Dėl kai kurių Lietuvos miestų vardų etimologijų

tira podobnych į nazw miejscowych Alsčdžiai, typ. Podajemy inne nazwy miejscowości o - podobnej budowie: Medsėdžiai k. obwodu Ežaičių rejon kłajpedzki, Genčį Mėdsėdžiai k. obwodu Vaineikių rejon kłajpedzki, Barzdžių Mėdsėdžiai k. obwodu Kalnalio rejon salancki, Jakštaičių Mėdsėdžiai k. obwodu Jakštaičių rejon Saliantów, Daukšiai Mėdsėdžiai k. okolice Trumplaukės rejon Skuodas, Nausédziai k. okolice Meilūnai rejon Birżai, Nausėdžiai k. okolice Pelutava rejon Ariogala, wieś Naujūsėdžiai. okolice Meilūnai rejon uciański, wieś Traksėdžiai, okręg Traksėdžiai rejon szyłucki, miasteczko Varsėdžiai okręg Vytogala rejon szyłelski, miasteczko Mosėdis rejon skuodzki, Trūksėdis k. okręg Drobūkščiai rejon szyłelski, Traksėdis k. okręg Bartašiškės rejon szyłelski, Trimėsėdis k. gmina Mitkaičiai rejon telszański Por. nazwy miejsc zamieszkanych pochodzące od innego pnia: Medsédai k. gmina Gergždelių rejon kurszański, wieś Nausėdai 1. okolice Pagėgiai i rej. 2. okolice Darbėnai rej. kretyngoski 3. okolice Gardamas rej. szyłucki Por. też avd. Nausėdas, Nauséda. Nazwy wymienionych tutaj zamieszkanych miejsc su -séd strukturalne podobieństwo do nazwy miasteczka Alsėdžiai jest oczywiste. A zatem, chcąc powiedzieć coś prawdziwego o toponimie Alsėdžiai, jį musimy badać je ne jako wyrwane iš z całego litewskiego systemu nazw, lecz jako część tego systemu. O system przede wszystkim pokazuje, że wszystkie wyżej wymienione nazwy osad z -séd są dwuczłonowe: (Med-sėdžiai, Nau-sėdžiai, Nauj-ū-sėdžiai, Traksėdžiai, Var-sėdžiai, Al-sédZiai). Ich drugi komponent -sėd-<*-sčd jest związany z su szeroko znanym Bałtom, ir Słowianom, Germanom i innym indoeuropejskim rodzinom językowym rdzeniem -sėd-, od którego pochodzi litewski czasownik sėdėti, który poza bezpośrednim znaczeniem konkretnym może w języku litewskim oznaczać również „być w jakimś miejscu, mieszka攓, por. lit. vien-sėdis „samotna zagroda- “, vien-sėdis „ten, kto mieszka w samotnej zagrodzie“. Por. też st. pn. germańskie sitja „siedzieć, mieszkać”". W przypadku niektórych nazw miejscowości z drugim komponentem -sėdyra jasny jest również pierwszy człon: Med-sėdžiai: rdzeń medsietina z lit. médis, które na Żmudzi oznacza „las”; Trak-sėdžiai: trakwywodzi się od lit. trūkas „krzewy, wyrąb, wyżej położone miejsce w lesie”; Nau-sėdžiai, Nauj-ū- -sėdžiai: nau(ja)pochodzi od przymiotnika naūjas. A zatem Med-sė-džiai może oznaczać „ci, którzy znajdują się w lesie, mieszkający w lesie”, Trak-sėdžiai —„ci, którzy mieszkają wśród krzewów lub na wyrębie- ”, Nau(ja)sėdžiai-„ci, którzy osiedlili się gdzieś niedawno” lub podobnie. Pierwszy komponent nazwy miejscowości Alsėdžiai alwydaje się porównywalny z litewskimi nazwami miejscowości Alys || Alioniū ėžeras ež. rejonie szyrwintskim, Aliai bagno w rejonie święciańskim, Aleja rzeka. rejonie kupiszeckim, por. lit. aléti „biec, płynąć, kapać"“ łot. aluots, avuots „źródło- “*. A zatem nazwa miejscowości Al-sėdžiai se4 Słownik współczesnego języka litewskiego, Wilno, 1954. " Rosyjski słownik etymologiczny Maxa Vasmera, II, 1955, s. 622. 8 O rdzeniu aldar zob. K. Būga, Lietuvių kalbos žodynas, Kaunas, 1924, s. 53; H. Krahe, Fluss-(und Orts-) Namen auf -mana/-mina,,Beitrdge zur Namenforschung- ”, Heidelberg, 1957, Heft 1; H. Krahe, Der FluBname Salantas, tamże, 1960, Heft 3, s. 259— 262; H. Krahe, Der FluBname Ausa und sein Zubehdr, tamże, 1961, Heft, 2, s. 154; B. Savukynas, Ežerų vardai, „Lietuvių kalbotyros klausimai“, t. 3, Vilnius, 1960, s. 293. Ponadto sam R. Šmitleinas nieco wcześniej wyjaśniał nazwę miejscowości Alsėdžiai zupełnie inaczej i, naszym zdaniem, znacznie trafniej (zob. R. Schmittlein, La toponymie lituanienne, Bade, 1948, p. 149). 331 . można by wyjaśnić następująco: „mieszkający przy wodach, w wilgotnym miejscu“. Nazwa miasteczka Alsėdžiai K. Būga uważa za kuršską“. 2. Nazwę miasta Kéddiniai R. Šmitleinas wywodzi od germ. imienia Hathu, Hedan. Przeprowadzając tę paralelę, Šmitleinas nie uwzględnia jednej z najliczniejszych litewskich rodzin imion osobowych kėd-, ked-: su Kėdainis, Kéda, Kėdas, Kėdys, Kėdžius, Kėdaitis, Kėdikis, Keddinis, Kėdas, Kedys, Kėdis, Kedžius, Kedaitis, Kedėnis, Kederys, Kėdikas, Kedutis. Wydaje nam się, że nazwa miejscowa Kéddiniai, której starszą formą jest Kėddinys'®, wywodzi się od litewskiego iš imienia osobowego Kėddinis (por. adv. Keddinis). Twierdząc, że avd. Kéddinis, Keddinis oraz ir wszystkie inne wymienione antroponimy o su rdzeniu kėd-, kedmogą być zapożyczeniami z języków germańskich, popełnia się zasadniczy błąd metodologiczny, który między innymi doprowadził be Šmitleiną do wyraźnie R. błędnych wniosków". R. Šmitleinas ignoruje tę aksjomatyczną prawdę, że wspólność rdzeni wyrazów, a zwłaszcza najstarszych toponimów i antroponimów, w różnych ide. językach bynajmniej nie zawsze oznacza zapożyczenie, ir lecz często tylko wskazuje, że języki lub grupy językowe są dziećmi jednej rodziny. Podobieństwo niektórych starych antroponimów germańskich i bałtyckich wciąż czeka na dalsze badania, jednak jakkolwiek daleko posunie się nauka o antroponimii, do wniosku, że przyczyną tego podobieństwa jest zapożyczenie, raczej nigdy nie dojdzie. Z tego powodu nie ma na razie żadnych podstaw, by liczną litewską su grupę antroponimów o rdzeniu kėd-, keduważać za zapożyczoną z języków germańskich. Ponadto rdzeń antroponimów kėd-, kedmożna wyjaśnić również na podstawie danych języka litewskiego, por. kėd-a-rotis „rozgałęziać się nieporządnie- ”, ked-énti „czesać, spulchniać, drapać" i in., kéd-oti „rozpraszać, kėtoti" i in., kėd-ulti ir ,kedenti", kėd-ūoti „mieszać, czesać"'?. ir Por. także nazwy miejscowości od tego rdzenia: lit. Kėd-ilės pv. Skuoraj., Kėd-iškė gn. do rej. szylucki, Kėd-žiakalnis wzg. rej. kapsucki, Ked- -Onys w. rej. jeźnieński. Kėdž-balė'““ w., Cedasai <*Ked-asai, łot. Cede potok, Cedes'* wsi 3. Nazwę miasta Raséiniai R. Šmitleinas wiąże z su niemieckimi nazwami osobowymi zawierającymi Ras-, np. : Raspert, Rasmar, Rasimund, Resino. Obecnie nazwa miasta Rasčiniai jest wymawiana przez mieszkańców okolic jako Reséiniai || Reséinys. Resčia być może jest formą gwarową, ponieważ w gwarach raseiniškich spółgłoska jest dość często zmiękczana także w innych przypadkach, r np.: riūugėti raugėti, ir įsibriovė co įsibrėvė, sriaunūs o sraunūs, ~ sriové cv srovė, sriaū- *K. Būga, Rinktiniai raštai, III, Vilnius, 1961, p. 418. '0 K. Būga, Rinktiniai raštai, I, Vilnius, 1958, p. 427; III, p. 148. | Np. w artykule „Ślepe uliczki et toponimii de la litewskiej”, „Revue International d'Onomastique”, Paryż, nr 1958, 2, p. 107—138 R. Šmitleinas uważa litewskie nazwiska Daugailis, Buivydas, Daujotas ir itd. za germańskie. 12 Słownik języka litewskiV, ego, Wilno, 1959, p. 480 ir itd. W sprawie ked-, kėdžr. Litewski słownik etymologiczny autorstwa Prof. Dr. Ernst Fraenkel, Heidelberg3, p. 233. 3 K. Būga, Rinktiniai raštai, III, p. 275. 14 J, Endzelins, Latvijas PSR vietvardi, I dala, 1. sėjums, Riga, 1956, p. 156. W sprawie W odniesieniu do Kėdainiai zob. także K. Būga, Pisma zebrane, I, p. 427; III, p. 148. 332 las ov sraūtas, por. łac. strauts, sriovinga ce srovinga. Formy spotykane w dokumentach historycznych: w tekście łacińskim z 1253 r. Rasseyene'- “, w tekście niemieckim z 1385 r. Rossyeyn'“, w tekście łacińskim z 1421 r. Rosseyni'"", w tekście rosyjskim z XVI w. Pocetinu'®, również wskazują, że po r musi być a. Nazwa miejscowa Raséiniai nie jest w litewskim zasobie nazw osamotniona. Rdzeń ras mają także takie nazwy miejscowe: Rdsupis || Raséika rz. Rejon rosieński, dopływ Reizgupio, wzgórze Ras-a-kilas rejon kawiarski wieś Petrikiškiai, Ras-a-kilyné os. Rejon uciański Raguvos k., Ras-a-kritynė r. Rejon Pandėlis miejsc. Pariškių, (por. rasakila „łąkowe ziele z rodziny różowatych”), Ras-iįū dauba dauba rejon wileński m. Bartninkai, Ras-6n-pjaunis pv. rejon ariogalski wieś Pryšmantai, m. Ras-yté w obwodzie kaliningradzkim. Rdzeń rasgana jest częsty w ir litewskich nazwiskach, np. Ras-Ys, Ras-iūnas, Ras-eliūnas, Ras-iūkas, Ras-iūlis. Rdzeń nazw miejscowych rasjau był zestawiany z litewskim apelatywem rasa'*, por. łot. rasa, ros. poca, awest. nazwę rzeki.Ravha??. 4. Nazwę miasta Šiauliai R. Šmitleinas uważa za pochodzącą od germ. imion własnych z sav-: Savaricus, Savalo, Savilis, Saul. Podobnie jak w trzech wyżej wymienionych przypadkach, R. Šmitleinas przemilcza bogaty bałtycki materiał dotyczący tego rdzenia. Prawdą jest, że z jego książki „Toponymie lituanienne"?' wstępu, a zwłaszcza z jego artykułów onomastycznych, wynika, że autor ma zbyt mało materiału bałtyckiego. Jednak w tym przypadku R. Šmitleinas postępuje całkowicie niewłaściwie. Nazwę miejscową Šiauliai K. Būga” kilkakrotnie przekonująco wyjaśniał, lecz R. Šmitleinas nie wspomina nic o etymologii Būgi. Można jedynie podkreślić, że nazwa miejscowa Šiauliai jest nazwą osobową, wywodzącą się od lit. nazwy osobowej Siaulys. Nazwisko Siaulys nosi obecnie na Litwie około 150 rodzin. A. Vanagas Wilno 18 A. Salys, Die žemaitischen Mundarten, Kaunas, 1930, s. 231. '6 Scriptores rerum Prussicarum, II, Leipzig, 1863, s. 677. 17 Codex diplomaticus..., p. 74. 18 M. S. Cnporuc, cyt. dz. 19 G. Gerullis, Die altpreussischen Ortsnamen, Berlin und Leipzig, 1922, s. 144. 20 Szerzej zob. M. Vasmer, cyt. dz., s. 537. W sprawie przyrostka -ein zob. K. Būga, Rinktiniai raštai, I, s. 427. ti Zob. Raymond Schmittlein, Etudes sur la nationalitė des Aestii, t. 1, Toponymie lituanienne, Bade, 1948, s. 15. ** K, Būga, Rinktiniai raštai, II, p. 98, 349, 588.