Dabartinės lietuvių kalbos vystymosi tyrinėjimas

LL ESTEU VE LŲ KA LBO TY ROS KL AU: SE MALL VI LLiES TU Vi O08 TSR ME O (KOS LY AX NDEBEMIYA BADANIE ROZWOJU WSPÓŁCZESNEGO JĘZYKA LITEWSKIEGO J. KRUOPAS Podobnie jak w przypadku wielu innych narodów, tak i litewski język literacki, używany obecnie w prasie, szkole, teatrze, amatorskiej działalności artystycznej, na różnego rodzaju zebraniach i w codziennych kontaktach wzajemnych, jest rezultatem długiego rozwoju historycznego. Rozwinął się i ukształtował z języka ludowego, gdy zaczęto używać go do celów literatury pięknej, oświaty, nauki i innych potrzeb kultury, a pisarze i językoznawcy opracowali go pod względem gramatycznym i ir stylistycznym, tworząc w ten sposób wspólny dla całego narodu język literacki. Współczesny litewski język literacki korzeniami sięga pierwszych pism litewskich, które pojawiły się w XVI w. w związku z ruchem reformacyjnym. Do czasu ich pojawienia się, a nawet jeszcze przez pewien czas później, w piśmiennictwie litewskim (w dokumentach państwowych, kronikach itd.) używano innych języków — staroruskiego, łaciny i polskiego. Chociaż piśmiennictwo stworzone w tych językach służyło interesom feudałów i duchowieństwa, a sfera jego użycia była wąska, to jednak wywierało ono mo pozytywny wpływ na rozwój kulturalny kraju, oświaty oraz upowszechnianie piśmienności. ; Ludowi litewskiemu uciemiężonemu pańszczyzną, który zachował język i obyczaje litewskie, zwolennicy reformacji, a następnie także duchowieństwo katolickie, walcząc z reformacją, zaczęli wydawać litewskie księgi religijne (katechizmy, postylle, kancjonały itd.). Chociaż to piśmiennictwo religijne ze względu na swoją treść było reakcyjne i służyło duchowemu zniewoleniu ludu oraz utrzymaniu pańszczyzny, to jednak w warunkach tamtej epoki, gdy Kościół panował we wszystkich sferach duchowej działalności człowieka, odegrało ono wielką rolę, wprowadzając język litewski do życia publicznego i pomagając w kształtowaniu się oraz rozwoju języka literackiego. Rozwój litewskiego języka literackiego w XVI—XVIII w. był powolny, a sfera jego użycia bardzo ograniczona. Wydawano w nim zarządzenia władz, książki religijne dla ludu, słowniki oraz nieliczne próby literatury pięknej. Najwybitniejszym i najbardziej znanym przykładem ówczesnego języka literackiego jest „Metai” K. Donelaitisa, napisane w Prusach Wschodnich na podstawie ogólnonarodowego języka i tradycji piśmienniczej. Na początku XIX w., po wejściu Litwy w skład Rosji i pod wpływem postępowej kultury rosyjskiej, rozpoczął się litewski ruch kulturalny i literacki, który sprzyjał także rozwojowi języka literackiego. Jednakże trudne warunki ekonomiczne, społeczne i polityczne, okrutny ucisk feudalny i carski przeszkadzały w pierwszej połowie XIX w. w ukształtowaniu się jednolitego litewskiego języka literackiego. Dopiero po zniesieniu pańszczyzny, 21 wraz z początkiem szybszego rozwoju stosunków kapitalistycznych i narastaniem narodowego ruchu wyzwoleńczego, w pierwszych dziesięcioleciach końca XIX w. intensywnie kształtował się narodowy język litewski, a jednolity język literacki, oparty na dialektach zachodnioi południowoauksztockich, coraz bardziej umacniał się w prasie, literaturze i życiu społecznym. Wielką rolę w rozwoju i normalizacji litewskiego języka literackiego odegrali nasi wybitni językoznawcy J. Jablonskis i K. Būga, a także klasycy literatury: a. Žemaitė, ir XX a. Maironis, V. Kudirka, V. Krėvė-Mickevičius i in. W okresie rządów burżuazji rozszerzył się zakres użycia języka literackiego, wzmocniło się oddziaływanie norm ortograficznych, gramatycznych i leksykalnych, jednak ogólne zacofanie ekonomiczne i kulturalne kraju, nędza szerokich mas pracujących oraz inne niekorzystne okoliczności reżimu faszystowskiego przeszkadzały w trwałym ugruntowaniu się wspólnego języka literackiego wśród mas, które nadal były zmuszone posługiwać się gwarowym językiem potocznym. W tym czasie w normalizacji i rozwoju języka literackiego przejawiały się również dwie sprzeczne tendencje: postępowa i reakcyjna. Postępowej linii trzymali się nasi językoznawcy J. Jablonskis i K. Būga, wzbogacający język literacki skarbami języka ludowego (leksyką i frazeologią), ustalający uzasadnione, trwałe normy językowe, oczyszczający język z zapożyczeń obcego feudalno-kościelnego żargonu oraz niewolniczych konstrukcji kalkowanych, walczący z nieuzasadnionymi poprawkami językowymi, zbędnymi neologizmami, przejawami puryzmu i innymi niedomaganiami języka literackiego, które głęboko zakorzeniły się w praktyce językowej społeczeństwa burżuazyjnego. Szczególnie rozpowszechniły się one w brukowej, kryminalnej i innej drobnomieszczańskiej prasie, wydawanej w zniekształconym, niepoprawnym języku. Nie mniej szkodzili rozwojowi języka literackiego również skrajni naśladowcy zachodnich modernistycznych kierunków literackich, bezsensownie zestawiający, deformujący i łączący litewskie słowa. Szkodliwe i śmieszne były także pury­styczne wysiłki „litewskich" językowych „puryfikatorów", zmierzające do usunięcia z litewskiego języka literackiego wyrazów międzynarodowych (np. elektra, telefonas, psichologas, geografija) i zastąpienia ich „pomysłowymi” neologizmami (gintra, tolkalbis, sielotyrys, žemėtyra i in.). Litewska burżuazja, udając obrończynię kultury litewskiej, w rzeczywistości była obojętna wobec spraw języka ojczystego i niewiele uwagi poświęcała sprawom języka literackiego. O kulturę języka troszczyli się głównie poszczególni językoznawcy, pisarze i inni pracownicy kultury, starając się uczynić litewski język literacki bogatym, wyrazistym i zrozumiałym dla wszystkich. Nowy etap w rozwoju litewskiego języka literackiego rozpoczyna się po przywróceniu na Litwie ustroju radzieckiego. Wraz z rewolucją społeczną i kulturalną oraz ogromnymi przemianami we wszystkich dziedzinach życia rozpoczyna się również intensywny rozwój, wzbogacanie się i oczyszczanie litewskiego języka literackiego z przestarzałych słów i wyrażeń. 22 W okresie radzieckim znacznie rozszerzyły się funkcje społeczne języka literackiego. Wprowadzenie obowiązkowej szkoły podstawowej i likwidacja analfabetyzmu, dostępne dla wszystkich i bezpłatne szkolnictwo średnie oraz wyższe, wydawana w ogromnych nakładach literatura polityczna, piękna, naukowa i inna, niezwykle rozpowszechniona amatorska działalność artystyczna, teatry, radio, telewizja, różnego rodzaju zgromadzenia i inne środki zbiorowego porozumiewania się utorowały językowi literackiemu drogę do szerokich mas ludzi pracy, do praktyki językowej całego narodu. W latach radzieckich najbardziej zmieniła się leksyka litewskiego języka literackiego. Pojawiło się w niej wiele nowych słów odzwierciedlających ideologię socjalistyczną, ustrój społeczny i kulturę!. Opierając się na leksyce rosyjskiej i innych narodów, utworzono tysiące kalk, dobrze wyrażających treść odpowiednich pojęć i nienaruszających praw słowotwórstwa języka litewskiego. Szczególnie wiele terminów utworzono w dziedzinach nauki, techniki, gospodarki, produkcji i innych (np. antstatas, komjaunimas, penkmetis, darbadienis, ūkiskaita, išdirbis, kolūkis, sankloda, savikritika). Ponieważ w językach litewskim i rosyjskim istnieje wiele identycznych lub analogicznych modeli słowotwórczych, tworzenie dokładnych i poprawnych kalk z języka rosyjskiego jest jednym z najbardziej produktywnych sposobów wzbogacania leksyki języka literackiego. Na przykład szybko rozwijające się życie, a także wpływ języka rosyjskiego bardzo zaktywizowały tworzenie nowych słów z tymi przyrostkami: -ininkas (grandininkas, paukštininkas, cementininkas, autotransportininkas, kombainininkas...), -y s tė (narystė, visavaldystė, grudininkyste, Iinininkysté...), -umas (užimtumas, kryptingumas, kolektyviškumas, lygiateisiškumas, tamsuoliškumas), -ietis (kolūkietis, šešupietis, pergalietis, inkarietis...), -tuvas (maišytuvas, skaldytuvas, nukreiptuvas, ribotuvas, rūšiuotuvas..- .), -iklis, -e klis (skutiklis, leidiklis, sriegiklis, žymeklis...) i in. Są to głównie nazwy nowych zawodów, rodzajów działalności, narzędzi produkcyjnych, członków różnych zespołów, nowych pojęć abstrakcyjnych i innych. Częściej stosowany jest również przyrostek -is t as (metalistas, radistas, tankistas...). Rosyjskie przymiotniki z przyrostkami -nij, -skij znacznie rozszerzyły tworzenie litewskich przymiotników z -i nis (kolūkinis, gamybinis, leidyklinis, medicininis, bendrautinis.- ..). W latach radzieckich znacznie nasiliło się nie tylko tworzenie wyrazów z przedrostkami i przyrostkami, lecz także wyrazów złożonych. Tworzy się je nie tylko według dawnych modeli słowotwórczych (bangolaužis, naftotiekis, jėgomatis, pelkėtyra, daugiastaklininkas, kelmarovė, kelialapis, prekystalis...), lecz także według nowych, potencjalnie możliwych typów słowotwórczych (aeronuotrauka, aerošvyturys...; patvaldystė, pilnavaldystė- ...; savitarpa, saviaukla, saviduka...; bendrabūvis, bendražygis...; užimtumas, išskirtumas...- ). Szeroko stosuje się różne skróty (TSRS, LTSR...; komjaunimas, profsąjunga, agitpunktas..- .) oraz pełne wyrazy złożone (marksizmas-- leninizmas, idėjinis-politinis, klubas-skaitykla...). Zasób słownictwa wzbogacił się również o zapożyczenia, zwłaszcza wyrazy międzynarodowe, przejęte z języka rosyjskiego (bolszewik, artel, kosmonauta, kombajn...). |: ! Por. A. Lyberis i K. Ulvydas, Wzbogacenie leksyki litewskiego języka literackiego w latach ustroju radzieckiego, „Literatūra kalba”, W ciągu stuleci z języka rosyjskiego lub innych języków słowiańskich zapożyczono niemało wyrazów, które trwale zadomowiły się w litewskim języku literackim (knyga, agurkas, alavas, asilas, bačka, botagas, bažnyčia, blogas, blynas itd.). W ostatnich dziesięcioleciach z języka rosyjskiego przejęto ir niemało t. 3, Wilno, 1958, p. 31—110. 23 Znaczne zmiany zaszły również w semantyce wyrazów. Nową treść, odpowiadającą ideologii marksistowsko-leninowskiej, zyskało wiele terminów z dziedziny filozofii, polityki i życia społecznego. Niektórych zwyczajowych wyrazów zaczęto używać w szerszym znaczeniu (įdiegti, kovoti, aukštas...- ). Do biernego zasobu przeszły słowa związane ze starym burżuazyjnym ustrojem i ideologią (pan, policjant, starosta.- ..). Życie radzieckie wzbogaciło nie tylko leksykę języka literackiego, lecz także jego składnię, frazeologię i stylistykę. W języku pojawiły się nowe konstrukcje składniowe, powiedzenia, frazeologizmy, zaczerpnięte z języka potocznego, gwar albo przetłumaczone z rosyjskiego i innych języków. Najwięcej nowości składniowych można spotkać w prasie periodycznej i literaturze pięknej. Niektóre z nich (w zależności od czegoś, niezależnie od czegoś; zgodnie z wcześniejszą uchwałą; podejmować (chwytać się) odpowiednich środków; równywać do przodujących...), podobnie jak dobrze utworzone nowe słowa, weszły do języka literackiego; Inne, niezgodne z zasadami składni języka litewskiego (to rezultate, pasėkoje; išnaudojimas žmogaus Zmogumi..- .), zostały zastąpione poprawnymi konstrukcjami składniowymi (to rezultatas, pasėka, dėl to; žmogaus išnaudojimas žmogaus..- .), trzecie (veikti į ką; atitikimas kam...) przeżywają okres próbny. Obecnie bada się ich rozpowszechnienie w języku, ich uzasadnienie w świetle zasad składni języka litewskiego oraz tendencji jego rozwoju, ich stosunek do równolegle używanych konstrukcji itp. Należy jeszcze zaznaczyć, że rozwój i wzbogacanie się języka literackiego przejawiają się również w stylistycznym różnicowaniu środków wyrazu językowego oraz w kształtowaniu się cech stylów językowych. Najbardziej rozwinął się i najwyraźniej zróżnicował pod względem rozmaitych stylów gatunkowych język literatury pięknej, osiągając wysoki poziom kunsztu w poezji i prozie. Wraz z bogatą prasą radziecką bardzo rozwinął się język publicystyczny, odznaczający się bogatą swoistą frazeologią, krótkimi, sugestywnymi nagłówkami, rzeczowym, żywym wykładem myśli i innymi cechami odzwierciedlającymi twórczy entuzjazm, dynamizm i walkę ludzi radzieckich o budowę komunizmu. Szybki rozwój nauki radzieckiej znacznie wzbogacił terminologię oraz specjalną frazeologię poszczególnych dziedzin nauki i techniki, sprzyjał kształtowaniu się i wzbogacaniu naukowego stylu języka literackiego. Na rozwój litewskiego języka literackiego wielki pozytywny wpływ wywiera język rosyjski, najbardziej rozwinięty, najbogatszy i będący językiem międzyetnicznym wszystkich narodów radzieckich. Językowe związki bałtycko-słowiańskie sięgają zamierzchłej starożytności; języki te, należące do rodziny indoeuropejskiej, odznaczają się licznymi wspólnościami leksykalnymi i gramatycznymi. Polityczne, kulturalne i literackie więzi narodów litewskiego i rosyjskiego mają stare i głębokie korzenie, dlatego wpływ języka rosyjskiego na język litewski był i nadal jest bardzo silny. terminów międzynarodowych lub przetłumaczono wiele rosyjskich wyrazów i wyrażeń, które wzbogaciły język litewski 24 leksykę i frazeologię. Język rosyjski silnie stymuluje i aktywizuje słowotwórstwo języka litewskiego, mobilizuje wewnętrzne zasoby języka w poszukiwaniu litewskich odpowiedników rosyjskich słów i konstrukcji składniowych. W poszczególnych przypadkach nie od razu udaje się znaleźć dobre litewskie odpowiedniki rosyjskich słów lub zwrotów; zdarzają się również pozbawione kreatywności, nieudane kalki, które z czasem zastępuje się odpowiedniejszymi, niesprzecznymi z prawami języka litewskiego. Po dobrym opanowaniu języka ojczystego i rosyjskiego, znając zbieżne i odmienne sposoby słowotwórstwa, łączenia i używania wyrazów w obu językach, twórczo korzystając z bogatej rosyjskiej literatury pięknej, naukowej, technicznej i innej, zawsze można stworzyć dobre odpowiedniki, niełamiące norm litewskiego języka literackiego, i wzbogacić nimi środki wyrazu języka literackiego. A zatem ustrój socjalistyczny stworzył najkorzystniejsze warunki dla rozwoju i rozkwitu litewskiego języka literackiego. W okresie radzieckim rozszerzyły się funkcje społeczne języka literackiego oraz sfera jego użycia, wzmocniło się oddziaływanie norm literackich, a leksyka i frazeologia znacznie się wzbogaciły. Litewski język literacki, jako najważniejszy środek komunikacji, może dziś zaspokoić wszystkie potrzeby litewskiego narodu socjalistycznego w dziedzinie życia społecznego, kulturalnego, literackiego i innych dziedzinach życia. Jakie są dalsze perspektywy rozwoju litewskiego języka literackiego? Wraz z rozpoczęciem budowy rozwiniętego komunizmu, której wytyczne określił nowy Program KPZR, rozwój języków narodowych naszego kraju staje się jeszcze intensywniejszy, wszechstronniejszy i bardziej ukierunkowany. W Programie mówi się, że należy „również w przyszłości zapewnić swobodny rozwój języków narodów ZSRR, pełną wolność każdemu obywatelowi ZSRR do mówienia, wychowywania i nauczania swoich dzieci w dowolnym języku, bez ustanawiania jakichkolwiek przywilejów i ograniczeń oraz bez zmuszania do używania takich czy innych języków. W warunkach braterskiej przyjaźni i wzajemnego zaufania narodowe języki rozwijają się na zasadzie równouprawnienia i wzajemnego wzbogacania się"?. W związku z tym nasi radzieccy językoznawcy powinni zwrócić szczególną uwagę na badanie najaktualniejszych problemów języka, związanych z dalszym rozwojem nauki radzieckiej i codzienną praktyką językową. Najważniejsze z nich wymieniono w referacie sekretarza KC KPZR, akad. L. Iljiczowa? na sesji Zgromadzenia Ogólnego Akademii Nauk ZSRR 19 października 1962 r., podczas omawiania zadań rozwoju nauk społecznych w okresie budowy rozwiniętego komunizmu, a mianowicie: język i społeczeństwo; język i myślenie; narodowy język literacki i dialekty; rozwój języków narodowych i ich wzajemne wzbogacanie się; drogi zbliżenia języków narodowych i kultur w naszym kraju; a ponadto zagadnienia terminologii, kultury języka i inne. Wszystkie te różnorodne, szerokie i złożone problemy powinny być planowo, organizacyjnie, systematycznie i starannie badane, aby radziecka nauka o języku mogła zająć czołowe miejsce we wszystkich dziedzinach językoznawstwa i aby jak najściślej łączyła się z wielonarodową praktyką językową w okresie budowy rozwiniętego komunizmu. ? Program Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego, Wilno, 1961, s. 93. 3 Zob. „Komunistas”, 1962, nr 12, s. 26—27. 25 Jednym z najbardziej aktualnych problemów współczesności, rozpatrywanych kolektywnie i skoordynowanie w skali ogólnozwiązkowej, są prawidłowości rozwoju języków narodowych w związku z su rozwojem narodów socjalistycznych. Į W badanie tego problemu zaangażowali się radzieccy ir językoznawcy litewscy, starając się prześledzić prawidłowości dalszego rozwoju języka litewskiego, przyczynić się do wzbogacenia języka literackiego, jego normalizacji i podniesienia kultury ir języka. Badając rozwój litewskiego języka literackiego w warunkach rozwiniętego budownictwa komunizmu, należy zwrócić uwagę na dalsze rozszerzanie się społecznych funkcji języka, wzbogacanie leksyki, konstrukcji į składniowych i frazeologii, na ir zróżnicowanie stylistyczne języka, normalizację języka literackiego, wzajemne oddziaływanie języka litewskiego z językami į innych narodów radzieckich, su zwłaszcza sąsiednich. Są to główne kierunki, w których w najbliższej przyszłości będzie rozwijał się język litewski w warunkach swobodnego rozwoju, wzajemnego oddziaływania i wzbogacania się języków narodowych. : Nie ma wątpliwości, że litewski język literacki nadal będzie silnie oddziaływał na potoczny język gwarowy, jeszcze bardziej ir umocni się* we wszystkich sferach działalności narodu litewskiego, w całej praktyce językowej. Gwary, pod wpływem języka literackiego, będą się stopniowo niwelować, utracą swoje wyraźne różnice fonetyczne, ir gramatyczne i leksykalne, a język literacki wzbogaci się o poszczególne wyrazy, konstrukcje i zwroty gwarowe. W związku z nasilającym się wzajemnym oddziaływaniem języka literackiego i potocznego języka gwarowego naszym językoznawcom warto wyjaśnić: które właściwości gwarowe zanikają najszybciej, a które utrzymują się dłużej; jak gwarowa wymowa, akcentowanie, słowotwórstwo i odmiana, konstrukcje składniowe oraz leksyka wpływają na język literacki; jak przyspieszyć oddziaływanie normy literackiej na potoczny język gwarowy; jakie funkcje stylistyczne mogą pełnić zachowane elementy gwarowe itd. Życie, szybko kroczące naprzód, oraz nowe osiągnięcia w budowaniu społeczeństwa komunistycznego będą nadal wzbogacać leksykę litewskiego języka literackiego o nowe słowa i terminy, a także o nowe modele słowotwórcze. W związku z rozwojem nauki i techniki, który nabrał charakteru międzynarodowego, w naszym języku w przyszłości pojawi się jeszcze więcej terminów międzynarodowych, tworzących wspólny zasób leksyki wszystkich narodów i pomagających w lepszym wzajemnym porozumiewaniu się. Zadaniem naszych leksykografów i leksykologów jest rejestrowanie tej nowej leksyki, analizowanie jej oraz, po znalezieniu odpowiednich rozwiązań, przedstawianie jej do powszechnego użytku w słownikach objaśniających i specjalistycznych. Będzie się również nadal rozwijał system syntaktycznych środków wyrazu. Można na przykład przypuszczać, że w przypadkach paralelnych połączeń wyrazowych z końcówkami przypadkowymi (dawniejszych) i przyimkowych (nowszych) (np.: tris kartus dienoje — tris kartus per dieną; pavirsti kuo — pavirsti į ką; atsisakyti k o — atsisakyti nuo ko itd.) umocni się użycie konstrukcji przyimkowych. Widać, że również nadal do języka literackiego będą przenikać takie formy miejscownika, jak: jo asmenyje netekome žymaus veikėjo; kūrinys išliko rankraštyje; wygrał w biegu; w ciągu wieków; w szeregu przypadków; znaleźć się w mniejszości itp. Te wyrażenia pokazują, że użycie miejscownika staje się coraz szersze. 26 Pojawiają się nowe konstrukcje ir adwerbialne z imiesłowami, wtrącone, przyłączone i inne ir połączenia wyrazowe oraz zdania. Szczególnie aktywizują się konstrukcje nominalizacyjne, składające się z iš czasowników i ir przyrostka rzeczowników su odczasownikowych -imas (-ymas), użycie, np.: ogłaszać surowe potępienie leni ta i niedbaluchów; ir przygotować się do chemicznego zwalczania chwastów; zaszczepiać żołnierzom bezgraniczne oddanie aOjczyźnie ir Partii Komunistycznej; organizować suszenie zboża; poprawiać wykorzystanie techniki ir itd. W rozwoju fonetyki i morfologii ir języka litewskiego obserwuje się proces skracania końcówek, różne zmiany akcentowania oraz niektóre inne ir zjawiska. Wszystkie te zagadnienia rozwoju języka należy starannie śledzić, badać i wykorzystywać do ir kształtowania języka literackiego. Intensywny rozwój języka, wpływ dialektów i innych bratnich języków na litewski język literacki oraz powstające w związku z tym nowe zjawiska ir w praktyce su językowej zobowiązują naszych językoznawców do jeszcze bardziej wymagającej troski o normalizację języka literackiego, do takiej czy innej oceny wszystkiego, co pojawia się nowego w języku, do przeglądu, ar uzupełniania i uściślania w poszczególnych przypadkach dawnych norm oraz aktywnego, celowego oddziaływania na praktykę językową. Obserwując i badając rozwój współczesneir go litewskiego języka literackiego, ważne jest zbadanie jego wzajemnego oddziaływania z językami innych narodów radzieckich, zwłaszcza sąsiednich. Stałe kontakty językowe przejawiają się w miejscowościach mieszanych i fabrykach, gdzie codziennie stykają się przedstawiciele różnych języków, w rejonach przygranicznych i gdzie indziej. Wielką rolę we wzajemnych stosunkach języków odgrywa literatura piękna, naukowa i techniczna, wspólne zebrania, narady oraz inne formy porozumiewania się przedstawicieli bratnich narodów radzieckich. W stałych i coraz intensywniejszych stosunkach między narodami radzieckimi wspólnym językiem komunikacji i wzajemnego porozumienia jest język rosyjski. Umożliwia on wielojęzycznym narodom naszego rozległego kraju nie tylko porozumiewanie się między sobą, lecz także wymianę najważniejszych osiągnięć kultury radzieckiej, a także światowej. Język rosyjski jest potężnym środkiem rozwoju i wzbogacania kultur narodowych. Ponadto dzięki językowi rosyjskiemu, który stał się dziś jednym z najbardziej rozpowszechnionych języków na świecie, osiągnięcia literatury i kultury narodów radzieckich stają się dostępne całej ludzkości. Najwyraźniej świadczą o tym przekłady dzieł klasyków literatury litewskiej na język rosyjski, który toruje im drogę do szerokiego świata. Ludzie radzieccy, a także postępowe warstwy społeczeństw zagranicznych, z miłością i szacunkiem uczą się języka rosyjskiego, który pomaga narodom zbliżać się do siebie, wymieniać wartościami kulturalnymi oraz jednoczyć siły w walce o postęp ludzkości i pokój na całym świecie. Leninowska zasada dobrowolnej nauki języka rosyjskiego została jasno sformułowana w Programie KPZR: „Zachodzący w życiu proces dobrowolnej nauki języka rosyjskiego, obok języka ojczystego, ma pozytywne znaczenie, ponieważ pomaga to we wzajemnej wymianie doświadczeń oraz każdemu narodowi i narodowości włączaniu się w dorobek kulturalny wszystkich innych narodów ZSRR i w kulturę światową. Język rosyjski faktycznie stał się wspólnym językiem międzynarodowego porozumiewania się i współpracy wszystkich narodów ZSRR“*. * Program Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego, Wilno, 1961, s. 93. 27 Wzrost roli języka rosyjskiego w międzynarodowym porozumiewaniu się narodów radzieckich bynajmniej nie oznacza, że naruszane lub zawężane jest używanie języków narodowych ani że grozi im przymusowa asymilacja. W Kraju Rad, gdzie konsekwentnie realizowana jest leninowska polityka narodowościowa, nie może do tego dojść. Program KPZR zapewnia dalsze swobodne używanie i rozwój języków narodowych na zasadzie równouprawnienia i wzajemnego wzbogacania. W rozwoju języków narodowych język rosyjski odgrywał i odgrywa ważną rolę. Posiadając najstarsze tradycje piśmiennicze i będąc najbogatszym międzynarodowym językiem literackim, jest on niewyczerpanym źródłem słów i wyrażeń, z którego wszystkie języki narodowe, zwłaszcza te, które mają jeszcze młode tradycje piśmiennicze, czerpią potrzebne terminy i frazeologię. Na wzór języka rosyjskiego tworzy się wiele nowych słów i konstrukcji składniowych. Pomaga on ujawniać i twórczo wykorzystywać potencjalne środki wyrazu języków narodowych (możliwe modele słowotwórstwa i łączenia wyrazów, sposoby budowania zdań itd.). Zostało to zilustrowane konkretnymi przykładami przy omawianiu rozwoju litewskiego języka literackiego w latach radzieckich. W przyszłości wpływ języka rosyjskiego na rozwój języka litewskiego będzie jeszcze większy, ponieważ wszyscy mieszkańcy republiki dobrze opanują język rosyjski i będą się nim posługiwać, a dwujęzyczność (a często także wielojęzyczność) stanie się zwyczajnym zjawiskiem w naszym społeczeństwie. Przy posługiwaniu się kilkoma językami wzrasta ich wzajemne oddziaływanie, zwłaszcza wpływ języka międzynarodowego. Zadaniem językoznawców jest — starannie obserwować i badać, jak w warunkach naszego życia przejawia się dwujęzyczność (wielojęzyczność), jak przebiega proces wzajemnego wzbogacania się i zbliżania języków, w jakich formach przejawia się wpływ języka rosyjskiego i jakie są jego rezultaty. Ma to wzbogacić o nowe aspekty, materiały i wnioski tradycyjne badania problemu bałtosłowiańskich związków językowych, któremu nadal poświęca się wiele uwagi w językoznawstwie radzieckim. W przyszłości należy szerzej i bardziej szczegółowo badać współczesne bałtyckie i słowiańskie związki językowe. A zatem wspólne budowanie komunizmu, braterska współpraca narodów radzieckich, dalszy szybki rozwój kultur narodów socjalistycznych, ich wzajemne oddziaływanie i zbliżenie stwarzają sprzyjające warunki dla rozwoju języków narodowych, zwiększania się zasobu wspólnej leksyki międzynarodowej, frazeologii i innych środków językowych. W związku z tym radzieccy językoznawcy litewscy powinni poświęcać szczególną uwagę badaniu współczesnego języka litewskiego i jego rozwoju. Dopiero po głębokim i wszechstronnym zbadaniu rozwoju języka litewskiego w okresie budowania rozwiniętego komunizmu, po ustaleniu prawidłowości jego dalszego rozwoju, będzie można właściwie oddziaływać na praktykę językową, podnosić kulturę języka i uczynić język skutecznym narzędziem budowania społeczeństwa komunistycznego. Wilno HEKOTOPBIE PYTANIA ROZWÓJ H BADANIA WSPÓŁCZESNEGO ANTOWSKIEGO JĘZYKA Ū. KRÓTKA Streszczenie CBOHMH MHMCTOKaMH COBDEeMEHHbIū AHTOBCKHŪ AUTEPATYPHBIA S3BIK CBA3aH CO CTApOH AWTEPATYpPHOM TpaApunueldf, HO KaK HAlMOHAABHBIN AHTepaTYypHELIė S3BIK OH OMOPMHACSH TOABKO B KOHIIe XIX u B Hadane XX B. 3a »3TOT mepuwop Gera yHHGUIUpPoBaHa opdorpadus, oHETHueckas rpaMMaTH4eCKas H CHCTeMa AMTOBCKOTO AUTEPATYPHOTO SI3BLIKA, BO3POC Состав его строения H (разворот. После того, как АУТОВСКИЕ народа вступил Ha IyTh COHHaAH3Ma, AHTOBCKHHĖ AUTEpaTypPHBILT A3BIK CTaA MHTEHCHBHO H BCECTOPOHEe pa3BHBATbCS, 0OOramaTbCs H COBEpIIEHCTBOBATECSA. Charakterystyka jego rozwoju SBASIOTCS: paciūnpeHHe OOINeCTBEHHLIX (DyBKIMĖŪ HK cOepbI YyrioTpe61eHHSz; yCHAEHUE BAHSHHS AHTEepaTypHOH HOPMBI Ha Анатомо-разтовщую речь HK Приложение языка иностранного обучения K литературному языку; обогащение AEKCHKH, CeMaHTHKH, Opa3e0AoruH H CHHTaKCHCa HOBbLIMH CAOBaMH H CHHTaKCHYECKHMH KOHCTDYKIIHAMH; OOAee uyeTKas CTHAHCTHuecKas AumOĖOepeHrniHaIlH5i 513bIKOBELIX CPEACTB. B pa3BHTHH COBpeMeHHOro AHTOBCKOro AHTepaTYypHOTro SI3bIKa CELIIO€ BAHSHHEe OKAa3bIBA€T pyCCKHŪ S3bIK, SBASIONIHŽĖCS S3LIKOM MexXHaU0HOHaAbHOTO OOILIeHHsI H COTpyAHHUeCTBa BCex HapoAoB CCCP, momHLIM OpYyAHeM B3aHMHOIroO wymiana kulturalnymi wartościami między nimi. Bardziej bardziej rozwiniętym, bogatszym H szeroko rozpowszechnionHBIM B MHMDe SI3BIKOM, DyCCKHŪ SI3BIK CAYXHT OAHHM H3 OCHOBHBIX HCTO4HHKOB OOOTaIlleHUs] H AQABHEHIIETO pa3BHTHS AHTEDpaTVpHbIX S3LIKOB HapopoB CCCP. ‘B BHAY Toro, u4ro cAaBsHcKHe H OaATHHCKHE (AHTOBCKHŪ, AaTbiliICKHŪ H CTapONHpyCCKHŪ) S3LIKH SIBASIOTCS OYeHb GAH3KHMH, HMEIONIHMH MHOrO OGOINeTrO B AeKCHKe H TPaMMAaTH4YeCKOM CTpyKTYpe, a TakKe B BHAY TOTO, 4TO CAaBSAHO-OaATHŽŪCKHe SI3BIKOBBIE, KYABTYDHBIE, AuTepaTYpHBIE H ApyrHe CBS3H HMeEIOT IAyOOKHEe KODpHH, pyCCKHŪ SI3BIK HTpaA H HrpaeT OCOOEHHO 3aMeTHYIO pOAb B pa3BHTHH AHTOBCKOro AuTepaTypHOTroO si3bIKAa. | B coBercKYy:O0 3MOXy IPOMCXOAUT HeripepbIBHOe KaAbKHpoBaHHe pycCCKHX CAOB H OGOopoToB. PyccKHužū S35IK CTHMYAHpyeT H aKTHBH3HpyeT CAOBOIpOH3BOACTBO CDpeACTBaMH-pOAHOTO S; 53bIKa H MOGHAH3HpyeT BHYTPEHHHEe pecypCbkI AAS CO3ĄaHHS HEOOXOAUMBIX CAOB H TEPMMHOB. AuTOBCKHH SB3bIK OOOramaeTCS H KaAbKHDOBAHHLIMH DpyCCKHMH CHHTaKCHYECKHMU KOHCTPYKUMSIMH, (ppa3e0AorH3MaMH, OOOpoTaMH H T. A. XapakrepHožū ueprožH COBPEMEHHOTO COCTOSHHS AMTOBCKOTO AHTeparypHoro s; 3bIKa S5BASsSeTC14 OOHAHe TMapaAAieAbHbIX CAOB, TEpMHHOB, (hopM, KOHCTPYKIWI, IIpOH3INeANIHX OT Pa3HBIX AHaA6KTOB AHTOBCKOrMoO 29