Sinoniminis žodžių reikšmių aiškinimas „Lietuvių kalbos žodyne“

LLET UV IY KiA'LTB-O TYROS KLAUSIMAIL V LIF E T-U Vi. O S. -T SR" -M. O KS LU AK FA D E M I J A SYNONIMICZNE OBJAŚNIANIE ZNACZEŃ WYRAZÓW W „SŁOWNIKU JĘZYKA LITEWSKIEGO” A. LYBERIS Akademicki „Słownik języka litewskiego” jest pierwszym obszernym, jednojęzycznym, objaśniającym słownikiem języka litewskiego. Zamieszcza się w nim nie tylko współczesne słownictwo, lecz także wyrazy zaczerpnięte z najstarszych zabytków piśmiennictwa języka litewskiego, z najważniejszych słowników, zbiorów folklorystycznych i innych źródeł. Szczególnie dużo jest w „Słowniku języka litewskiego” słownictwa języka ludowego, różnych wyrazów gwarowych, regionalnych oraz szerzej znanych zapożyczeń. Zadaniem słownika objaśniającego jest określenie znaczeń wyrazów, ukazanie różnych ich odcieni znaczeniowych i stylistycznych oraz ich użycia w języku. Pierwsze tomy „Słownika języka litewskiego”, których przygotowywanie rozpoczęto jeszcze w latach rządów burżuazji, nie miały na celu szczegółowego opisu znaczeń wyrazów ani przeanalizowania wszystkich ich niuansów. Starano się wyodrębnić jedynie najważniejsze znaczenia i objaśniać je możliwie krótko, zwięźle, obficie wykorzystując w tym celu synonimy i przykłady ilustrujące. Wiele wyrazów, np. aklas, atviras, atbulas, badyti, baimė, baisus, dauba, dundėti i in., objaśniano wyłącznie za pomocą synonimów. Dlatego starano się podać możliwie najwięcej przykładów ilustracyjnych z literatury i ludowego języka potocznego, pozostawiając samemu czytelnikowi zorientowanie się na ich podstawie w różnych odcieniach znaczeniowych. Pod tym względem pierwsze tomy „Słownika języka litewskiego” przypominają nam pod wieloma względami słownik słynnego rosyjskiego leksykografa V. Słownik Dala!. Mimo to ir V. w rosyjskim słowniku Dala, a także w pierwszych tomach „Słownika języka litewskiego” stosuje się nie tylko synonimiczny, lecz także opisowy sposób objaśniania znaczeń wyrazów. Po pierwsze, nie wszystkie wyrazy mają synonimy, po drugie, nie zawsze można dokładnie wyjaśnić wyrazy za pomocą synonimów. Dlatego w wymienionych słownikach znaczenia wyrazów są w wielu miejscach objaśniane opisowo. Dalsze tomy „Słownika języka litewskiego” (III — VI), przygotowane już w latach ustroju radzieckiego, znacznie różnią się od pierwszych tomów pod względem objaśniania znaczeń słów. ! Por. pogląd samego V. Dalia na temat į objaśniania znaczeń słów: «lpn OGBACHEHIH H TOJIKOBakiu cJiOBa BOOOILe H3OsraJiucb cyxis, Ge3nJiOjiubis ONpeftJIčkiA, TIOpOXKACHIA LUKOJISApCTBA, noTrsxa 3a3HABLIEHCS YyueHOCTH, He NPHAAIOMWAN JtJIy HHKAKOTO cmbicaa... Flėpejnaua wm obsicueHie OjKOTO CJI0BA ApyTHMb, A THMXb Nawa JECATKOMb JpyrHXb, KOHEWHO Bpa3yMHTeJ/IbH+tė BCHKaro OnpejįtJiekis, a NpHMtpbI elle Goase NOACHAIOT A440». TojJikoBbili COBAPL XKHBATO BėJIHKOp- © yckaro s3kika, Baagumipa Jlaas, tous nepeuii, C.-IlerepGyprt, Mocksa, 1880, p. XXII. 199 Stara się w nich rozszerzyć granice objaśniania słów, dokładniej i bardziej szczegółowo przeanalizować znaczenia słów oraz ich niuanse, osobno wyodrębnić połączenia frazeologiczne, stosując w tym celu metody objaśniania słów stosowane w leksykografii radzieckiej; Na pierwszym miejscu stawia się opisowe objaśnianie słów, umożliwiające szerzej i dokładniej ujawnić semantykę słów. Jednak część słów nadal objaśnia się odpowiednimi synonimami, szeroko znanymi i używanymi w języku literackim. Stąd też powstaje pytanie, kiedy należy stosować w „Słowniku języka litewskiego” synonimiczny sposób objaśniania znaczeń słów. Przede wszystkim należy zaznaczyć, że na razie będą nas interesować synonimy leksykalne i nie będzie poruszana synonimika gramatyczna, tj. różne warianty słowotwórcze i inne warianty słów, np.: kuoka i kuokas, gedulas i gedulys, brolybė i brolystė, gyvulys i gyvolis itd., ponieważ prawie nic nowego nie wnosi ona do kwestii uściślenia myśli, a w „Słowniku języka litewskiego” najczęściej objaśnia się ją w sposób odsyłający, np.: gyvolis, z oznaczeniem dial. (dialektalne- ), zamieszcza się odsyłacz zob. (zobacz) do słowa gyvulys. Jeśli oba warianty są używane równie szeroko i żaden z nich nie ma przewagi nad drugim w języku literackim, to jeden (wcześniejszy alfabetycznie) definiuje się, a drugi tylko objaśnia za pomocą pierwszego, np. gaiveliotis, -iojasi, -iojosi gaivelėtis. Czym innym jest synonimika leksykalna. To nie są dubletyczne formy wyrazów, różniące się określonymi elementami słowotwórczymi, lecz wyrazy o różnym składzie dźwiękowym, ale o jednakowym lub zbliżonym znaczeniu, używane do oznaczania określonych odcieni znaczeniowych albo ze względów stylistycznych. Synonimy leksykalne. W „Słowniku języka litewskiego” są używane do objaśniania wyrazów w dwóch przypadkach: 1) jako środek pomocniczy przy definicji opisowej oraz 2) jako samodzielny środek objaśniający. Najczęściej synonimy służą jako środek pomocniczy przy definicji opisowej. W tym przypadku najpierw znaczenie wyrazu definiuje się opisowo, a następnie (po średniku) podaje się mniej lub więcej synonimów, np. wyraz gabalas najpierw definiuje się w sposób opisowy: „oddzielna część przedmiotu”, a następnie dodaje się synonimy — luitas, lustas, grumulas. W podobny sposób definiuje się również wyraz kampas — „Miejsce, w którym przecinają się dwie linie, płaszczyzny, ściany lub przedmioty”, po czym dodaje się jeszcze synonim kertė. Tutaj synonimy uzupełniają opisową definicję znaczenia, czasem dość krótką i zwięzłą, i pokazują, że w tym samym celu używa się także większej liczby wyrazów, których objaśnienie znaczeń czytelnik znajdzie również w odpowiednim miejscu. Możliwe, że znaczenie podanych synonimów będzie czytelnikowi lepiej znane niż wyraz objaśniany, a to pomoże mu lepiej zrozumieć również wyraz objaśniany. Jest rzeczą oczywistą, że objaśnienie jednego wyrazu za pomocą innego nie zawsze może być dokładne i prawidłowe, ponieważ w języku jest niewiele takich wyrazów, których znaczenia pokrywałyby się absolutnie. Ale w tym przypadku objaśnienie synonimiczne jest tylko pomocnicze, ponieważ podstawą objaśnienia jest tu opisowa definicja znaczenia wyrazu. Przy posługiwaniu się synonimami jako samodzielnym środkiem objaśniającym, znaczenie wyrazu nie jest już definiowane opisowo, lecz wyraz objaśniany zostaje po prostu zestawiony z innymi wyrazami, bliskimi lub identycznymi pod względem znaczenia. Leksykalne «synonimy jako samodzielny środek objaśniający w „Słowniku języka litewskiego” występują w następujących przypadkach: —1) przy objaśnianiu wyrazów gwarowych, środowiskowych, np. gwarowy wyraz kėltuva objaśniany jest powszechnie znanymi wyrazami literackimi galvijas, gyvulys; gorūs — gorzki, cierpki, kwaśny; daga — plon, dojrzałość; kūūkinti — drażnić, złościć, drwić i in. ; 200 . 2) przy wyjaśnianiu przestarzałych lub tych, które stały się archaizmami, słów, np. ūtakia wyjaśnia się synonimem kerštas; aššmas —aštuntas; godūnė —pagarba; 3) przy wyjaśnianiu obcych słów, żargonizmów i innych słów niestosowanych w języku literackim, np. glūšas (pol. gluszy) —1. głuchy... 2. głupi, nierozgarnięty, gapowaty, niechytry; kačėrga (brus. kauapra) —pogrzebacz, mieszadło. wyjątek stanowią te słowa niestosowane w języku literackim, które nie mają litewskich odpowiedników. W takim przypadku ich znaczenie opisuje się, np. karabėlė (pol. karabela) —krótki, szeroki, lekko zakrzywiony miecz; 4) przy objaśnianiu nieprzyjętych lub niefortunnie utworzonych neologizmów albo kalk językowych, np. apystova (ros. oGcraxoBKa) —okoliczność; ainis (niefortunnie utworzone od słowa atainis) —potomek, dziedzic, syn; gintuvė (utworzone przez K. Szirwida) —twierdza; gėrbūvis (pol. dobrobyt, niem. Wohlsein) —dobrobyt; išguldyti (pol. wykladać) —wyjaśnić, wyłożyć; dangūtyra (nieprzyjęty twór) —astronomia itp. ; 5) przy objaśnianiu niektórych przenośnych znaczeń wyrazów, np. słowo karštas w „Słowniku języka litewskiego” ma także znaczenia przenośne: 2. szczery, gorliwy, silny (gorące pragnienie, poparcie, gorąca miłość, serce); 3. nagły, gwałtowny, szybki (człowiek o gorącym temperamencie, gorąca krew, gorący koń); 4. pilna niezwłoczny (pilna gorąca praca). Te znaczenia wyrazów trudno byłoby dokładniej zdefiniować: w języku nie są one dostatecznie wyraźne, wyodrębnione ani samodzielne i ujawniają się dopiero w wyrażeniu, w którym są używane Dlatego do ich wyjaśnienia wystarczą synonimy. Zatem synonimy jako samodzielny środek objaśniający w „Słowniku języka litewskiego” stosuje się wyłącznie do wyjaśniania wyrazów nacechowanych stylistycznie lub niestosowanych w języku literackim. Wszystkie pozostałe wyrazy wyjaśnia się w sposób opisowy, wskazujący lub inny. Gdy nie przestrzega się tej zasady, popełnia się błąd, który w logice nazywa się „błędnym kołem w definicji” (np. wyjaśniając wyraz gražus synonimem puikus, a ten ostatni — ponownie wyrazem gražus). Z takiego wyjaśnienia wcale nie stanie się jasne, co oznacza jeden i drugi wyraz ani czy istnieje między nimi jakaś różnica znaczeniowa. Jeden wyraz można wyjaśniać innym tylko wówczas, gdy ten ostatni w „Słowniku języka litewskiego” ma definicję opisową. Należy wspomnieć także o innych przypadkach, gdy objaśnienia synonimiczne w „Słowniku języka litewskiego” nie są stosowane: 1) wyrazy języka literackiego nie są objaśniane wyrazami gwarowymi, przestarzałymi, zapożyczonymi lub nieużywanymi w języku literackim, np. wyraz gaisas w „Słowniku języka litewskiego” najpierw definiuje się opisowo — „zaczerwienienie nieba od wschodzącego lub zachodzącego słońca, pas światła od odległego pożaru”, a następnie (po średniku), jako dodatkowy środek objaśniający, dodaje się synonim pašvaistė, lecz nie gwarowe wyrazy žiora, pažiora, kaisra ani obcy wyraz pazaras; Wyraz kova nie jest objaśniany nieudanym neologizmem S. Daukantasa karmuša, ani kaliėšai — purvabridžiais itd. ; 2) wyrazy o znaczeniu dosłownym nie są objaśniane wyrazami o znaczeniu przenośnym — synonimami, np. wyraz bijėti nie jest objaśniany metaforycznym synonimem drebėti; wyraz daugybė — wyrazami o znaczeniu przenośnym baisybė, galybė, kalnai, marios albo idiomami gyva bala, gyvas kelmas (galas, velnias); 3) wyrazy neutralne pod względem stylistycznym nie są objaśniane wyrazami o zabarwieniu ekspresywnym, emocjonalnym lub innym stylistycznym, np. wyraz gėrti nie jest objaśniany takimi synonimami, jak maukti, kliaukti, riaukti, sriaubti, vempti, bizyti itp., 201 mającymi wyraźne zabarwienie pejoratywne; wyraz arklys nie jest objaśniany wyrazem žirgas, ponieważ ten ostatni oznacza dobrego, zazwyczaj wierzchowego konia, często wspominanego w pieśniach ludowych. Wyrazy mające jakieś zabarwienie ekspresywno-emocjonalne mogą być objaśniane wyrazami — synonimami — neutralnymi pod względem stylistycznym. Ale nie zawsze to wystarcza — czasami trzeba jeszcze wskazać owo ekspresywno-emocjonalne zabarwienie wyrazu objaśnianego, trzeba rozszerzyć objaśnienie synonimiczne do opisowego. Np. słowo milžiniškas (olbrzymi) objaśnia się słowami labai didelis (bardzo duży) — do synonimu didelis (duży) dodaje się określenie labai (bardzo). Podobnie objaśnia się słowa geisti —labai norėti; (pożądać —bardzo chcieć;) kimūšti —godžiai ir daug valgyti i in. (objadać się —jeść łapczywie i dużo) i in. Taki sposób objaśniania można by nazwać synonimiczno-opisowym, ponieważ jedno Słowo objaśnia się tu innym, zazwyczaj mającym szersze znaczenie, dodając jeszcze słowo wskazujące na znaczeniowy lub stylistyczny odcień objaśnianego słowa. Odcienie znaczeniowe synonimów nie zawsze łatwo zdefiniować, chociaż z kontekstu są wyczuwalne. Mogą przejawiać się w różny sposób: 1) jako gradacja jakiejś cechy, np.: baisus, išgąstingas, siaubingas (straszny, przerażający, potworny); 2) jako szerokość znaczenia, np.: słowo artimas (bliski) ma szersze znaczenie niż jego synonim gretimas (sąsiedni); 3) jako stopień konkretności lub abstrakcyjności, np.: daiktas (przedmiot) jest słowem o bardziej konkretnym znaczeniu niż dalykas (rzecz); 4) pewnymi cechami znaczeniowymi, np.: daina oznacza dowolny niewielki wokalno-muzyczny utwór artystyczny wykonywany przez chór lub jedną osobę, a jej synonim giesmė oznacza uroczysty utwór artystyczny podobnego rodzaju. Takie i podobne synonimy w „Słowniku języka litewskiego” objaśnia się w sposób synonimiczno-opisowy. Pojęcie bliskości i podobieństwa znaczeń wyrazów jest dość względne: to, co jednemu wydaje się bliskie lub podobne, innemu może wydawać się nawet różne. Bliskość znaczeń synonimów bywa rozumiana w bardzo szerokim sensie. Na przykład odwaga okazywana nie w porę, związana z zagrożeniem życia, może być przez kogoś nazwana szaleństwem, a rozpieszczanie przez rodziców własnych dzieci może być nazywane ich psuciem. Jasne jest, że między tymi wyrazami nie ma żadnej synonimiczności. Jest to jedynie potencjalne, zależne od sytuacji podobieństwo znaczeń wyrazów. Synonimy obejmują nie indywidualne czy przypadkowe przypadki podobieństwa znaczeń, lecz stałe relacje znaczeniowe wyrazów, które ukształtowały się w języku w ciągu dłuższego okresu jego rozwoju. Ustalenie synonimiczności słów ułatwia pewne kryterium — zastępowalność słów, tj. możliwość użycia jednego słowa zamiast drugiego w tym samym kontekście, bez nadmiernej zmiany samej myśli. Tam, gdzie taka zamiana jest niemożliwa, zwykle nie ma również synonimów, lecz tylko słowa o różnych znaczeniach. Chociaż kryterium to nie jest absolutnie pewne i przez wielu kwestionowane, w pracy leksykograficznej jest ono niezbędne. Leksykograf musi koniecznie sprawdzić, czy podawane w objaśnieniach synonimy mogą w kontekście zastąpić objaśniane słowo. Jeśli nie mogą, należy z nich zrezygnować, ponieważ nie tylko nie pomogą lepiej zrozumieć objaśnianego słowa, lecz w pewnych przypadkach będą nawet wprowadzać czytelnika w błąd. W „Słowniku języka litewskiego”, dobierając' synonimy, kieruje się właśnie tym kryterium, np. słowo kaimenė objaśnia się następująco: ir „grupa zwierząt; stado” (przypisany synonim banda może całkowicie zastąpić słowo kaimenė). W języku jest niewiele synonimów równoważnych, tj. takich, które całkowicie pokrywałyby się znaczeniem. Są to głównie dublety terminologiczne oraz bliskie im słowa, np. lėktuvas — aeroplanas, trūkumas — defektas, kepenys — jaknos itd. Język nie lubi słów pozbawionych celu, niedających nic nowego dla sprecyzowania myśli. Dłuższe istnienie w języku jednoznacznych słów paralelnych jest rzeczą niewygodną. Z czasem któryś z paralelizmów może zaniknąć albo nabrać innego odcienia znaczeniowego czy stylistycznego, np. aeroplanas ma już odcień słowa przestarzałego i nie jest używany w każdym stylu. Ponieważ litewski język 202 = literacki jest, w porównaniu z innymi językami, jeszcze dość młody, występuje w nim znacznie więcej słów paralelnych niż w innych językach. Na przykład paralelnie używane są słowa drebulė — epušė, kadagys — ėglis, gandras — gužutis, vieversys — vyturys, kiškis — zuikis, antinas — gaigalas, banga — vilnis, klojimas — kluonas, baslys — kuolas — mietas i in. Synonimy tego rodzaju we wszystkich przypadkach mogą wzajemnie się zastępować. „W «Słowniku języka litewskiego» są one szeroko stosowane do objaśniania innych słów, np. słowo kiškis definiuje się następująco: «dzikie zwierzątko z rodziny gryzoni; zuikis» (na końcu dodaje się synonim zuikis o równorzędnym znaczeniu). Jednak większość synonimów nie jest słowami równorzędnymi — różnią się choćby nieznacznymi odcieniami znaczeniowymi lub stylistycznymi. Dlatego przy objaśnianiu słów z synonimów należy korzystać ostrożnie, ponieważ zawsze istnieje niebezpieczeństwo popełnienia błędu — nadania słowu takiego znaczenia lub odcienia, którego ono nie ma. A synonimów w języku litewskim jest bardzo wiele. Bogactwo i różnorodność synonimiki naszego języka podkreślał już Pilypas Ruigys. Pisał: «W naszym języku nie brakuje ani synonimów, ani zdrobnień, ani imiesłowów, ani odmiennych przyrostków do nazywania różnych rzeczy... Jeżeli Niemcy, mówiąc o mężczyźnie, koniu, marynarce, grochu, używają tego samego słowa grau, to Litwini dla oznaczenia szarości wykorzystują różne słowa: mężczyzna — siwy, koń — siwy, groch — pstrokaty lub łaciaty. Ile? mówi się słowami:. kilka? ile? jak dużo? kilku? (to ostatnie w odniesieniu do istot żywych). Grob, w odniesieniu do siana —gruby, do drewna opałowego —grube, do płótna —twarde. Waschen tłumaczy się jako myć ręce, myć twarz, prać ubrania”?, Po przeanalizowaniu składu leksykalnego języka litewskiego można zauważyć, że nie wszystkie kategorie wyrazów są jednakowo bogate w synonimy. Dlatego, wyjaśniając znaczenia ne słów, zawsze można w jednakowym stopniu wykorzystywać objaśnienia synonimiczne. Szczególnie często synonimy stosuje się przy objaśnianiu czasowników, ši ponieważ ta część mowy jest wyjątkowo bogata w synonimy, np. słowo lyti w języku litewskim ma około 20 synonimów, słowo valgyti — około 25 synonimów; a czasownik eiti, ze wszystkimi odcieniami znaczeniowymi, ma ponad pół setki synonimów. — Bardzo wiele synonimów mają ir przymiotniki. Np. pojęcie biaurūs w języku litewskim wyrażają takie synonimy: darkus, dargus, grasus, koktus, atšiūžus, šlykštus. Ostatnie słowo Oznacza najwyższy stopień cechy biaurumas. W „Słowniku języka litewskiego” przymiotniki szczególnie często objaśnia się za pomocą synonimów. Jednak w niektórych miejscach te objaśnienia są niedokładne, np. słowo gčras wyjaśnia się słowami: miły, przyjemny; miłosierny; niezły. Jak widzimy, są to słowa o bardzo różnych znaczeniach, są one synonimami (dobry ne niekoniecznie musi być miłosierny ani niezły). ar Słowa te być może nadawałyby się do wyjaśnienia poszczególnych odcieni tego znaczenia, ale nie znaczenia ogólnego. Rzeczowniki, w porównaniu z ne czasownikami i przymiotnikami, mają znacznie mniej su synonimów. ir Takie nazwy konkretnych przedmiotów, jak ziemia, woda, powietrze, słońce, drzewo, trawa itp., w ogóle nie mają synonimów. ir Więcej iš synonimów mają niektóre rzeczowniki abstrakcyjne, np. strach, radość, pragnienie, spór, mnóstwo i in. ir Liczebniki i ir zaimki prawie iš wcale nie mają synonimów. Jeśli czasami zdarza się jakiś synonim dla słów tej kategorii, to tylko stylistyczny, np. zamiast septintas * Ph. Ruhig.s Betrachtungen der Littauischen Sprache.., Konigsberg, 1745, p. 70. 203 wr czasami używany jest archaiczny synonim sekmas; Zamiast zaimka jis czasami dla stworzenia kolorytu lokalnego używa się gwarowego synonimu dnas. Ogólnie rzecz biorąc, synonimów do wyjaśniania znaczeń słów należy używać dość oszczędnie. Dwa, trzy synonimy w zupełności wystarczą do wyjaśnienia jednego znaczenia słowa. Nadmierne używanie jų nie tylko nie ne pomaga lepiej zrozumieć znaczenia słowa, lecz czasami nawet je zaciemnia. Synonimy bowiem, obok wspólnego znaczenia, mają, jak ir wspomniano, pewne, ir choć nieznaczne, różnice znaczeniowe, odcienie, które mogą utrudniać dokładne zrozumienie znaczenia słowa. W „Słowniku języka litewskiego” do wyjaśniania znaczenia słów dobiera się najtrafniejsze synonimy, najbliższe pod względem znaczenia. Umiejętność rozróżniania odcieni znaczeniowych synonimów i umiejętnego posługiwania się nimi przy wyjaśnianiu słów jest ważnym . warunkiem pomyślnej pracy leksykograficznej. SZCZEGÓŁOWE OBJAŚNIENIE ZNACZEŃ SŁÓW W «SŁOWNIKU JĘZYKA LITEWSKIEGO» A. L. LIWNBERGA Peswme 1. W wielotomowym «Słowniku języka litewskiego», który pod względem objętości i charakteru jest zbliżony do słowników typu tezaurus i obejmuje dialektyzmy, archaizmy, zapożyczenia oraz inne słowa nieużywane we współczesnym literackim języku litewskim, podobnie jak w innych współczesnych słownikach stosuje się synonimiczny sposób objaśniania znaczeń HHH SŁOWO. 2. W niektórych obu tomach „Słownika języka litewskiego”, przygotowanych w okresie międzywojennym do interpretacji synonimicznej, często przytaczano także w tych przypadkach, gdy bardziej stosowne było opisowe określenie znaczenia słowa. Ich instrukcja opierała się na tym, że opisowe definicje zbioru często trudno formułować, bywają niejasne i nie są całkowicie dokładne ani wyczerpujące. Beuay Toro, uTo o6bACHEHHe OJHOro CJIOBA APVIHM peako ObiBaer TOYHBIM, MPH OODBACHEHHH NPHBOJAHJOCH ĮOBOJIbHO MHOrO CHHOHHMOB, KOTOpbIe JyYllle BbISBJIAJIA TE HJIH HHble OTTEHKH 3HaueHHSA., DTHM NepBble asa toma «SjioBapsi JIKTOBCKOTO f3blKka» BO MHOTOM HANOMHHAP0i CJIOBADpb pycckoro s3bika B. M. ans, B KOTOPOM CHHOHHMHUECKHĖ cnoco6 TOJIKOBaHHS 3HAYEHHH CJIOB HCINOJIb3yeTCA OUeHb LIHpOKO. [lpn pa3bachkenuH 3HaueHHiė CJIOB B nocaeaywomnx Tomax Cji0Bapst (3, 4, 5, 6) opuenTHpoBaJHCh Gojiburė Ha cnocoObl TOJIKOBaHHS 3HAYEHHI, NpUMeHsIeMBIX B COBeTCKOH JiekcHkorpaguu. Bce ocHOBHbIe€ CJIOBa JinTepaTYPHOro f3blKa W szczególny sposób. MU anws cJIOBa co CTHJHCTHYECKOH SKCIPRCCHBHOM OKpackoil HAH He ynotpebasieMble B JIHTEpatypHOM si3bike OODBACHAIOTCH CHHOHMMaMH (cM. HHxe). HMcnoasayercs H yKasaTeJbHbli TŁUMACZENIE INTERPRETACJA ZNACZENIE SŁÓW. , 204 —8. Leksykalne synonimy w Słowniku są obecnie używane w dwóch przypadkach: 1) jako pomocniczy środek w opisowej definicji oraz 2) jako samodzielny środek objaśniania ZNACZENIE SŁÓW. Najczęściej synonimy w słowniku są używane jako środek pomocniczy w opisowej definicji. W tym przypadku najpierw opisowo określa się znaczenie słowa, a następnie (po kropce i przecinku) przytacza się większą lub mniejszą liczbę synonimów, jeśli takie istnieją W JĘZYKU, 4. Przy użyciu synonimów jako samodzielnego środka interpretacji znaczenia słowa opisowej definicji nie podaje się, lecz objaśniane słowo po prostu zestawia się z innymi słowami, bliskimi lub pokrewnymi znaczeniowo synonimom. Synonimy jako samodzielne objaśnienie w «Słowniku języka litewskiego» są używane w następujących przypadkach: a) przy objaśnianiu dialektyzmów i słów regionalnych, np., gorus (gorzkawy) gorzki, cierpki, ostry, kwaśny; b) przy objaśnianiu słów przestarzałych lub zastąpionych przez archaizmy, np., atakia (miejsce) kerštas; c) przy objaśnianiu barbaryzmów, żargonizmów i innych słów nieużywanych w języku literackim, np., glušas (pol. gluszy) 1. głuchy (głuchy)... 2. głupi, nierozgarnięty, tępy (głupi); d) przy objaśnianiu neologizmów, które nie są rozpowszechnione i nie weszły do użycia, np., apystova (ros. обстановка) aplinkybė; gerbūvis (pol. dobrobyt, niem. Wohlsein) dobrobyt; A) Zaniżenie niektórych znaczeń słów przenośnych lub takich znaczeń, które są niewystarczająco są samodzielne, np., karštas (gorący) ma również następujące znaczenia przenośne: 1. szczery, gorliwy (ycepjnbih); 2. nagły, ostry (BCNbiJIbUKBbIN, 3anajbunBbii); 3. pilny, niecierpiący zwłoki (cnemHsiii, HEOTJIOXKHbIH ) 5. Synonimami nie wyjaśnia się: a) synonimiczne słowa różniące się szczególnymi odcieniami znaczeniowymi, np. słowo daina (pieśń) He wyjaśnia się Pieśń CJAOBOM, Tak Kak daina oGosHavaer «HeGOJbIIOE CJIOBECHO-MY3BIKAJAbHOE MPOH3BeJACHHE [Jil HCNOJHEHHS OAHHM JIHIOM HJIH XOpOM» Ogólnie, a pieśń — «TrOp»x ecTBeHHOe BOKajlbHO® npoK3BejeHHe MOAOGHOro pojaax; 6) CHHOHHMHYECKHE CJIOBA, PAa3JIHYAIOUHECS SPKHMH CTHIHCTHUECKHMH HJIH SKCHPECCHBHLIMH OTTEHKaMH, Hanp., nuožmus (JKECTOKHii, CBHpeNei) He OGBACHAETCS cJIOBOM 2węgierska (3Bepckmii): B) CJIOBa NpsiMOro 3HaueHHA — CJIOBAMH [EPEHOCHOrO 3HAYCHWS, Hamp. bać się (GosiTbcsi) He OGBACHAETCS MEPEHOCHHIM 3HAYEHHeM cosa drżeć (ApoxaTb); ! r) JHTEpaTypHbiE CAOBA — DIALEKTYZMY, PRZESTARZAŁE, ŻARGONOWEMH HJH CJIOBAMH, 32HMCTBOBAaHHbIMH H3 APYrHX SH3bIKOB, Hanp. caoso kamuoti (MyuHTL) B CA0Bape 00bs51cH5eTCA CAOBOM JiKTEpaTypHOro A3bIKA Męczyć, HO He nnaJiekTHbiIM stekenti nau 3auMcTBOBaHHeM mūčyti, 205