Dėl M. Rudnickio „Galindos“, „Priegliaus“ ir „Sūduvos“ etimologinių aiškinimų

W drugiej części monografii wiele miejsca poświęcono lokatywowi ir języków bałtyckich. Materiał języków bałtyckich wykorzystuje się zarówno przy rozwiązywaniu ogólnych problemów historii lokatywu indoeuropejskiego, jak i pomocniczo do naświetlenia poszczególnych procesów rozwoju lokatywu języków słowiańskich. V. Toporow podkreśla, że dane bałtyckie są szczególnie znaczące nie tylko ze ne względu na podobieństwo do faktów języków słowiańskich, lecz także ir z powodu ich jų archaiczności. Znaczną część materiału autor zebrał z iš pisemnych zabytków ir i tekstów gwarowych. W książce przedstawiono dane języków bałtyckich — od katechizmów pruskich, pism Mażw ida i gramatyki Adolfiego po zbiory folkloru łotewskiego i litewskiego oraz prace J. Endzelina i J. Jablonskiego. Bogate piśmiennictwo bałtystyczne wymienione w dziele moglibyśmy uzupełnić najwyżej o jedną czy drugą opublikowaną w ostatnich latach pracę z dialektologii litewskiej lub łotewskiej. Jednak twierdzenia tych prac nie będą sprzeczne z ogólnymi wnioskami dzieła. Kończąc, wskażemy tylko kilka drobnych nieścisłości, które w żaden sposób nie mogą umniejszyć ogólnej du wartości dzieła. P. 295 ne całkowicie poprawnie przetłumaczone zdanie Mażwida: ,ateidamij angelai giedaia...' Na s. 322 niepoprawnie przetłumaczono przykłady łotewskie z przyimkiem ap. Nie można twierdzić, że podane na s. 319 przykłady, w których miejsce wyrażono biernikiem z przyimkiem apie, były obce literackiemu językowi litewskiemu. W. Toporow słusznie wskazuje, że w języku pruskim w ogóle nie ma lokatywu, wyjaśniając w przypisie: „Jeżeli nie będziemy liczyć jednego przykładu zaimkowego z Enchiridionu: bhe stallėti pėrdin en schisman ackewijstin Krixtianiskan astin, s. 77, 15, który jednak niczego nie dowodzi, ponieważ nie ma odpowiedników (pod względem formalnym) w innych językach” (por. s. 283). Od siebie dodamy, że również formę schisman J. Endzelin skłonny był poprawiać na celownik *schismau< *šismū?. Ponadto J. Endzelin, z wahaniem, uważał za formę lokatywu liczby pojedynczej tematów na -o nie tylko wspomniany przez W. Toporowa przysłówek bitai, lecz także pierwszą część złożeń sallubai busennis, salaūbaigannan, sallūbaiwirins®. Wilno A. Sabaliauskas W SPRAWIE ETYMOLOGICZNYCH WYJAŚNIEŃ M. RUDNICKIEGO DOTYCZĄCYCH GALINDY, PRIEGLIAUS I SUDOWY Mikotaj Rudnicki, Prastowiariszczyzna Lechia-Polska, II, Wspėlnota slowianska. ‘Wspélnota lechicka-polska, Poznan, 1961. W tym dziele polskiego językoznawcy, na podstawie danych językowych i archeologicznych, szeroko analizowane są kwestie etnogenezy plemion słowiańskich, w tym narodu polskiego, ich terytorium pradziejowego i migracji. Omawiane są również zagadnienia pradziejowej dialektologii Słowian, kultury materialnej i 2 Zob. J. Budze!ins Senprėšų valoda, Riga, 1943, s. 80—81. 3 Zob. Tamże, s. 58—59. 320 religii, ze szczególnym uwzględnieniem plemion zachodniosłowiańskich. Analizowane są także stosunki Słowian z sąsiadami (Bałtami, Germanami itd.). W wielu kwestiach M. Rudnicki ma własne oryginalne poglądy, znacznie odbiegające od tradycyjnych koncepcji indoeuropeistyki i slawistyki. Nie į zagłębiając się w kwestie czysto słowiańskie, zatrzymamy się tutaj przy jednej czy drugiej M. kwestii bałtystycznej poruszanej przez Rudnickiego. Kwestie prehistorii Bałtów M. Rudnicki porusza w kilku przypadkach: mówiąc o słowiańskich sąsiadach, o dawnych slawizmach w językach bałtyckich, a także w wielu miejscach, ir rozpatrując kwestię terytorium poszczególnych plemion słowiańskich. M. Rudnicki, podobnie ir jak inni polscy językoznawcy: T. Lehr-Sławiński, J. Safarewicz, Kurylowicz, J. ostatnio ir J. Otrębski opowiada się za hipotezą prabałtosłowiańszczyzny. Ši koncepcja autora znajduje w dziele odzwierciedlenie w bardzo kategorycznych sformułowaniach: „od praczasów bałto-słowiańskich” (s. 36), „jako całość jeszcze bałto-słowiańska, ale już rozpadająca się na Bałtów i Słowian” (s. 82) ir s. Takie aprioryczne przekonanie o językowej ir jedności Bałtów i Słowian skłania autora miejscami do dość sztucznego interpretowania danych języków bałtyckich. Nie będziemy su podejmować polemiki z autorem w kwestii istnienia prabałtosłowiańszczyzny, zatrzymamy się jedynie przy poszczególnych M. twierdzeniach Rudnickiego dotyczących Bałtów, opartych na tej tezie bałtoslawistycznej, zwłaszcza przy tych, którym, jak nam się wydaje, przeczy materiał bałtycki. Ogólnie rzecz biorąc, autorowi można zarzucić ubóstwo ' materiału bałtyckiego, ir skąpość danych dotyczących Bałtów. Powstaje wrażenie, że autor korzystał ze znacznie przestarzałych danych bałtystycznych. Najmniej przekonujące w tym dziele są rozważania etymologiczne o Galindach, Priegli ir Sudowii. | Galindowie. Ignorując znane dane historyczne dotyczące Galindów, autor skłonny jest uważać ich za plemię słowiańskie wyłącznie dlatego, że słowiańska interpretacja etymologii nazwy Galindów wydaje mu się bardziej przekonująca niż bałtycka. Wspominane w źródłach historycznych bałtyckie nazwy miejscowe Galindos? są przemilczane, a o galindas jest etymologizowany w oderwaniu od bałtyckiego systemu onomastycznego. Tymczasem galindas zostaje przekonująco wyjaśniony, jeśli powiąże się go z tworami o analogicznej semantyce i strukturze bałtyckiej. Przekonującą semantycznie etymologię słowa galindas podał K. Būga“, wiążąc ten etnonim z lit. galas i wyjaśniając jego znaczenie jako synonimiczne z ykxpauney „mieszkający na krańcu” . W rzeczywistości terytorium Galindii między rzekami Biebrzą (1. Biebrza), Łukiem (l. Etk), Łyną i Gołdapą było najbardziej wysuniętą na południe częścią obszaru zachodnich Bałtów. Taką semantykę tego etnonimu potwierdza jeszcze taka sama nazwa krańcowego na wschodzie plemienia bałtyckiego w okolicach Możajska (ros. l'oasgs=- bałtyccy Galindowie —). Opinia M. Rudnickiego, że „prymitywny” naród Prusów nie mógł mieć własnego rozumienia swojego położenia geograficznego, jest nieuzasadniona, ponieważ takie względne ujęcie położenia geograficznego sut Zob. K. Būga, Rinktiniai raštai, III, Vilnius, 1961, s. 124 i nast. * Ibid., s.; 126. 4 Ibid., s. 117. * Wywód ze znaczeniem „końcowi“ jest i tak nader wątpliwy, boć określenie to suponuje znajomość rozciągłości geograficznej Staroprusów, co u prymitywnego ludu byłoby dziwne (s. 18). 21. Zagadnienie językoznawstwa VI. Ćwiczenie 321 nie jest tak skomplikowane, żeby było niemożliwe nawet ir „prymitywnemu” ludowi. Przeciwnie, nazywanie sąsiadów według orientacji jest į najprostszym sposobem ich określania. K. Etymologia galindo według Būgi spotkała się głównie z zarzutami dlatego, że nie wyjaśniono przekonująco budowy tego etnonimu. Pruski Galind, ir semantyka ir iš i budowa części odpowiadają litewskiemu. tylny. Ši Leksem jest szeroko reprezentowana w litewskiej toponimii (Galinis up.“ 1. Biržai, 2. Dieveniškės, 3. Joniškis, Kapsukas, 4. Seredžius; 5. rzeka - Galin Biržai; Galiniai k. ir vs. — w różnych 15 miejscach Litwy), w antroponimii ir (nazwisko Galinis — 140 rodzin). Nazwisko Galinis pochodzi od iš przezwiska (Galinis „mieszkający na końcu, na skraju”). Ši przezwisko jest obecnie bardzo ir popularne na Litwie: w wielu wsiach mieszkańcy obrzeży nazywani są Galiniais. Nazwy miejscowości ir w Prusach su utworzone od tego samego rdzenia to: Galynde „las Semboje ties Kampainiu“, Galinden „miejscowość pow. Morąg ". Galindien „miejscowość Eilavos aps. "®. Sufiks -inddar znajdujemy w nazwach miejscowości: por. Karw-inden, Stab- -ynden'; litew. Gel-ind-ėnai k. (Plungė), Ner-ind-aičiai k. (Telšiai). Przyrostek -indturi lit. pvd. Dal-inda, Dubr-indys, Til-indis ir Gal-indžius. J. Twierdzenie Otrembskiego, że Galindzius<Galin¢ius® jest bezpodstawne. Takiej wymiany afrykat w językach bałtyckich nie ma, ir jo nie można wyjaśnić bałtycką wymianą media +— tenuis (dempti — tempti, griaūnos -— kriaūnos). Ten przyrostek znajdujemy w ir apelatywach: klib-inda „rozchwierutany przedmiot, człowiek o krzywej postawie”, lask-inda „obdartus, golas”. W języku litewskim obok przyrostka -injaspotykany jest ir -inta-: paskut-inis paskut-intas ir (Giedraičiai); -intanależy uznać za rozszerzony wariant determinatywny -inja. Można sądzić, że przyrosir tek -indyra rozszerzony wariant determinatywny -injawariant. Że taki przyrostek na końcu tematu może występować, ir -d-, -t-, ir pokazują następujące przykłady: Kurėnas jez. (Smalvos) <*Kuranas ir Kūrantas || Kūrandas rzeka (Betygala); Kūrandas<*Kuran-as+ -d-; Samandis jez. (Smalvos) ir Samūnis jez. (1. Rimšė, 2. Smalvos, 3. Švenčionys); łoboda , Chenopodium" < *baldnas (bal-as+ -ūn-, por. raūdas || raud-6nas) + -d; skil-dn-d-- is ir kt. Lietuvių pvd. Galindžius yra vedinys (derivatas) iš Galindis ar Galindas, o ten — ostatni su derywat z przyrostkiem -diš Galinis. A zatem ir etnonim galindas najprawdopodobniej jest derywatem z przyrostkiem -diš galinis. I semantycznie galindas jest być może czymś innym niż ne galinis „krańcowy, mieszkający na końcu”. Nazwa krainy Galinda pozostaje w takim stosunku do etnonimu galindas, jak Lietuva do lietuviu, Kuršas do kuršiu. su Pregoła. W dziele M. Rudnickiego stwierdza się, że dorzecze Pregoły w jednym z okresów prehistorycznych należało do obszaru słowiańskiego, a sama nazwa rzeki 5 Skróty stosuje się takie same jak w artykułach toponimicznych opublikowanych w innych tomach „Zagadnień językoznawstwa litewskiego”. ® Georg Gerullis, Die altpreugischen Ortsnamen, Berlin und Leipzig, 1922, p. 35. 7 Ibid. s. 223. 8 Zob. J. Otrębski, Zagadnienie Galindów. Studia historica w 35-lecie pracy naukowej także miałoby być Henryka Lowmiańskiego, p. 77. 322 pochodzenia słowiańskiego?. Bałtysty nie przekonuje ani jedno, ani drugie. Ani dane archeologiczne, ani toponimiczne nie wskazują, by kiedykolwiek mieszkali tu Słowianie. Mapa Ptolemeusza, lokalizująca Wenedów (Odevedar) na północ od į Wisły, jest zbyt słabym argumentem, by to udowodnić. Także nazwa rzeki ir znajduje bardziej przekonujące wyjaśnienie jedynie w systemie hydronimii bałtyckiej. Najstarsza forma tej nazwy rzeki, odnotowana 1273 w m., brzmi Pregora. W języku polskim nazwa tej rzeki ma formę Pregola, w niemieckim — Pregel. Ir polska i ir niemiecka forma są jedynie fonetycznie zmienionymi wariantami Pregory, dostosowatų nymi do fonetyki (r tych / języków zmiana w tym przypadku jest całkiem możliwa ze względu na dysymilację). Litewskie Prieglius jest zaadaptowaną formą niem. Pregel. Pregora ze względu na swoją strukturę należy uznać za formację iš przedrostkową od bałtyckieir go rdzenia gar|-garprzedrostka prei- (litew. prie-), który w średniowiecznej transkrypcji niemieckiej przedstawiany jest w kilku wariantach: prei-, prey-, pre-, pri-. W ten sposób Pregora należy do przedrostkowego typu bałtyckich hydronimów, mającego liczne odpowiedniki we wszystkich językach bałtyckich: por. Prei-tekynne (por. litew. tekėti), Pre-sluge (por. lit. żliūgas „bagno, muł, spróchniałe drzewo im woda”! ; lit. Prie-būdis rz. (Rumšiškės), jez. Prie-godas ; su pra-: Pra-mūšis rzeka (Deltuva), Pra-galvys rzeka (Akmenė); la. Ie-sala rzeka.! !. Drugi komponent Pre-goros gar-lgarrandame znajdujemy w wielu bałtyckich hydronimach: lit. ITpa-ropa'? up. (Kražiai), Gor-ija up. (Kazlų Rūda), Gor-iné up. (Laukuva), Gor-upys (Subačius), Gar-iava up. (Panevėžys); por. Jez. Gor-in, Gor-ow-yten's, Saknj | gar-lgarrandame w litewskich apelatywach pra-goré „przepaść, otchłań“, prd-garas „grundloser Weg, Abgrund”, pra-garmé „przepaść, głębia, pustka“, gar-m-ėti „pogrążać się, tonąć, mamrotać, zapadać się“, gor-ūoti „iść powoli, zaledwie się poruszać“. Inne du Nazwy Pregoły Lipz'* ir Skara'““ również wpisują się w system hydronimii bałtyckiej, por.: lit. 1) rzeka Lyp-artė. (Ragainė), rz. Lip-ka. (Jonava), rz. Lip-kus. (Rietavas), jez. Lip-3ys. (Debeikiai); jezioro. rz. Lipsa. Lipst- -upe rz. ' *; np. Lyps-aden"'; 2) lewa. Skar-yé¢ia up. (Varniai), Skar-6kla jezioro (Pušalotas), Skar-upé (Geldapė). Sūduva. Najwyrazistszym przykładem ir nieuzasadnionej, tendencyjnej wulgarnej etymologizacji jest Sudowii „etymologia” (: lit. šūdas, „excrementum”), w której semantyka etnonimu ir nazwy krainy wywodzona jest z iš przypadkowego t * O ile Przyjmując ma nazwę słowiańską, nie jest wykluczone, że ten kraj ze był przez pewien czas zajęty przez Słowian, których właśnie usunęli Gotowie przede wszystkim z Sambii i z okolic sąsiednich... p. 87. '* Georg Gerullis, Die altpreuischen Ortsnamen, Berlin und Leipzig, 1922, p. 134-5 "J. Endzelins, Latvijas PSR vietvardi, I dala, 1. sėjums, Riga, 1956, p. 374. 12 M. A, Cnporncn, leorpaduueckiii cA0oBaps ApeBHeit XoMoirTcmoil seman XVI croAnti, BuAsLua, 1888, p. 261. "Georg Gerullis, Die altpreufischen Ortsnamen, Berlin und Leipzig, 1922, s. 44. M Georg Gerullis, Die altpreufischen Ortsnamen, Berlin und Leipzig, 1922, s. 90. 15 W. Kalwaitis, Lietuwiszky Wardy Klėtele, Tilžėje, 1910, p. 70. J. Endzelins, Latvijas PSR vietvardi, I dala, 2. séjums, Riga, 1961, p. 311. "Georg Gerullis, Die altpreuBischen Ortsnamen, Berlin und Leipzig, 1922, s. 89. 323 apelatywu podobieństsu wa fonetycznego, nie į zwracając uwagi na bałtyckie toponimy tego samego rdzenia. Nieprzekonujące jest ir semantyczne uzasadnienie tej etymologii: po sprawdzeniu całego dostępnego materiału leksyki bałtyckiej (akademickiego kartotekę Słownika języka litewskiego, wszystkie starsze słowniki języka ir litewskiego i łotewskiego itd.), ir znaczenia M. etymonu Rudnickiego „bloto" nie znaleziono. Wątpliwa jest ir K. Būgasa etymologia Sūduvy® wywodząca šį nazwę krainy od ide. iš *sūdhos „swój”, ponieważ ji niemotywowany materiał toponimiczny ir jest chyba ar semantycznie możliwy. R. Aluzja !'* Šmitleina dotycząca podobieństwa Sūduvy į Złożona Silva (na obszarze celtyckim prehistorii) trudno może być podstawą dla etymologii. Sūduva, pr. Sūdavė (w źródłach: gr. etnonim — Žovd-tvor; łac. Suduvia, Sudovia, terra Sudorum; niem. Zudua, Sudowin, Sudowen, Sudouwin, Suderland, Sudland) jest nierozdzielny od bałtyckich nazw miejscowych rdzeniem su Saud-/Sud-/Sad-. Normalny stopień tego rdzenia znajdujemy w następujących nazwach miejscowych: lit. Saudė-gala rzeka (Saločiai), Saud-ininkai k. (Szydłów); m. Saud-en ir Saud- -iten®, Nykstamajj i wydłużony stopień zanikający tego rdzenia mają następujące nazwy miejscowości: lie. Sud-eikiai mstl. (Utena), Sud-énai k. (Kretinga), Sūda-laukis (Linkmenys), Sud-6kiai k. (Šašuoliai), Sud-uikiai k. (Molėtai), Sud-vajai k. (Alytus), Sud-ota jez. (Švenčionėliai), Sad-uonia rzeka (Kalvarija), Sūdupis rzeka (1. Kelmė; 2. Papilė), Sūd-piaunis os. (Tverai, wieś Kaupų), Sūd-ėlis las. (Adutiškis, wieś Močiškės), Sūda-raistis (Viešintos, wieś Maldeikių), Sūdiškė łąk. (Ž. Naumiestis, wieś Brokurių), Sūd-laukis 1k. (Akmenė, wieś Munčelių- ), Sad-dlés przys. (Kartena, wieś Dauginčių) Lyk-sūdė k. (Mosėdis), Kap-sūdžiai k. (Plungė); Spruogio: Cyga lk. (Beržėnų vls.), Cyg-adme Ik. (Pavandenés vls.) krūmai (Kražių vls.), Cygsi Cygocrs ynucs. por. (gm. Kroże); le. rzeka Sude, rzeka Sud-al-ipa, rzeka Sud-urga. (urga „strumyk- “)*'; por. Sud-owe| Sud-au (dawna osada w obwodzie królewieckim- ), Sud-el-ow (XIV a. miejscowość na Sambii), Zud-aynen (nazwa miejscowości iš XV a.), Sud-en-iten (dawna osada pow. królewiecki); Sud-rin/Sud-ere/Sod-ere (las na Sambii XIX w. )*. wiązać Sūduvę su M. z etymonem wskazanym przez Rudnickiego nie ir pozwala su występowanie toponimów sūdbuvimas na autochtonicznym terytorium litewskim, gdzie bałt. 35s. Nazwy miejscowe su Saud-/Sud-/Sūdsietini z su apelatywem tego rdzenia: sūduva „bagno, grzęzawisko, oko, garmala“:*0le jak przez sūduvas przejdziesz, nie rusza, da zaczeka, aż zamarznie (Tauragnai, wieś Paakmenio; Kartoteka słownika języka litewskiego, LKLI). Z kolei sūduva su wiąże się jeszcze z la.sud-eksis Iš K. Būga, Rinktiniai raštai, III, Wilno, 1961, p. 127. ¥ Raymond Schmittlein, Etudes sur nationalitė la der Aestii, I, Toponymie lituanienne, Bade, MCMXLYVIII, p. 60. ® Georg Gerullis, Die altpreufischen Ortsnamen, Berlin und Leipzig, p. 1922, 153. 21 J. Endzelin, Die lettlaindischen Nazwy wodne, „Zeitschrift fiir slavische Philologie”, B. XI, Leipzig, 1934, p. 135 ir 149. 2 Georg Gerullis, Die altpreuBischen Ortsnamen, Berlin und Leipzig, 1922, s. 175-9. 324 „gips“ (por. litew. sud-6klis ,gipsiné pustyklé”), litew. saud-ūlis ,smiltyninis $lamutis — Helichrysum arenarium” (Varėna) i być może sūdė „taki grzyb, podobny do rudmės” į (Šimkaičiai). Termin fizjograficzny sūd-uva ,bagno” ma taką samą budowę jak inne su litewskie terminy tego rodzaju: siet-uva „głębokie miejsce w rzece”, rag-uva „wyżłobiony przez wodę rów, ar głęboko rozjeżdżone miejsce na drodze”, kil-iava „próg rzeczny”, kriok-uva „strumień, wodospad”. Zarówno toponimy bałtyckie, jak i leksyka ogólna wskazywałyby na probałtyckie *sū-d-, oznaczające najprawdopodobniej „przesiąknięty wodą, mokry, lepki“, i, zapewne, nierozdzielne od ide. *sūro-s**; por. lit. sūrūs, ssl. syrs „naB, feucht“, st. skand. sūrr ,sauer, scharf, beiBend". Bałtyckie sū-dir i sū-ryra są wspólnordzenne, mają tylko różne determinanty rdzenia. Wskazuje na to również lit. sū-d-yti, które jest derywatem od rdzenia sū z iteratywnym determinantem su -d-. A zatem Suduwa — kraina grzęzawisk, uroczysk i bagien. Takie znaczenie nazwy całkowicie odpowiada charakterystyce fizjograficznej krainy między jeziorami mazurskimi a Niemnem, gdzie znajdowało się centrum etnicznego areału Suduwów. M. W dziele Rudnickiego znajduje się jeszcze więcej ir interpretacji, którym przeczą dane bałtystyczne, np. kwestie dawnych bałtyckich slawizmów, chronologii niektórych migracji oraz prehistorycznego terytorium Bałtów, jednak wymaga to znacznie obszerniejszego artykułu. Tutaj zależało nam jedynie na doprecyzowaniu kwestii związanych z bałtycką onomastyką oraz na pokazaniu, jak nieostrożne jest wyciąganie uogólniających wniosków na podstawie przypadkowych danych językowych, Vilnius B. Savukynas DWIE PRACE RUMUŃSKIEGO JĘZYKOZNAWCY W KWESTIACH BAŁTOSŁOWIAŃSKICH 1. A. Vraciu, Problem wspólnoty językowej bałtosłowiańskiej, „Romanoslavica”, IV, Bucuresti, 1960, s. 87—106. 2. A. Vraciu, Aktualny stan badań w dziedzinie stosunków językowych między bałtosłowiańszczyzną a germańszczyzną, „Romanoslavica”, VI, Bukareszt, 1962, s. 41—47. W filologicznym czasopiśmie Rumuńskiej Republiki Ludowej „Romanoslavica” zwracają uwagę dwa artykuły rumuńskiego językoznawcy Aritona Vraciu dotyczące genezy języków bałtyckich. Problemy omawiane w artykułach są niezwykle aktualne. Od samego powstania językoznawstwa porównawczo-- historycznego pojawiły się kwestie pochodzenia języków bałtyckich, ich miejsca wśród innych języków ie. wśród języków oraz relacji z innymi językami indoeuropejskimi pytania w językach. Szczególnie interesowało i nadal interesuje językoznawców duże podobieństwo języków bałtyckich i słowiańskich. Problemy te nadal istnieją. Obecnie podejmowane są zdecydowane wysiłki w celu rozwiązania tych problemów, zwłaszcza dotyczących stosunków między językami bałtyckimi i słowiańskimi, w związku z organizowanymi ®| Alois Walde, Vergleichendes Wėrterbuch der indogermanischen Sprachen, II, Berlin und B. Leipzig, 1927, p. 513. 325