Prieveiksmiai su formantu „-(i)ai“ šiaurės vakarų aukštaičių tarmėse

LITEWSKI JĘZYKA MORFOLOGICZNA STRUKTURA IR JEGO ROZWÓJ LF E T:U-V O S TSR NAUKOM AKADEMIA -PRZYSŁÓWKI SU FORMANTU -(i)ai PÓŁNOCY ZACHODNICH AUKSTAICIU WYMOW! E. GRINAVECKIENE 1. Słowotwórstwo Formantów su przysłówkowych -(i)ai w gwarach północno-zachodnich dialektu aukštajckieir go, podobnie jak w wielu innych gwarach języka litewskiego, jest chyba najwięcej. Najczęściej tworzy się je od przymiotników, rzadziej iš od imiesłowów. iš Każdy stopniowany przymiotnik dwusylabowy ma zwykle swój przysłówek, np.: baisus ir baisiai, drąsus drąsiai, kėršas : keršai, klišas klišai, : pdlsas palšai, : tūščias tuščiai, : Zafigus : : : Zafgiai „dobrym krokiem” (: ta mūs kumėlė Zangiai eina, aš paskui nespéju). Iš przymiotników niestopniowalnych (np.: būsas, kniūpsčias, méklas „jąkała“, pėsčias, raitas) przysłówki z formantem -(i)ai zazwyczaj nie są tworzone, jednak się zdarzają, np.: bergždžias: bergždžiai. Z przymiotników wielosylabowych przysłówki z formantem -(i)ai tworzy się rzadziej. Dzieje się tak częściowo również dlatego, że większości tych przymiotników (np. derywatów z przyrostkami -inis, -ainis, -ytis, -ėtas, -uotas, przedrostkami po-, pro-, prieoraz wszystkich złożeń) w ogóle się nie stopniuje. Najczęściej używane przysłówki utworzone od przymiotników wielosylabowych to: abejūtiškai „średnio“ (: mes gyvėnam abejūtiškai), akylai, aklinai, balzganai, bereikalingai, gatavai, gerokai (i gerėkai, rzad.), kitoniškai, ligūstai, mėlynai, nežmoniškai, paviršutiniškai, raudonai, savotiškai, tolokai (i tolokai, rzad.), apyblogiai, atkampiai „na uboczu“ (: padėk tūos raštūs atkampiai, kad vaikai neprieitų), nuodafbiai „pracowicie“ (:jis labai nuodafbiai viską daro), nuotakiai (: prūkasė vagūtę nuotakiai), paskliuodniai „ulegliwie“ (: kiailei įvėrė viėlą p askliuodniai—ji vis tiek knisa), lygmaliai,lygiai su kraštais“ (:tojė puodynéje taukq būvo lygmaliai, o dabar nuslūgo). ! W artykule analizuje się przysłówki z formantem -(i)ai, używane w gwarach północno-zachodnioauksztockich, zachowujących miejsce akcentu i intonację litewskiego języka literackiego. Gwarami tymi mówi się na obszarze położonym między Smalininkami, Vadžgiris, Girkalnis i Skirsnemunė. 12% 179 Bodaj najwięcej jest wielosylabowych przysłówków z formantem -(i)ai, utworzonych od przymiotników odrzeczownikowych mających przyrostek -iškas. Znaczenie leksykalne części tych przysłówków jest bardzo uogólnione i oddalone od znaczenia słów, od których zostały utworzone, np.: perkūniškai „bardzo” (: perkūniškai šalta), piemeniškai „bezmyślnie”, šūniškai „bardzo”, vélniškai ,bardzo„. ; Z imiesłowów utworzonych przysłówków z formantem -(i)ai występuje niewiele. Po kilka z nich powstało od imiesłowów strony czynnej i biernej czasu teraźniejszego i przeszłego prostego, a także od imiesłowów konieczności, np.: atsūkančiai „bardzo dobrze”, šnabždančiai, šnibždančiai, $narančiai, Zvygianciai; padūkusiai „bardzo” (: laikas padūkusiai greit bėga), pagédusiai „bardzo” (: pélkéje uodū pagėdusiai daūg), papaikusiai „gwałtownie” (: vaikai papaikusiai šūkauja), pasiūtusiai „bardzo” (: šuo pasi ūtusiai piktas), pašėlusiai „bardzo” (:pašėlusiai misés kanda), neapsdkomai „bardzo dużo” (: šįmet jau tų gršbų—neapsakomai), nesuskaitomai, pakefičiamai „średnio” (: gyvėname pakefciamai), suveriamai (:dūrys suveriamai užsidaro), nieprzemyślanie, niesłyszanie, niewidzianie, nieoczekiwanie, niewidzianie, sutrumpįtai (: mes šnėkam sutrumpįtai „mówimy, skracając końcówki wyrazów- ”), aptektinai (: wody wlej aptektinai nesvils), būtinai, nesuprastinai „niezrozumiale” (:nesuprastinai, ar tu jest płot, tifiklas), ar netbūtinai (: Iėkia į miéstq, sprdudZias netbūtinai), pakartétinai, užtektinai. Przysłówki utworzone od przymiotników o temacie na -a, imiesłowów strony biernej czasu teraźniejszego i czasu przeszłego jednokrotnego, a także od imiesłowów konieczności, mają formant -ai; formant -iai mają przysłówki utworzone od wszystkich pozostałych przymiotników i imiesłowów. Wyjątek stanowią tu przysłówki drūčiai „mocno, bardzo” i seniai „dawno temu”, używane w odmiennym znaczeniu obok drūtai „mocno” i senai, senyvai „staro, podeszle”. Możliwe, że drūčiai i seniai, mając różne formanty i samodzielne znaczenia, powstały z ne iš drūtas ir sėnas, o iš form o innym temacie, których obecnie na badanym obszarze już nie ma, np.: drūčiai mogło powstać z iš *drūtjas~dridcias; por. jeszcze dracgalys?. < To prawda, w badanych gwarach występują przysłówki o tym samym rdzeniu, używane równolegle z formantami ir su -ai, ir su -iai, np.: išlaidai išlaidžiai, ir lengvai lefigviai, ir linksmai liūiksmiai. ir Jednak w tych gwarach przymiotniki, ir od których iš utworzono te przysłówki, zazwyczaj mają formy o dwóch tematach (@ ir u) np.: išlaidas išlaidūs, lefigvas lengvūs, lifiksmas ir ir linksmūs.-Takich przypadków, żeby r od przymiotnika o tym samym temacie tworzono przysłówki zarówno z formantem -ai, jak i -iai, nie ma. Wskazywałoby to, że obok sėnas, drūtas dawniej musiały istnieć także inne formy tych przymiotników, od których utworzono przysłówki seniai i drūčiai, 2 Obok seniai w gwarach północno-zachodnich Auksztotów używany jest jeszcze przysłówek nepėrseniai, por. też J. Otrebski, Gramatyka jezyka litewskiego, III, Warszawa, wszystkie przysłówki tego formantu na badanym obszarze mają obecnie obok siebie wyrazy, od których mogły zostać utworzone, np.: nepėrseniai, aptektinai, nakvinai, nesuprastinai, užtektinai, sausgėlai „sucho, ropy“ visūs kaulus gėlia sausgėlai), sausmirkai „sucho, wody“ ištrink galvą spiritą sausmirkai). 1956, $ 647. 180 Ne iš be (: be (: į Wskazywałoby to, że przynajmniej część tych przysłówków mogła nie mieć ir swoich przymiotnikowych imiesłowów ar źródłowych i być może powstała na nowo według już istniejących przykładów tego typu tworzenia przysłówków. Jeżeli przysłówki z su formantem -(i)ai były ir niegdyś miejscownikami liczby pojedynczej rodzaju nijakiego przymiotników?, to przytoczone przykłady, a o także wszystkie przysłówki od imiesłowów, iš wskazują, że później tworzenie przysłówków mogło odbywać się samodzielnie, a formant t. y. -(i)ai był dodawany bezpośrednio do tematu przymiotniar ka odimiennego. Że niektóre przysłówki z formantem -(i)ai rzeczywiście iš mogą być nowszymi derywatami, wskazuje również ich iš uogólniony akcent końcowy (abygaliai, abyšaliai, abypusiai). Niektóre z tych przysłówków są używane przyimkowo, np.: abygaliai ir (namas įrengtas abygaliai — oni (: gyveno abygaliai namo), ir abypusiai (: kelias medžiais nusodintas abypusiai i abypusiai Rkėlio stovėjo kareiviai), abyšaliai (: abyšaliai vėliavos nukabinėtos, abyšaliai ir kelio stovėjo mašinos). W badanych gwarach występuje kilka ir przysłówków o rdzeniu zaimkowym, mających, w odróżnieniu od wszystkich innych tworów tego typu, formant z akcentem inicjalnym -ai, np.: kaddi „dawno w przeszłości- ”, tiktai (i tiktdis), visdi, nė štdi nė antai (: mes į rūpestį įkritę, o ji —nė štdi nė antdi). Do tego typu przysłówków pod względem budowy i akcentuacji zaliczyć należy również niektóre przysłówki z akcentem rdzeniowym, takie jak pirmai (i pirmdi, rzad.), greitai (i greitais, greit), pėrnai, užpėrnai (i ūžpernai). Część tych przysłówków jest używana w litewskim języku literackim, w innych gwarach i w dawnych pismach, tylko we wschodniej i południowej części obszaru gwar języka litewskiego oraz w języku literackim niektóre z nich wymawia się z intonacją rosnącą (intonacja inicjalna mogła przejść w końcową w okresie skracania końcówek akutycznych®, por. Ik. jiė<jie, tuos<tūos oraz badanego obszaru tie, jie, jūo, ja~ja, katrą ~katra, ands m anas, šitąs ~ šitas itp.?). Niektóre z wymienionych przysłówków mają w gwarach także formy oboczne z dodanymi końcówkami, np.: obok kaddi, pirmdi, pėrnai także kaddis, pirmdis, pėrnais (-s mogło tu zostać dodane również na wzór liczby mnogiej narzędnika). Akcentowanie oksytoniczne końcówek tych przysłówków, a także ich form pokrewnych, do dziś budzi wśród językoznawców wątpliwości co do ich pochodzenia- ®, 3 Por. J. Endzelīns, Dźwięki i formy języków bałtyckich, Wilno, 1957, § 424; J. Otrebski, Gramatyka.., III, § 656. 4 Zob. Z. Zinkevičius, Zarys historii litewskich przymiotników zaimkowych, Wilno, 1957, p. 22, 24. 5 Zob. E. Grinaveckienė, Zagadnienia językoznawstwa litewskiego, t. 1, Wilno, 1957, s. 153, 157, 158; por. IO. Cenk yc, T'oBsop ceBepo-3sanajtubiX Kancos, aBToped. JuKcc., Buisbuioc, 1955, p. 8. 6 Por. J. Endzelins, Latviešu valodas gramatika, Riga, 1951, $ 473; J. Otrebski, Gramatyka..., III, §§ 657—658. 181 jų Tamże. 0 < tp ei mapa 1 Wale Ir = 3 _a = ati sana a Le r fae ia Ka i d Ko eR) EA Ser GT