Dėl kai kurių vandenvardžių kilmės ir darybos

drobnych nazw poprzez gromadzenie „poprawnych” ir form unika się historycznego badania nazw miejscowych'. Jedynym „naprawdę naukowym” A. Zenas skłonny jest uważać za takie jedynie historyczne badanie nazw miejscowych. Należy powiedzieć, że obecnie w nauce o toponimii dominuje właśnie pogląd, iż etapem przygotowawczym do badań historycznych powinna być analiza synchroniczna, oparta na klasyfikacji strukturalno-gramatycznej. ju Į na nazwy miejscowe patrzy się jak į na swoisty system, mający własne (toponimiczne) prawa. Dlatego uważa się, że jakiś narodowy system toponimiczny można badać dopiero po dokładnym wyjaśnieniu jego ogólnych specyficznych cech semantyki derywacyjnej, jego struktury ir oraz tendencji jego rozwoju. Drugi etap badań nazw miejscowych powinna stanowić stratygrafia derywacyjnych typów ir semantycznych, próba ustalenia względnej chronologii tų typów. A zatem dopiero wtedy ir rozpoczynają się historyczne badania nazw miejscowych. Ważną pracą przygotowawczą do takich badań jest zebranie wszystkich nazw miejscowych z etnicznie iš jednolitego obszaru, wyodrębnienie pierwotnych form poszczególnych nazw miejscowych iš spośród licznych form wtórnych, które powstały wskutek etymologii ludowej i zniekształceń innego ar rodzaju. W ten sposób rozumiane są badania nazw miejscowych ir Na Litwie. A. Zenas, jak widać, trzyma się tradycyjnego poglądu na toponimię, zgodnie z którym nazwa miejscowa jest przede wszystkim „źródłem historycznyir m”, uważa, że poszczególne nazwy miejscowe można wyjaśniać atomistycznie, wyrywając iš je z toponimiczniš ego kontinuum, z ich systemu, uwzględniając jedynie ich formalną, fonetyczną zbieżność z apelatywami. Dokąd może prowadzić takie atomistyczne badanie toponimów, najwyraźniej pokazują niektóre etymologie samego A. Zena. A. Zenas jest po prostu a priori przekonany, że większość litewskich nazw wodnych wywodzi się od imion osobowych. W rzeczywistości tylko niewielką część bałtyckich nazw rzek i nieco większą liczbę nazw jezior można wywodzić od imion osobowych. Takie nazwy wodne mają najczęściej znaczenie posesywne lub memorialne, utworzone od imion i nazwisk właścicieli wód albo osób w inny sposób związanych z tymi obiektami. Najczęściej są to nazwy wodne w dopełniaczu albo eliptyczne nazwy wodne w dopełniaczu, które już uległy substantywizacji. Jednak w ten sposób powstały jedynie nazwy stosunkowo małych obiektów hydrograficznych, mieszczących się w granicach posiadłości ich właścicieli. Większe rzeki zazwyczaj nie mają nazw antroponimicznych. Całość bałtyckich nazw wodnych wskazuje, że starsze nazwy rzek i jezior są semantycznie związane z fizyczno-geograficznymi właściwościami konfiguracyjnymi obiektów albo są po prostu terminami fizjograficznymi. su ar Właśnie dlatego hydronimy nie są odosobnione — powtarzają się w różnych miejscach, zasięg rdzeni wielu hydronimów obejmuje niemal cały historyczny obszar języków bałtyckich. Tylko odosobnienie hydronimu w systemie hydronimicznym może być jedną z przesłanek wywodzenia iš jį iš antroponimu. TT Der VI. Internationale Kongress fiir Namenforschung.. muBte den Baltisten zur beschimenden Erkenntnis bringen, da es prawidłowe naukowe badania nazw im Litauischen und Lettischen ūberhaupt noch gar nicht gibt, man sich dort immer da noch mit blossem Sammeln der heute zadowala się poprawnymi* formami nazw i pozostaje chłodny wobec wszelkich badań historycznych Zuriickhaltung zeigt" (p. 41). 237 W ten sposób etymologizując nazwy miejscowe, A. Zenas popełnia błąd metodologiczny, właściwy także innym językoznawcom, którzy niekiedy próbują wyjaśniać poszczególne nazwy miejscowe w oderwaniu od ich wariantów, wyrywając je z kontinuum toponimicznego i z narodowego systemu nazewniczego, nie pojmując całości bałtyckich nazw własnych. Na przykład R. Smitleinas w swojej książce o litewskich nazwach miejscowych wiąże Pasvalys z fińskim apelatywem paasi „kamień”, nie przypuszczając, że Pasvalys utworzono od hydronimu Svalia z przedrostkiem pa-. W tym miejscu bardzo pożytecznie jest przypomnieć, co o metodzie etymologii nazw wodnych pisał K. Būga już w 1923 r.: „I dopiero wtedy, gdy zostaną już zestawione ze sobą rzekonazwy tego samego pochodzenia i ustalony geograficzny obszar ich poznania (rozprzestrzenienia, zasięgu), będziemy mieli prawo szukać etymologii badanej nazwy rzeki, którą znajduje się jedynie poprzez zestawienie nazwy własnej rzeki z nazwami pospolitymi”!!. Ze swej strony musimy jeszcze dodać, że takie porównywanie nazw własnych powinno być ściśle strukturalne, t. zn. nazwy miejscowe można porównywać ze sobą tylko przy dokładnym rozróżnieniu ich komponentów słowotwórczych, a porównując nazwy miejscowe z apelatywami, trzeba uwzględniać także semantykę toponimiczności. A. Zenas nie wszędzie przekonująco wyjaśnia również morfologię litewskich nazw wodnych. Mówiąc o złożonych nazwach rzek, których drugi komponent stanowi ūpė, A. Zenas twierdzi, że pojawienie się form rodzaju męskiego obok form rodzaju żeńskiego (Švenit-upė, Švent-upis, Švent-upys) należy wyjaśniać występowaniem zdrobnień rodzaju męskiego (upėlis, upeliūkas, upeliūkštis, upokšnis) obok apelatywu rodzaju żeńskiego ūpė (s. 43). Wątpliwe, by mogła tu działać taka semantyczna analogia kategorii rodzaju. Przekonująco wyjaśnia się tę kwestię morfologicznie. Wydaje nam się, że różnorodność zakończenia rdzenia tych złożonych hydronimów zależy bezpośrednio od form sąsiadujących apelatywu występującego jako drugi komponent: ūpė; ūpis, -ies; ūpis, -io. Oczywiście dotyczy to tylko tych przypadków, gdy ten apelatyw występuje jako drugi komponent, nie zmieniając zakończenia swojego rdzenia, tzn. w pierwotnych złożonych nazwach rzek. Jednakże Svenfupé, Sventupis oraz Šventupys mogą być również tworami wtórnymi- '2. Wymieniono tu tylko część nieścisłości zauważonych przez A. Zena w jego artykule. Jednak już na ich podstawie najwyraźniej widać, że nie można wyjaśniać nazw miejscowych, polegając na przypadkowych podobieństwach ich fonetyki do nazw osobowych lub apelatywów, jak czyni to A. Zenas w przypadku Almenu, Baužū i Galmonu. Takie wyjaśnienia najmniej przypominają umotywowaną etymologię i tchną tendencyjną spekulacją. B. Savukynas 10 „Dans Pasewalk, ville de Pomėranie et nom allemand de la bourgade lituanienne de Pasvalys, le premier élément ne peut ėtre autre chose que le finnois paasi=pierre*. R. Schmittlein, Studia nad narodowością Aestii, t. 1, Toponimia litewska, Baden, MCMXLVIII, p. 202. "1 Zob. „Tauta ir žodis“, I, Kowno, 1923, s. 14. 2 Zob. P. Skardžius, Lietuvių kalbos žodžių daryba, Wilno, 1941, s. 434 i nast. 239