paBHbiM KOMY-A. CPS; ropuuTL umers ropsKuti, ropbKOBaTbliū npuBKyc CCPAS; ahneln jmdm. – być podobnym do kogoś. dhnlich sein WDG. – być podobnym, przypominać. 2 Plg. KpacHeTb CTGHOBUTBCA KpauCHbiM, npuoGperaTL KpaCcHbiū UBeT; – czerwienieć, stawać się czerwonym, nabierać czerwonego koloru; MOAOAeTb CTO- – HOBUTBLCS MOAOgbiM, MOAOJXE; – młodnieć, stawać się młodym, odmładzać się; TIAOTHETh CTraHOBUTbCa Goaee naorubim CCPAS; – pełnieć, stawać się coraz pełniejszym; TBepAers CTAHOBUTBCR TBepgbim usu GoAee TBepgbiM; – twardnieć, stawać się twardym lub jeszcze twardszym; SCHeTL CTUHOBUTBLCA ACHbIM uAu 6oAee ACHbiM CPi; altern alt werden WDG. P Plg. : KyKoBaTh U3gaBarb Kpuk «KyKy» (0 KyKywKe); MAyKaTh U3gaBaTh 3BYKU «MSY» (o xotuke u gpyrux xowausux) CCPASL I Podobnych objaśnień A. Juška dostarczył w ilustracji słów, np. Kersnoti yra joti kratydamos —kers, kers, kers (A. IOymxenuųu, Aurosckijū cA0Bapb Cb TOAKOBaHieMb CAOBb Ha pyCCKOMb H IIOALCKOMb f3biKaxb, Bk. III (r. II, Bem. I), Ilerporpaas, 1922). 210 klibinkštuoti iść, kulejąc (por. klibinkšt). Inekteléti z głuchym dźwiękiem upaść na ziemię, o czymś ciężkim, zwiotczałym (por. żnekt). šlumštelėti upaść na ziemię na coś miękkiego, sprężystego (por. šlumšt). kliunktelėti wpaść w coś płynnego (por. kliunkt). C. CZASOWNIKI POCHODZENIA CZASOWNIKOWEGO Czasowniki należące do pewnych działów znaczeniowych — tak zwane zdrobniałe, częstotliwe, kauzatywne, zaopatrujące — w „Słowniku języka litewskiego” są zwykle objaśniane za pomocą odsyłaczy do czasownika podstawowego. W poszczególnych przypadkach, gdy te odsyłacze nie wystarczają, znaczenia czasowników zdrobniałych, częstotliwych i kauzatywnych objaśnia się definicjami tautologicznymi. 1. Czasowniki zdrobniałe. W ich tautologicznych definicjach podaje się czasownik o tym samym rdzeniu wraz z przysłówkami kiek, truputį, pamažu, palengva, iš lengvo itp. Np.: gąstelėti – trochę się przestraszyć. kapstelėti – trochę pogrzebać. kapstenti – lekko grzebać. kedelenti – lekko trzepać. 2. Czasowniki częstotliwe. W ich tautologicznych objaśnieniach używa się przysłówków: okresami, z przerwami, stale, często, tu i tam. Np.: karksėti – okresami krakać. kaukčioti – wyć z przerwami. podnosić stale, często coś podnosić. latać tam i z powrotem, pędzić. 3. Częstotliwościowo-- zdrobnieniowe czasowniki. W ich tautologicznych definicjach. W mowie używane są przysłówki określające powtarzalność czynności, jej lekkość i małą intensywność lub okoliczniki sposobu po wyrażone innymi częściami mowy. Np.: często smażyć, trochę piec. stopniowo kuć, iš lekko wbijać jedno w po drugie. 4. Czasowniki przyczynowe. Objaśniane są formułami „sprawiać, żeby” formy su trybu przypuszczającego czasownika o tym samym rdzeniu w 3. osobie. Np.: kepinti sprawiać, żeby piekł. kirmydyti sprawiać, żeby kirmył. „girgždinti sprawiać, żeby zgrzytał. jukdyti sprawiać, żeby się śmiał. W „Słowniku języka litewskiego” znaczenia czasowników w innych, niewymienionych tutaj przypadkach ir objaśniane są definicjami tautologicznymi. Na przykład tak objaśniane są nieliczne czasowniki ir utworzone od liczebników, zaimków, iš przysłówków: ketverinti zwiększać czterokrotnie; stawać się bardziej jednolitym; ganéti być wystarczającym itp. ir Tautologicznie najczęściej objaśnia się ir czasowniki dwurdzeniowe, np.: gardžiakąsniauti jeść smaczne kąski; kiškiakopūstauti zbierać szczawik zajęczy. Wreszcie za pomocą definicji tautologicznych w „Słowniku języka litewskiego” objaśnia się wyłącznie czasowniki, natomiast ne wyrazy należące do innych części mowy, na ir przykład rzeczowniki 211 (globėjas ten, kto się kimś opiekuje; gamtininkas specjalista w dziedzinie nauk przyrodniczych; jaunuolis su młody człowiek), przymiotnisu ki (gūbriuotas mający guzy; iltingas mający długie kły). Przypadki tautologicznego objaśniania wyrazów należących do innych części mowy nie są w niniejszym artykule omawiane. | * Chociaż tautologiczne objaśnienia znaczeń przez niektórych leksykologów uważa się za niewystarczające'?, jednak, jak widzieliśmy, w pewnych przypadkach są one w pełni uzasadnione i dopuszczalne z kilku powodów: 1) Definicja tautologiczna charakteryzuje się zwięzłością (np. garuoti pozwalać na wydzielanie 2) pary); jest wystarczająco jasna (np. kainoti ustalać cenę); 3) za pomocą definicji tautologicznej wyjaśnia się nie tylko znaczenie ir wyrazu, lecz także ukazuje pochodzenie wyrazu ar jo związek su z innym wyrazem o tym samym rdzeniu (np. kairiuoti pracować lewą ręką). | Oczywiście, objaśnienia tautologiczne są uzasadnione tylko wtedy, gdy użyty w definicji wyraz o tym samym rdzeniu został w Słowniku wyjaśniony w sposób opisowy lub za pomocą szeroko stosowanego synonimu. Objaśnienia za pomocą wąsko stosowanych synonimów utrudniają korzystanie ze słownika. Czasami trzeba przejść nawet kilka „szczebli”, zanim ostatecznie wyjaśni się znaczenie objaśnianego słowa? '*, Właściwie zastosowane objaśnienia tautologiczne pod względem wartości niemal dorównują nietautologicznym opisowym definicjom i znacznie lepiej odsłaniają znaczenia słów niż synonimy odsyłaczowe. ar TAUTOLOGICZNE OBJAŚNIANIE CZASOWNIKÓW W «SŁOWNIKU JĘZYKA LITEWSKIEGO» A. KUŹNICKAITĖ Objaśnienia tautologiczne w «Słowniku języka litewskiego» objaśniają różne czasowniki pochodne: 1) pochodzenia rzeczownikowego (utworzone od rzeczowników, np., kilpoti daryti kilpas — zapętlać — „robić pętle”; od przymiotników, np., juodinti daryti juodą — czynić czarnym); np., J. Galkina-Fiedoruk, krytykując tautologiczne objaśnienia w słowniku S. Ożegowa, mówi, że definicja słowa мерка „определенный размер” jest wprawdzie krótka, ale niewystarczająco ujawnia znaczenie słowa, ponieważ pod względem treści jest tautologiczna- .] 18 Wyraźnym przykładem takich niedopuszczalnych „szczebli” jest V tom „Słownika języka litewskiego”: kabarzuoti kabarzu, kabarzu joti. kabarzu kepersu. kepersu kiverzai. kiverzai keverzai. keverzai na określenie niezdarnego, brzydkiego chodzenia. Ponadto należy pilnować, aby w definicji tautologicznej użyte słowo z tego samego rdzenia nie było objaśniane, choćby nawet pośrednio, „idem per idem” („w kółko”), np.: gailėti jausti gailestį. gailestis gailė jimas. gailėjimas —gailėti, 212