Dėl sudėtinių terminų pateikimo ir apibrėžimų „Dabartinės lietuvių kalbos žodyne“

LIBTUV 1 JĘZYKA LEKSYKI . R A. IL. D A LET UV.OS. TSR: MO KS L Ų. A K AD E MI JA UWAGI, RECENZJE W SPRAWIE PODAWANIA TERMINÓW ZŁOŻONYCH IR DEFINICJI „WSPÓŁCZESNYM SŁOWNIKU JĘZYKA LITEWSKIEGO” Pod względem zakresu leksyki, tendencji normalizacyjnyir ch oraz struktury gniazd i artykułów „Słownik współczesnego języka litewskiego” (Wilno, 1954) pod pewnym względem jest zbliżony S. do słownika języka rosyjskiego Ożegowa (por. C. H. OxeroB,"CioBapb pyccKos3pika, ro 34. V, M., 1963) ir N. oraz G. Dla słownika języka angielskiego Fowlera (por. The concise Oxford Dictionary of current English edited by H. W. Fowler and G. H. Fowler based on Oxford Dictionary (wydanie czwarte), Oxford University Press (Państwowe we Wydawnictwo Naukowe, Warszawa, 1951). Pierwsze jo wydanie ukazało się iš drukiem ponad dziesięć lat temu i zostało pozytywnie ir ocenione zarówno w naszej republice, jak i za granicą. ir W najbliższych latach rozpocznie się przygotowywanie drugiego „Słownika współczesnego języka litewskiego” (dalej — DLKŽ) wydania. Celem tego artykułu jest — przedstawienie kilku uwag dotyczących sposobu podawania złożeń ir terminologicznych w definicjach DLKŽ, a tym ir samym przyczynienie się do udoskonalenia struktury gniazd oraz artykułów tego słownika Terminy złożone, czyli terminologiczne połączenia wyrazowe, były w językoznawstwie radzieckim stosunkowo mało badane? Na podstawie teoretycznej tų nielicznych badań we współczesnym języku litewskim można wyróżnić kilka bardziej charakterystycznych rodzajów terminów złożonych: połączenia wyrazowe z 1) uzgodnieniem: a) połączenia + wyrazowe typu „przymiotnik rzeczownik” z su jednym lub ar kilkoma uzgodnionymi przydawkami, np.: aitrusis auksakuodis || gumbuotasis || nuodingasis || pladinis || standžialapis || šliaužiantysis || vandeninis || véd- ! Naszym zdaniem, bardziej znaczące ar artykuły, w których w pewnym aspekcie wspomina się o terminach złożonych, są następujące: H. JI. Aunpees, B. JI. 3aMOpxHuuknli, Huennoe cJioB006pa3oBanHHe B criopTHBHOH TepMHHOJIoTHH, ,,Pa3BHTHe COBP@MEHHOI0 pyccKoro A3biKa“, M., 1963;tų pačių, Hosoe coBpemenHoil - cesbcKoxoasiilcTBeHHOI TEPMHHOJIOTHH, ,,BonpoCbi B KYJIbTYphI peu”, Boil. 2, M., 1959; B. II. Jannaenxo, O CJI10B006pa3oBaHHH B OO/IacTH NpoH3BO ICTBEHHO-TEXHHYECKOM TEpMHHOJIOTHH, ,„Bonpochi KyabTypu peun®, Bun. 2, M., 1959; A. Backakos, CTpyKTypHbIE THNE TEDMHHOB B TYPeUKOM S3bIKE H HX JeKCHKorpacduueckoe oop menue, Jlekcukorpaduuecknit , copunk®, sun. 6, M., 1963: C. H. Oxe ros, cTpykTyO pe ¢paseosioru, fen pat, Bun. 1, M., 1957; H. Il. Kyaskun, K BOMPOCY O CYWYHOCTH TepMHHa, ,,Becrunk Jlenunrpaackoro ynupepcurera®, sum. 4, JI., B.B. 1962; Axyanenko, se 3aMETKH 00 HHTepPHAIHOHAJLHON JIEKCHKE H TePMHHOJIOTHH, ,,YueHbie 3anuckH OHJoJior. dar. Xapskosckoro roc. yHus. uM. A. M. Topskoro®, Xapskos, 1962; atskiri WydawniMA ctwa ZSRR — JĮ. C. Jlorre, OcHOBH MOCTPORHHS NAUKOWO-TECHNICZNEJ TERMINOLOGII, M., 1961; K. A. LasKOWSKA, IMIENNE SŁOWOTWÓRSTWO B WSPÓŁCZESNEJ NIEMIECKIEJ SPOŁECZNO-POLITYCZNEJ TERMINOLOGII, M., „Pytania 1961; TepmuHosoruu® (str. zbiór), M., 1961; O. C. Ax MaHOBa, Ouepki no o6meii m pycckolt Aekcukoaorun (3 rozdział), M., 1957 ir kt. 15, Zamówienie nr 174 205 czysty (systematyka roślin), skupione || boczne || wewnętrzne || tylne || lokalne || denne || powierzchniowe moreny (geologia), basenowy || jądrowy || energetyczny || prędki || homogeniczny || heterogeniczny || laboratoryjny || cieplny || pośredni reaktor (energetyka jądrowa), boczny rów odprowadzający (melioracja), późne kultury silosowe (agronomia), lampa próżniowa żarowa (elektrotechnika); b) połączenia wyrazowe typu „rzeczownik // przydawkowe połączenie wyrazowe w dopełniaczu + rzeczownik” z jedną lub kilkoma przydawkami nieuzgadnianymi, np.: pieśń pracy (folklorystyka), kwas siarkowy (chemia), temperatura krzepnięcia (fizyka, chemia), przyspieszacz warstw (włókiennictwo), generator prądu przemiennego || stałego (elektrotechnika), karburator węgla drzewnego (chemia); c) połączenia wyrazowe typu „rzeczownik + rzeczownik // przymiotnik” z przydawką rzeczowną, np.: dąb omszony (Quercus pubescens), sosna kosodrzewina (Pinus montana), ostnica włosowata (Stipa capilata), sparceta polna (Ononis arvensis), rzepik pospolity (Agrimonia eupatoria), paproć zachyłka (Dryopteris phegopteris), drozd śpiewak (Turdus muscicans), borowik czerwonobrązowy (Boletus versipellis), rybołów zwyczajny (Pandion haliaetus), gołąb grzywacz || siniak (Columba palumbus //oenas), ryjówka malutka (Sorex minutus), wiewiórka lotna (Pteromys volans), mysz malutka (Mycromys minutus), pierwiastek rodzimy (chemia), góra samotna (geomorfologia), kamień wahadłowy (geomorfologia); 2) połączenia wyrazowe rządzone, np. : a) połączenia wyrazowe typu „rzeczownik + rzeczownik” z rządem przypadkowym, np.: rozmnażanie przez odkłady (botanika), umocowanie balami || kamieniami || tubingami (górnictwo), hartowanie w oleju (metaloznawstwo), przesłuchanie w konfrontacji (prawo), rozliczenie gotówką (ekonomia), nawadnianie pasami (hydrotechnika), znieważenie czynem || na piśmie (prawo); b) połączenia wyrazowe typu „rzeczownik + imiesłów przysłówkowy” z rządem imiesłowowym, np.: smarowanie przez zanurzenie || zalewanie || dociskanie (maszynoznawstwo), konserwowanie przez solenie || suszenie (technologia produktów spożywczych), przesłuchanie przy rozpoznawaniu (prawo); c) połączenia typu „rzeczownik + przyimek + rzeczownik // przydawkowe połączenie wyrazowe” z rządem przyimkowym, np.: dźwig z wysięgnikiem (maszynoznawstwo), kontaktor z zatrzaskiem (elektrotechnika), biureta z kranikiem (chemia fizyczna), nizina bez odpływu (geografia fizyczna), obrońca z urzędu || z wyboru (prawo), dożywotnie zarządzanie (prawo), wartościowość względem tlenu || wodoru (chemia), odpisy na fundusz specjalny (ekonomia); 3) połączenia wyrazowe zestawione, czyli pełne wyrazy złożone, np.: kapsuła-detonator (pirotechnika), rów-zbieracz (melioracja), pasteryzator-regenerator (technologia produktów spożywczych), śluza-regulator (hydrotechnika), przetwornik-młotek (włókiennictwo), statek-holownik (żegluga). W DLKŽ podaje się przede wszystkim terminy złożone pierwszego typu — stałe połączenia wyrazowe i frazeologizmy. W praktyce są one głównie używane. Ogólnie rzecz biorąc, w DLKŽ podano stosunkowo niewiele zterminologizowanych połączeń wyrazowych. Należałoby usunąć ten brak, wydając drugie wydanie Słownika. W DLKŽ terminy złożone podawane są dwojako: albo występują jako przykłady ilustracyjne któregoś ze znaczeń wyrazu (a), albo są wyodrębniane jako osobne znaczenie (b). Np. : a) akcent (1) gram. sposób wymowy dźwięków wyrazu; intonacja: Akcent inicjalny (opadający) p. Akcent finalny (wznoszący) p. jakościń- |lis,~¢ (1)+—jakość: Różnica jakościowa. Okoliczności sposobu dzielimy na ~e i ilościowe (gram.) b) Spójnik,=iės m. (3) 1. [...] 2. gram. orzeczenia złożonego j. —czasownik osobowy lub zastępujący go imiesłów ragudlis (2) [...] 3. pentinius r. bot. roślina z rodziny jaskrowatych, —- rosnąca na glebach piaszczystych; często spotykany wśród żyta chwast (Delphinium Consolida) DLKZ korelatywne terminy złożone podaje, naszym zdaniem, nazbyt niejednolicie. Porównajmy niektóre artykuły: 1) jedn(a)liśc|isty, ~#¢ (2) bot. roślina, której 1) gładkoliścisty, —tė (2) mający gładkie ziarna łuszczyny jednej liścieni: ~ czai rośliny tis: kwiaty~ ¢iai (bot. Flores regulares) 2) długowłók|- nisty, ~é (2) długi: ~iai len (taka 2) zwisłokwiat|owy,~é dkt. (2) co zwisa: S. gatunek lnu) brzoza 2) linllas (4) bot. roślina włóknista i oleista 2) bėr||žas (3) bot. drzewo liściaste o białej korze (Betula): B. brodawkowata (z gałęziami zwisającymi) B. omszona (z pomarszczoną korą, żywiczna) [...] 3) kręgosłup, ~ ¢ (2) —» kręgosłup: ~ia 3) strączkowy, ~¢ (1) ->2 strąk: A. rośliny (ze strąkami) Porównując podane wyżej w cytowanych artykułach sposoby prezentacji odpowiednich korelatywnych terminów złożonych, widzimy niejednolitość: w jednym miejscu zachowuje się naturalny porządek rozmieszczenia członów terminów złożonych, w innym — zamienia się je miejscami; w jednym miejscu termin złożony podaje się w formie liczby pojedynczej (1, 2), w innym — mnogiej (3) itd. |; Wskutek nieprecyzyjnego przedstawienia korelatywnych terminów złożonych osobie korzystającej z DLKŽ mogą nasunąć się pewne niejasności i pytania. Dlaczego na przykład w artykule hasłowym przymiotnika sterblinis,- -ė nie tylko wskazano, że treść terminu złożonego sterbliniai žinduoliai wiąże się z 3. znaczeniem rzeczownika sterblė, lecz podano także niepełną definicję („które noszą młode w torbie”), natomiast przy złożonym terminie anatomicznym skydinė liauka (w artykule hasłowym przymiotnika skydinis,-ė) zaznaczono jedynie skrót anat. i trudno zrozumieć, czy wspomniany wyżej termin złożony wiąże się z jednym ze znaczeń słowa skydas relacją funkcjonalną, czy podobieństwa. Frazeologiczne terminy złożone we wspomnianym słowniku podaje się na końcu artykułu w už trójkącie, np.: perkūnijas (1) 1. [...] A ~o oželis (taki ptak, Scolopax gallinago) pragarijas (30) [...] A ~o akmenėlis (farm. Argentum nitricum). ~o mašina (ładunek wybuchowy z mechanizmem zegarowym) Naszym zdaniem, sposób przedstawiania tego rodzaju terminów w DLKŽ również jest zbyt zróżnicowany. Na przykład kalki baltosios eilės (por. ang. blank verse, fr. vers blancs, niem. Blankverse, ros. 6eavie cmuxu, pol. biały wiersz), baltoji šiltinė (por. ros. Geran eopauka) podano za trójkątem w artykule hasłowym słowa baltas,-a, natomiast skutamasis skridimas (por. pol. lot koszący, ros. Operowjuii noaém) wyodrębniono jako osobne znaczenie w artykule hasłowym słowa skutamas (~asis), ma (~oji). Termin jūros kiaulytė (zool. Cavia cobaya) w artykule jūra podany jest za trójkątem, a kiaulaitė w artykule — 15* 227 rudimeiitini|lis,-ė (1) biol. szczątkowy; niedostatecznie rozwinięty, zanikający, pozostałościowy; ~iai organai (narządy, które utraciły swoje znaczenie w toku ewolucyjnego rozwoju organizmu i znajdują się na drodze do zaniku, np. wyrostek jelita ślepego, kość ogonowa itp.) Definicja terminu złożonego rudimentiniai organai w tym przypadku jedynie powiela definicję podstawową i jest, naszym zdaniem, całkowicie zbędna. Takich przypadków DLKŽ jest niemały. . Prawdopodobnie rację ma radziecki językoznawca F. Sorokoletow, twierdząc, że najlepszym sposobem definiowania terminów gatunkowych w słowniku objaśniającym jest włączenie ich do grupy pojęć pokrewnych, a nie szczegółowe wyjaśnianie, z czego coś jest zrobione, do czego coś służy itd.2, ponieważ w rzeczywistości takie definicje (zwłaszcza narzędzi i przyrządów) bardzo szybko się dezaktualizują. Ponadto, nie włączając definiowanego pojęcia do szerszego pojęcia nadrzędnego lub stosując definicję niepełną, bardzo łatwo popaść w powierzchowność: Weźmy parę przykładów:. dauginllis- ,-¢ (2) —daug: ~iai skaitvardžiai (kurie eina su daugiskaitiniais daiktavardZiais) minerdlinlis,-¢ (1) —mineralas: ~és trąšos. M. alie-| jus. M. woda (w której jest rozpuszczony jakiś minerał) Zgodnie z niepełną definicją złożonego terminu liczebniki wielokrotne w pierwszym z przytoczonych wyżej przykładów wynikałoby, że w połączeniu wyrazowym penkti metai użyty liczebnik można uznać za wielokrotny. Najprostszej studni. W wodzie również znajdują się rozpuszczone minerały, ale dlaczego nikt nie nazywa takiej wody mineralną? Synonimy określeń będących członami terminów złożonych wygodniej byłoby umieszczać nie po całym terminie złożonym, jak czyni się to w większości artykułów DLKŽ (por. įsprūdinės durys — įsprūdinis- ,-ė str., garsinė rašyba — garsinis,-ė str., garankštinis dantis — garankštinis,-ė str. itd.), lecz wstawiać je do środka terminu złożonego (por. tvirtapradė || tvirtagalė priegaidė — priegaidė str.), ponieważ w wielu przypadkach synonimami terminu złożonego są również terminy jednowyrazowe (por. smiltinis akmuo: smiltainis — smiltinis,-ė str.). Ks Saf Po ujednoliceniu omówionych wyżej rozbieżności w podawaniu terminów złożonych i ich definicji struktura artykułów DLKŽ stałaby się nieco bardziej zwarta, a co najważniejsze — > ludziom wygodniej byłoby z niego korzystać, K. Gaivenis ZNACZĄCA PUBLIKACJA BIAŁORUSKICH JĘZYKOZNAWCÓW Nlasjnekranariunki araac GeJiapyckalt moss, Minecx, 1963, VIII +338 map.+970 s. Do największych i najbardziej znaczących publikacji, które w ostatnich latach wzbogaciły nie tylko białoruską, lecz także w ogóle radziecką językoznawstwo, bez wątpienia należy „Atlas dialektologiczny języka białoruskiego” wydany przez Instytut Językoznawstwa im. J. Kołasa Akademii Nauk Białoruskiej SRR. Publikacja ta jest owocem wieloletniej, wielkiej 2 Zob. O. II. CopokoJieTon, CMeiči0Bax xapaKTEpHCTHKA TEP MHHOB B TO/IKOBbIX COBAPAX, „Jlėkcukorpaduueckafi cCopHuk“, sain. V, M., 1962, s. 130. 229.