Prieškirtinių ilgųjų balsių ir dvibalsių „ie“, „uo“ trumpinimas žemaičių dounininkų tarmėje

LILSEYT UV IY KALBOTYROS K LA U-S' I'M A] V LIE T UV-0QO'S TS R-M O K S L Ų -A K A D E M I J A SKRACANIE PRZEDAKCENTOWYCH DŁUGICH SAMOGŁOSEK I DYFTONGÓW ie, uo W DIALEKCIE ŻMUDZKIM DOUNININKÓW B, ROKAITĖ I. Ogólne prawa skracania $ 1. a) Na obszarze dounininków żmudzkich, którego granica na zachodzie sięga Paluknė, Kalnalį, na południu Lieplaukę, Lauko Sodą, Tryškius, a na wschodzie Klykolius, zauważa się nierównomierną długość samogłosek ą, ¢ (<an, en), i‘, uw oraz dyftongów ie, uo (<é, a). W innych dialektach żmudzkich te samogłoski i dyftongi są zawsze długie, natomiast dounininkowie wspomnianego obszaru mają je długie tylko pod akcentem głównym — starodawnym (zawsze) i odciągniętym (w drugiej sylabie od końca, jeśli końcówka jest krótka). Najczęściej są one długie także w sylabach poakcentowych. b) Przedakcentowe długie samogłoski i dyftongi ie, uo ulegają skróceniu. Wyróżniają się dwa przypadki skracania: 1) gdy te samogłoski i dyftongi są nieakcentowane; 2) gdy mają akcent odciągnięty. W drugim przypadku skracanie nie zachodzi zawsze. Skrócenie zależy od liczby sylab i długości końcówki. Samogłoski długie oraz dyftongi ie, uo zawsze ulegają skróceniu, gdy znajdują się w trzeciej lub dalszej sylabie od końca wyrazu, np.: lidéka ~ lydeka, krū.malė ~ krūmaliū, pėdėlūs ~ pėdeliūs (Lc). Znajdując się w drugiej sylabie od końca wyrazu i mając akcent cofnięty, ą, ę (<an, en), i*, uw oraz ie, uo (<é, a) ulegają skróceniu tylko wtedy, gdy końcówka jest długa, np.: būris ~ būrys, žvirinū ~ žvyrynį, Zolie ~ žolė, ale: būrūs ~ barius, žūolės ~ žolės (Lc). Przedniojęzykowe samogłoski długie oraz dyftongi ie, uo są skrócone, gdy akcent został cofnięty z krótkiej końcówki wtórnej, np.: pirdks ~ pyrdgas, plėšėks ~ plėšikas, krėslėks krėsliūkas ~ (MZ). c) Niekiedy skróceniu ulegają także samogłoski i dyftongi ie, uo w środkowych sylabach poakcentowych, jeśli wyraz ma kilka długich sylab poakcentowych, np.: pdjęriūu ~ paémiau, baidomiios ~ baidomos „baidomės“, vėlnonūoms ~ vilnonoms „vilnonėms“ (Trk), klaipėdūo ~ Klaipėdoje, parsėdėnau ~ pdrsodinau, prūosavėjont ~ prėsavojant, saugėjūu ~ sdugojau (MŽžč), išmiečėjūu ~ išmėčiojau (Gd), nepavėgiem ~ nepūvogėm (Pvr). Znacznie częściej w sylabach poakcentowych samogłoski długie oraz dyftongi ie, (<é, pozostają nieskrócone. uo a) 171 2. Skracanie poszczególnych samogłosek (i dyftongów ie, uo) i’, § 2. Przedsamogłoskowe i*, a) w' skracają w się dwojako: do półdługich i do krótkich. i, u <i’, w mają więcej wspomnianego obszaru pośrodku — Židikai, Leckava, Laižuva, Mižaičiai, Gadūnavas, Nevarėnai, Pavirvytė (przy Tryškiai), Eigirdžiai, Lauko Soda, np. : a) Nieakcentowane: lideku ~ lydėkų, murė. nę ~ mūrinė (Žd), linūo ~ Iyndja, rudinu ~ rūdynų, rupieję ~ rūpėjo (Zb), pušinėlė ~ pušynėliai, rikštėlę ~ rykštélé, sovinūoje ~ suvyniojo, drukt'ėsnis ~ drūktėsnis, sun'ėlis ~ sūnėlis (obok: ku.zavėlis ~ kūzavėlis „taki ul“, palu.kiek ~ palūkėk, Lc), patiliete ~ patylėti, ritėli ~ rytėlį, Zidiete ~ žydėti, krumė.lis ~ krūmėlis (LZ), grižiūu ~ grįždu, rilėu ~ ryliūoja „śpiewa- “, rukščausis ~ rūkščiausis (MŽžč), nusigivéna ~ nusigyvėno, musėjė ~ mūsiėjai „nasi“ (Pvr.), virešūnūoji ~ vyresnioji, kulies ~ kūlėjas (Eig), pilūitis ~ pylūitis, pjuklielis ~ pjūklėlis (Gd), skilele ~ skylėlė, lupėlę = lūpėlė (Lks). b) i, u' akcentowane akcentem cofniętym, także ulegają skróceniu do krótkich i są wymawiane z intonacją skróconą, jeżeli sylaba końcowa jest długa, a akcent cofnięty znajduje się na sylabie przedostatniej. Ponadto zawsze skracają się do krótkich, gdy akcent cofnięty znajduje się na dalszej sylabie, np.: tilūoms ~ tylomis, būris || bit.ris = būrys, grūdū ~ grūdai (Lc), grinūos ~ grynos, rūšū ~ rūšiū (LZ), givatės ~ gyvatės, kilė ~ kyliai, ritūo ~ rytėj, rišis ~ ryšys, skilie ~ skylė, drūktū ~ drūktai, rūsė ~ rūsiai, trūktėnū ~ trūktinai (Mžė), kūlie ~ kūlė, sūnūus ~ sinaiis (Gd), givūos ~ gyvės, piplis ~ pyplys „taka ryba, vijūnas“ (Lks). § 3. a) Krótkość i, w (<i', w’) akcentowanych akcentem cofniętym pozwala sądzić, że przedakcentowe i', w', być może, uległy skróceniu jeszcze przed otrzymaniem akcentu głównego i w ten sposób zachowały krótkość (por. jeszcze e, 9 <ie, uo<é, a w takim samym przypadku). Wskazywałyby na to również przykłady z krótkimi i, u (<i', uw') oraz ę, 9 (<ie, uo), gdy akcent został cofnięty z krótkiej końcówki wtórnej (por. pirėks ~ pyrūgas, plėšėks ~ plėšikas). Skrócenie długich samogłosek musiało nastąpić jednocześnie, tzn. akcent cofnięty zastał w obu przypadkach długie samogłoski (i dyftongi ie, uo) już skrócone, ponieważ cofnięcie akcentu z krótkiej końcówki wtórnej, jak wiadomo!, zbiega się z cofnięciem akcentu z długiej końcówki na długą sylabę. b) i., u. <i, w występują częściej w zachodniej i wschodniej części obszaru (Paluknė, Ylakiai, Kalnalis, Klykoliai), chociaż nie można wyznaczyć bardzo ścisłej granicy między krótkimi i półdługimi i, u< i*, w (przedakcentowymi), ponieważ są one często mieszane (np. w Tirkšliai mówi się i., u., ale e, 9 <ie, uo). b) ie, uo ~ ė, 0 $ 4. Lk. ė, a Żmudzini wymawiają jako ie, uo. Wspomniany obszar dounininków skraca te ie, uo w tych samych przypadkach co i“, u'. Najbardziej przedakcentowe ie, uo (<é, a), podobnie jak i', u', skraca środkowa część obszaru — Židikai, Leckava, Laižuva, Tirkšliai, Mižaičiai, Gadūnavas, Pavirvytė, Nevarėnai, Želvaičiai (rejon telszański- ), Eigirdžiai, Lauko Soda. Čia ie, uo suvienbalsinti ir tariami ę, 9, pvz.: ! Žr. V. Grinaveckis, Šiaurės vakarų dūnininkų tarmių kirtis, „Lietuvių kalbotyros klausimai“, t. 1, Vilnius, 1957 p. 114. 172 a) Nekirčiuoti: melėnę ~ méléné „mėlynė, Vaccinium Myrtillus“, protioks ~ protingas (Zd), sęklėlęs ~ sėklėlės, romėlė ~ romėliai „rėmeliai“, skolioks ~ skolingas (Žb), ret'élis ~ rėtėlis, nedroviekęs ~ nedrovékis, pocienę ~ Pocienė (Le), kręslėlę ~ krėslėlio, perėmūos ~ pėrimos „pėrimasis“, poré.lis ~ porėlis „porelė“ (L2), lelaéu ~ Léldiciy (k.), letėnė ~ Lėtėniai (k.), džovėn ~ džiovina (Trk.), megiSp ~ méginsiu, notiend ~ Noténai (k., Mžč), veZdute ~ véZduti, motinéle ~ motynélé (Gd), nemokiejau ~ nemokéjau, vokitéjes ~ Vokytijos (Pvr), tevinę ~ tévyné, lovéle lovėlė ~ (Eig), sediete ~ sėdėti, klojė.ma ~ klojimą (Lks). b) Akcentować akcentem retrakcyjnym: vėžis || vi¢Zis ~ vėžys, kokdi || k*gkéi ~ kokiė (Zd), tėvą ~ tévij, bloga ~ blogai, špokū ~ špokai (Zb), sėklėlės ~ séklelés, vėdarū ~ védarai, vėbėla ~ obulai (Lc), bégli ~ bėglių, kroklis ~ krokljs,,réksnys“ (LZ), bésédiinti ~ besédanti, pédiios ~ pėdos, palpvie ~ palovéjé (Trk), klėbis ~ klébys, vėla ~ vėlai, 29plis ~ žioplys, žmėgūus ~ žmogaūs (MZE), mélénés ~ mélenés, vovérie ~ voverė (Eig), gréblis ~ gréblys, trobiio ~ trobojé (Lks). § 5. a) e, 0 <ie, uo (<é, a), akcentowane akcentem retrakcyjnym, bywają krótkie, natomiast ¢, 9 wskazują, że akcent główny otrzymały już po skróceniu. Gdyby ie, uo, będąc jeszcze nieskróconymi, otrzymały akcent główny (retrakcyjny), nie mogłyby się również skrócić, tak samo jak formy akcentowane akcentem głównym—starożytnym. b) Obok ¢, 9 < ie, uo wymawia się formy z ledwie słyszalnymi i, u ('e, *o), jak: vėžis || vėžis ~ vėžys (Žd), raudtonūoji ~ raudonoji (Trk). Częściej tak skrócone ie, uo są akcentowane akcentem retrakcyjnym. Takie 'ę, "o występują na wschodnim i zachodnim skraju obszaru (Viekšniai, Ylakiai, częściowo Paluknė), chociaż na samym zachodnim i wschodnim skraju wspomnianego obszaru przedakcentowe ie, uo (<é, @) nie są skrócone, a tylko w poszczególnych wyrazach uległy monoftongizacji i są wymawiane jako e, 9, np.: motejduskis ~ Motiejauskis (pvd.), vęsokėsnu ~ visokėsnių, drobėnė ~ drobiniai (Plk), dėbėlgina ~ dobiliena (Kal, Ms), jeraté ~ ėrdičiai, jonienę ~ Jonienė, voverikštę ~ voveryksté „tęcza“ (KIk). W ten sposób skrócenie, najsilniej przejawiające się w środku obszaru (por. § 4), słabnie ku wschodowi i zachodowi. Dyftongi 'ę, *p obok ę, 9 być może wskazywałyby, że skracanie nieakcentowanych ie, uo nie dobiegło jeszcze końca. § 6. ie, <é, uo skracanie a (sediete ~ sėdėti, trobėlę ~ trobėlė) najlepiej wskazuje czas skracania samogłosek. Krótkie g, 9 mogły powstać tylko ze zwężonych już é, da. A zatem skracanie nieakcentowanych samogłosek w gwarach dounininków musi być późniejsze niż a, é> uo, ie. Gdyby nieakcentowane samogłoski zaczęły się skracać przed zwężeniem a, é, to wtedy ir 4, ė uległyby skróceniu i ir zrównały su się z a, e, krótkimi, jak w niektórych gwarach wschodnioaukštaitskich. § 7. Przedspółgłoskowe i* u' ir ie uległy uo skróceniu w zapożyczeniir ach, np.: silūos sylės, skupdute ~ ~ skūpduti „skąpić”, trubėlės ~ trūbėliais „rurkami”, bednistie biednystėje, cekūunęs ciekaiinios „ciekawskie- ”, merdusem ~ mierūosiam ~ ~ „będziemy mierzyć”, ~ SveZé. Siu świeżsnių, ~ bagotiesnis bagotėsnis, ~ šmotieli šmotėlį „kawałeczek”. )o,e~ae § 8. Skróciły się ir przedspółgł9, oskowe g<an, en. Dyftongi ou, ei<an na en wspomnianym obszarze (Mosédis, Skuodas, Klykoliai) pozwalają przypuszczać, że w czasie skracania te dyftongi już istniały. Przedspółg9, łoskowe en g<an, najczęściej całkiem krótkie; czasami bywają półdługie, np. : a) Nieakcentow173 ane: drosė. snis || druslesnis ~ drąsėsnis, grožėn ~. grąžina, kosnéle «me kaqsnélio, Zusitis ~ Zqsytis, Zosinlelis ~ Zqsinelis, gręžė ~ greZéi, tevésngs ~ tevésnés,laibesnés®, tęsė ~ teséi (obok (Trk): ku.snielis ~ kąsnėlis, Zo.séle ~ žąsėlė, ti.vibe tevybé ~ ,laibumas®, tisis tesys ~ „,tęsies“). b) Akcentowane akcentem cofniętym: drūšū ~ drąsiū, žūsū || žėsū ~ Zqsij, 29sénélus ~ žąsineliūs, 20séis ~ 2qsiés, tėvū ~ tevai, tėvūoms ~ tevomis,laibomis*. § 9. Największą tendencję do skracania mają przedakcentowe samogłoski długie oraz ie, uo (<é, d), jak widzieliśmy, mniej więcej w środku wspomnianego obszaru — Židikai, Leckava, Mažeikiai, Laižuva, Seda, Nevarėnai, Telšiai, Eigirdžiai, Lauko Soda. Jest to jakby centrum, od którego w miarę oddalania się skracanie się zmniejsza. Obszar skracania przedakcentowych samogłosek długich w dużej mierze pokrywa się z obszarem regresywnej asymilacji samogłosek; możliwe, że między skracaniem a asymilacją samogłosek istnieje jakiś związek. Skróty Eig — Eigirdžiai, rejon telszański r. Gd -— Gadūnavas, rejon telszański r. Kal — Kalnalis, rejon kretyngański r. Lz — Laižuva, rejon mažeikijski r. Lks — Lauko Soda, rejon mažeikijski r. Lec — Leckava, rejon mažeikijski r. Mzé —Mižaičiai, r. mažeikiai Ms — Mosėdis, skuodo r. Plk — Paluknė, skuodo r. Trk — Tirkšliai, Mažeikių r. Žb — Žibininkai, mažeikiai r. Zd — Židikai, mažeikiai r. COKPAIIĮEHHE IMPEJĮVJJAPHbIX JIOJITHX TMJIACHbIX H JUSTOHIOB ie, uo B TOBOPE )XKEMAKTOB JĮOYHHHHHKOB B. POKAKTE Rezerwat Północne H średnie części siedzib Żukiniakow (Żukiai, Jusiukasa, Makeiksau, Laikusa, Cana, Taarwsii, Lauko Copa) charakterystyczne skrócenie przedakcentowych długich į, u, o~q, ¢~¢ H ie~é, mo. uo Długie samogłoski H AH(PTOHTH ie, COKpAWAIOTCS uo TOJbKO B Ge3yjijapHOM I[OJIOXXEHHH HJIH MO0J peTpaKLHOHHbIM V/ĮapeHHeM. Tnacnsie i, u Ho 0~q, g~¢ COKpPAW@AIOTCH AO KpaTKHX HJIH MOJYAOJIrHX (givend ~ gyvendi ,,Tol Xu, -na‘‘, buris~barys ,,ToJina““, grezé~greZéi ,,Thl ceepaua, -Jia““, Zusitis ~Zqsytis ,,FyCEHOK'‘), a ie~¢é, uo ~o valle BCEro npeBpAWAOTCH B MOHODTOHTH H MPOH3HOCATCH Kak ¢, 9 (ojczyzm na ojczysta ,,pojiuna““, veld vėlai ~ ,,no3guo““, protivks ~ protingas ,,yMHuulii**, blėgaū źle = ,,nnoxo““).