Baltarusių–rusų kalbų žodynas

BIAŁORUSKO-ROSYJSKI SŁOWNIK JĘZYKÓW Aranewis Hasyk Benapyckait CCP Inecrhtryr M0BazkaycrBa ims Siky6a Konaca, Benapycka- -pycki caoyuik, naa pag. akax. AH BCCP K. K. Kpanisu, Macksa, 1962, 1048 p. Litwinów i ir Białorusinów łączy nie tylko ne wielowiekowe sąsiedztwo, lecz także ir wiele wspólnych kart historii. Rozwój kultury naukowej tych ir zaprzyjaźnionych narodów ma ir niemało wspólnych cech. Wystarczy przypomnieć choćby to, że wielkiego oficjalnym państwowym językiem piśmiennictwa Wielkiego Księstwa Litewskiego był język starobiałoruski!. A zatem dzisiaj Białorusini, studiując dzieje swojego narodu i języka, nieustannie muszą zetknąć się także z dziejami Litwy?. Podobna jest również historia białoruskiej leksykografii. Za początek leksykografii białoruskiej, podobnie jak ukraińskiej, uważa się sporządzone w drugiej połowie XVI wieku słowniczki (glosariusze), objaśniające nieznane słowa lub terminy z różnych pism. Pierwszy taki słowniczek został dołączony do przekładu Biblii i nosił tytuł,,JlekcHCb Cb TOJIKOBAHHeMb CJIOBEHCKHX MOBb mnpocto‘‘ (1581). Cenniejszy był przygotowany przez filologa L. Zizanija,,JIeKCHCH cHpeubt peueHis, BbKpaTbiųb CcbOpaHHki H H3b CjioBeHckaro S3bIKa Ha MPOCTO pycKiH AifJIeKT® HCTOJIKOBAHhI (BiJibus, 1956)‘, dołączony do gramatyki. Wiele białoruskich słów znajduje się również w wydanym w Kijowie słowniku zachodnich języków wschodniosłowiańskich P. Berindy*, który ukazał się mniej więcej w tym samym czasie co nasz K. Szyrwyda „Dictionarium trium linguarum” “4. Spośród cenniejszych słowników sporządzonych na podstawie dawnego języka białoruskiego wymienić należy następujące: XVII-wieczny rękopiśmienny słownik „CunoxuMa cJaBeHopoccKasi‘‘”, wydany drukiem w Kijowie w 1889 r. przez P. Ziceckiego; obszerny, opracowany przez I. Nosowicza w latach 1853—1857, niewydany drukiem słownik „AJibĖfaBHTHbIR yKasaTesb CTAPHHHBIX GeJIOpyCCKHX CJIOB, H3BJICYEHHBIX H3 AKTOB, OTHOCHAMMXCS K HCTOpHH 3ananuoi Pocenn“; wydany w 1874 r. w Wilnie słownik N. Garbaczewskiego „CjioBapb ApeBHEro aKTOBOro si3blKa CeBepo3ariajįHoro Kpasi H LapcTBa MOJLCKOro- **” oraz wiele innych niewydanych lub wydanych mniejszych słowników. W XIX w., opierając się na języku ówczesnych pism i poszczególnych gwarach, zaczęto sporządzać słowniki białoruskiego języka ogólnonarodowego. Są to —J. „Grigorowicza „CmnoBapb 3anagnHopyceKoro HKapeuns- ““ (1847—1851, wydrukowano tylko początek), S. Sokołowa „Co6panne Genopyceknx cJoB““ (1854), A. Kirkora „CjioBapb GeJIOpyCCKO-KpHBHYAHCKOro HapeuHs““ (1856), I. Nosowicza „Cn0oBapb Gejiopycckoro napeunsi‘- ‘” (1870, około 30000 słów). Oprócz słownika I. Nosowicza wydano także na potrzeby praktyczne wiele krótszych słowników dwujęzycznych, np.: ! Termin język starobiałoruski jest umowny, por. „,„Historia literatury litewskiej” (red. K. Korsakas), I, Wilno, 1957, s. 51—52. Niektórzy proponują nazywać ten język językiem zachodnioruskim, zob. JI. JI. Tymenkas, Bonpochl YyKpaHReKO-OeJiopycecKHX SH3bIKOBbIX CBfi3elf ApeBHero TMtepHOJia, „Bonpocbi s3biK03HaHns““, nr 2, 1965, s. 39-44. * Por. Xpacramareis na ricTOpbli Geaapyckait mossi, |, Mikecx, 1961. * II. Bepun aa, Jlekcakont ecsaBsakopocerin, wyd. I, 1627 m., wyd. II 1653 m. Fotograficzne wydanie tego słownika przygotował Instytut Językoznawstwa Akademii Nauk BSRR: JlekcHKOH CJIOBeKopocbKuli TlavBu Bepunan, Kris, 1961. + Zob. K. Pakalka, Historia słownika K. Širvydasa „Dictionarium trium linguarum”, „Zagadnienia językoznawstwa litewskiego”, III, Wilno, 1960, s. 277—287. 235 M. Gareckiego „HesBajiiuri Genapycka-mackoyeki cJiošHik” (Binbas, 1921), M. Baikova i M. Gareckiego „ITpaktuunsl pacificka-Genapycki cJošgik” (Merck, 1924), V. Lastovskiego „Pacilicka-Kpbršcki cJiošHik” (Kaunas, 1924), M. Baikova i S. Nekraszewicza „Besapycka-pacificki cJiošunk” (Menck, 1926) i in. W tym samym czasie opracowywano również słowniki regionalne, takie jak: M. Fedorowskiego „Caoynivak npasiunsJūsMai (1889), V. Dobrowolskiego „Cmonenckuii o6sacTHoil cJioBapb” (Cmonenck, 1914), M. Kaspiarowicza „BineGcki KpačBbi CJIOYKHIK” (Bine6ck, 1927); E. Karskiego „Kpaésui caoyuik UspBennirnbrabi” (Minck, 1929) i in. W 1932 r., po założeniu Akademii Nauk BSRR, prace leksykograficzne rozszerzono i rozpoczęto prowadzić zespołowo. Już w 1937 r. ukazał się zredagowany przez A. Aleksandrowicza „Pycka-Genapycki cJiofKHiK“. Na podstawie dzieł pisanych i gwar zgromadzono ogromną kartotekę słownika białoruskiego, liczącą 3 miliony fiszek, jednak podczas Wielkiej Wojny Ojczyźnianej cała ona zaginęła. Po wojnie zbieranie materiału leksykograficznego trzeba było rozpocząć od nowa. Zaczęto od razu gromadzić kilka kartotek. Były to kartoteka słownika literackiego języka białoruskiego (z utworów białoruskich pisarzy XIX i XX w. obecnie zebrano już około 1,5 miliona kart), słownika dawnego języka białoruskiego (ze starych pism białoruskich zgromadzono około 0,5 miliona kart) oraz kartoteka słowników gwarowych (łącznie przewidziano opracowanie ośmiu najważniejszych gwar języka białoruskiego w postaci słowników gwarowych®- ). Gromadzi się również materiał do białoruskiego słownika etymologicznego. Pierwszą powojenną pracą białoruskich leksykografów jest wydany w 1953 r. „Słownik rosyjsko-białoruski” (około 86 000 słów), zredagowany przez J. Kołasa, K. Krapiwę i P. Hlebkę. Wydany w 1962 r. „„Słownik białorusko-rosyjski” (około 90 000 słów) jest największym słownikiem w całej historii leksykografii białoruskiej. Oba wspomniane powojenne słowniki są pracami o dużej wartości praktycznej. Zawierają wiele synonimów i frazeologizmów, wskazują, których słów należy używać, a których — nie, hasła podano z akcentami. A zatem oba te słowniki w znacznym stopniu przyczyniają się do rozwoju i normalizacji języka literackiego. Częściowo zastępują dopiero opracowywany czterotomowy słownik współczesnego języka białoruskiego. Słowniki te, będąc dwujęzycznymi (znaczenia słów białoruskich są wyjaśniane po rosyjsku i odwrotnie), są pożyteczne dla celów naukowych i praktycznych także dla ludzi innych narodów. Dla nas, Litwinów (tłumaczy i językoznawców), większe znaczenie ma „Słownik języków białoruskiego i rosyjskiego”. Tłumaczom jest potrzebny do celów praktycznych, a językoznawcom dostarcza wiele materiału do szerokich badań historii języka oraz naświetlenia litewskich i białoruskich kontaktów językowych. Wreszcie pozwala prześledzić, jakie słowa z języka białoruskiego trafiły do języka litewskiego i odwrotnie. Oto na przykład w wymienionym słowniku znajdują się słowa, które zdaniem wielu językoznawców są białoruskimi zapożyczeniami z języków bałtyckich (zwłaszcza z litewskiego): apyd<aruodas, 6ananda<-balanda, Oolirud<dailidé, Osčeaup<+-degutas, eipca<-dirsė, Osipean<-dirvonas, AHmapb<-gintaras, aKJoyKa<-indauja, éyHa<jauja, Koyu!<kausas, KAbiuiaHoei<klisas, xKayna<kluonas, kyAbuia<-kulšė, Kymnak<kumpis, nakyAne, naxara<pakulos, napacé, napaciok<—parsiukas, poseiHbi<—rezginés, pyneyb<—ripéti, cyipma<—stirta, ceipan<—svirnas, waxarina<Sakaliai, wauok<Seskas, wyra, uty5 Zr. IncTpykupisi na 30ipaHHio MaT3pbiAJIaV ANS CKJaJaHHs a6JIaCHbIX cnoymixay Genapyckait Mosul, Buin. I, Mińsk, 1959, s. 3. 40+-šulas, meanb«<tvanas, potvynis, ea2aup<-vagoti, 6enuepo venteris, < HAYKMA< Zlugtas i in.°, Najprawdopodobniej za iš zapożyczenia z języków bałtyckich należy uznać także następujące <- białoruskie słowa: amoca atsaja, atasieja, 6ambisa’ „drimba, ilgšis”, 6ypb6aska „1. „bańka, lilia 2. wodna”, manma, manmauixa „pūstyklė” < łopatka, LomnynoKa ,,kolec < Sipulys i ir in.%. W przyszłości, zwłaszcza po wydaniu pełnego słownika języka białoruskiego, be niewątpliwie zostanie wyjaśnionych więcej takich zapożyczeń, ir ponieważ ze względu na ograniczony zakres recenzowanego słownika nie uwzględniono w nim części obecnie znanych zapożyczeń bałtyckich į jį na przykład nie ma w nim dyAbki ,,pakuly kurz“?, Aayma, asyme Jaume, ragana“, nympa <—putra, céep, CEIPUIHS <—dźwignia, DK3eiHi <—żaginys i in. Z drugiej strony znajduje się w nim niemało słów, które w języku litewskim znane są jako slawizmy. Może więc pomóc litewskim etymologom ustalić bezpośrednie pochodzenie poszczególnych slawizmów języka litewskiego. Spośród dawnych bezpośrednich białorusyzmów używanych w litewskim języku literackim i niemających litewskich odpowiedników wymienić należy następujące: barščiai- <—Gopurų, bulvé <—Oyavba, noragas <—Hapoe, smuikas <—cmolk i in. Znacznie więcej zapożyczeń pochodzących z poszczególnych gwar języka białoruskiego używa się w naszych gwarach, np.: kožnas „każdy“ <—Kool, skūpas „skąpy“ —cKynoi, skūra „skóra“ < ckypa, trivoti „cierpieć“ —mpbieaus i in. Należy mieć nadzieję, że słownik białoruski pomoże lepiej wyjaśnić pochodzenie zapożyczeń używanych także w poszczególnych gwarach języka litewskiego. Oprócz wielu zalet „Słownik języków białorusko-rosyjskiego“, niestety, ma również wady. Naszym zdaniem zupełnie niepotrzebnie jest on przeładowany mało potrzebnymi wyrazami międzynarodowymi (dgapadisauia, Ggdanmom, nanisuikis), nazwami różnych krain i miast świata (Can-Xyan, Capsma, Capanra) itd. W ich miejsce należało raczej podać więcej białoruskich wyrazów ludowych, synonimów, których w gwarach jest pod dostatkiem, lecz które nie trafiły do słownika, np.: epowicsina „grzebień, sętnik“, kaaybeas „Jopšys- “, Kpoluni „rezginės“, nAoCcKyKHbL „pleiskanės, kanapės- “, sonka,abrakiné* i in. ** Ponadto nierzadko zdarzają się przypadki, gdy do słownika trafiły rzadsze synonimy 2/adbuu „garniec- “, Kyxyik „garnuszek, czerpak- “, M9HOAIK „kopa“, posers „pas“, cyipma „Stirta, stożek“, aepdka „stóg siana“ i in., natomiast szerzej używane ich formy (A40dbiui, KYyXAIK, MIHOAR, PaM3Hb, cKipda, 9xepO36 i in.) w ogóle nie zostały podane. W przypadku poszczególnych wyrazów wskazano nie wszystkie znaczenia, np.: įYexoda oznacza między innymi również „urodzaj“, 3a20H —„żerdź“, xayd i mein —„ocembrowanie studni nad ziemią“ i in. W słowniku jest mnóstwo wymagających unormowania paralelizmów morfologicznych i fonetycznych, np. : O4Aitu4aus; Ohituusųuo, KPYMHYYL + KPYMAHYYb, NPLICMACOBAHbL: npbicmacasanbiir kt. Mimo to, pomimo wskazanych niedociągnięć, „Słownik białorusko-rosyjski” jest znaczącym wkładem w białoruską leksykografię i wielką pomocą dla litewskich językoznawców oraz tłumaczy. A. Vidugiris * Por. A. Sabaliauskas, Nowy etymologiczny słownik języka rosyjskiego, „Lietuvių kalbotyros klausimai”, IV, Wilno, 1961, s. 319 i nast., a także s. 84 i nast. tego tomu. * Litewskie pochodzenie tego słowa wskazał również V. Urbutis, Dawne słowniki języka łotewskiego, „Lietuviy kalbotyros klausimai”, VI, Wilno, 1963, s. 298—929, * Wielu tych słów używają także sąsiednie gwary polskie w okolicach Białegostoku, por. Cz. Kudzinowski, Jaćwingowie w języku, „Acta baltico-slavica”, Białystok, 1964, s. 223—235, * Słowo dynoki (por. KazabiKajexa Odynoko)) występuje w gwarach języka białoruskiego w okolicach Zieteli (Diatłowa), Lidy itd. 10 Opiera się na rozdziale leksykalnym „J/lsia/iekramnariunbi arJiac Geaapyckait moss (Mint, 1963). 237