Simonas Daukantas – lietuviškos gramatinės terminijos pradininkas

Terminy „Prasmy“ przedstawiono tematycznie, przyjmując za podstawę terminy łacińskie. Liczby wskazują strony, na których są one używane. Grammatica —nauka o języku, czyli gramatyka 7,44,113 || prasma 1. Litera —spółgłoska 12,74,112 || rodbalsa 3, 5, 6, 7,24; vocales —samogłoski: krótkie i długie 4; consonantes —spółgłoski 4: labiales —wargowe 5, dentales —zębowe 5, gutturales —gardłowe 5, liquidae —płynne 5, mutae —nieme 5; diphthongi —samogłoski złożone, czyli dwugłoski 4; syllaba —sylaba 6,38,43,63. Augmentum —przyrostek 50,52,87 || antauga 48,61,85; terminatio —zakończenie 114; composita —złożone 9 || wyrazy złożone 115: simplicia —proste 9, primitiva —pierwotne 9, pierwsze 112, derivativa —pochodne 9. Partes orationis —części mowy 7: flexibiles —odmienne 7, inflexibiles —nieodmienne 7. Nomina —imiona 7; verba —czasowniki 7; particulae —partykuły 7; nomen substantivum —rzeczownik 9: propium —właściwy 9, appelativam —pospolity 9, albo ogólny 9, commune —wspólny 9; nomen adjectivam —imię określające 8, albo przymiotnik 8,16,33,38 || określnik 36,37: rodzaju męskiego || rodzaju żeńskiego || rodzaju nijakiego przymiotniki 33, „przymiotniki rodzaju męskiego, żeńskiego, nijakiego”; adjectiva numeralia —przymiotniki liczbowe 39 „liczebniki”: cardinalia —główne 39, ordinalia —porządkowe 40, distributiva —rozdzielcze 40, adverbia numeralia —przysłówki liczbowe 40. Pronomen — zaimek 8: pronomina indefinita — zaimki nieokreślone 20, definita — określone 21 wivardZiuotiniai įvardžiai- “, personalia — osobowe 42, simplicia — proste 42, composita — złożone 42. Verbum — czasownik 8: verba inchoativa — czasowniki początkowe 8,113, frequentativa — częstotliwe 8,113, impersonalia — bezosobowe 119, activa — czynne 45, passiva — bierne, biernikowe 45, deponens — zwrotno-bierne 45, verbum substantivam — czasownik posiłkowy 47, posiłkowy 95, poselpinis 114, participium — imiesłów** 8,60, participia activa — imiesłowy czynne 73, passiva — bierne 81, irregularia — nieregularne 113. Adverbium — przysłówek 8,117. Praepositio — przyimek*® 112,116 || pirmskriejis 8: praepositiones — rozdzielne 112, przyimki rozdzielne 113, praefixae — nierozdzielne przyimki 112, nierozdzielne przyimki 116; praefixae verborum — przedrostki 20. Conjunctio — spójnik 8 || junginė 113: copulativae — łączące 113, disjunctivae — rozłączne 114, conditionales — warunkowe 114, adversativae — przeciwstawne 114, concessivae — przyzwalające 114, causativae — przyczynowe 114, conclusivae — wnioskujące 114, ordinativae — porządkowe. Interjectio — wykrzyknik, albo deja 9; wykrzyknienie, albo aiciojimas || aiteréjimas 114. Subjectum — podmiot 45. Numerus — liczba, albo lykis 10: singularis — liczba pojedyncza 10, vienlykis 14,24,43, pluralis — liczba mnoga 10, dauglykis 14,2443, dualis — liczba podwójna 14. Rodzaj —lytis 9: masculinum —męski 9, femininum —żeński 9, neutrum —nijaki 9. * Deklinacja —lankuosena 9 || lankuotiné 12 || skvarma 12; casus —przypadek 9: nominativus — mianownik 10, genetivus —dopełniacz 10 —dativus —celownik 10, accusativus —biernik 10, vocativus —wołacz 10, localis —miejscownik 11; casus recti —przypadki proste 11. Stopniowanie —laiptosena 38; stopień —laipsnis 39 || laipsné 112: positivus —równy 38, comparativus —wyższy 38, superlativus —najwyższy 38, visų najwyższy 38. Czas —laikas 51: praesens —teraźniejszy 51, imperfectum —przeszły 51, imperfectum consuetudinis —zwyczajowy 53, perfectum —przeszły dokonany 53, plusquamperfectum —dawno przeszły 10 W „Prasmos”* na s. 3 raz użyto także formy balsiinys (mianownik liczby mnogiej). 11. Na s. 38 raz użyto tego terminu z przestawionymi komponentami —rodveikvardziai. 12 Na s. 8 raz użyto formy prievardė. ... ** Nierzadko w „Prasmie” poszczególne przypadki nazywane są także liczbami, np.: 4 linkis, 1 linkis itp. ir 205 te terminy: laikas, drika „sylaba“, baigimas „końcówka“, ištisiniai (słowa), pašalpos „słowa posiłkowe“, antaugas „przyrostek“, dejavimas, albo aičiojimas „wykrzyknik“, dingstis „tryb“, atentis laikas „przyszły“, prydurai „praefixae verborum- “, vientinys (lykis) „liczba pojedyncza“, keimarinis (lykis) „liczba podwójna“ i in. Terminy rodzajów głosek są również przymiotnikami języka mówionego: /wargowe || zębowe || gardłowe || krtaniowe || nosowe (dźwięczne). S. Daukantas zastosował słowa języka mówionego również do wyrażenia następujących pojęć rodzajowych: słowa ciągłe, imię własne, jasne (zaimki) „definita- “, całe (zaimki) „simplicia- “, wielkie || małe (rodobalsės) „litery“, działanie ciągłe,,actio continua“. Ogólnie rzecz biorąc, S. Daukantas, tworząc terminy, korzystał również z możliwości słowotwórczych swojej gwary. Charakterystyczny dla Żmudzinów przyrostek -sena, mający takie samo znaczenie jak -imas (por. krioksena „ryk, krzyk“, lėksena „bieg, szybki bieg“, sėsena „siew“), stosował również w terminach, np.: lankuosena,linksniavimas“, laiptosena „stopniowanie“, laikuosena „odmiana przez osoby“. Za pomocą tego przyrostka S. Daukantas utworzył również więcej neologizmów, np.: aukausena „ofiarowanie“, griesena „grabież“, kariausena, jaunikausena, mergausena itd. Jak wynika z przedstawionej listy terminów, S. Daukantas starał się stworzyć całkowicie litewską terminologię gramatyczną. Nawet sam termin gramatyka nazwał litewskim słowem prasma*®, którego w innych pismach używał w znaczeniu „rozumienia“, np.:,,Motriškosios. przędły, tkały i farbowały swoje płótna i sukna różnymi barwami, bez niczyjej nauki, własnymi barwnikami, według własnego rozumienia. Na skrzypcach, czyli skrzypicach, również grali swoje prasma*®. Zamiast używanej wówczas i jeszcze później zapożyczonej konstrukcji przymiotnikowej lietuviškas liežuvis, lietuviška kalba"? S. Daukantas w tym celu najczęściej używał charakterystycznego dopełniacza, np. Prasma języka łacińskiego, „dla lepszego zrozumienia języka łacińskiego najpierw wyłożę fleksję języka żmudzkiego“ i in. O czystości i litewskości terminologii gramatycznej S. Daukantasa świadczy również to, że unikał on obcości językowych, a jeśli ich używał, to tylko tych, które zadomowiły się w języku potocznym, i nie wymyśliwszy dla nich litewskiego odpowiednika, a może uważając je za słowa własne lub wspólne. Z używanych w języku potocznym obcości językowy- “i ch do terminów gramatycznych wykorzystano zaledwie kilka, np.: abelnosios (įvardės) „indefinita“, asaba „persona“, neasabiniai „impersonale“, abelninė (dingstė) „infinitivus“, (veikimas) abelnas „actio indeterminata“. 15 1935 m. wydanym S. Daukantasa ,,Būde“ słowo to redaktor uważa za rodzaju męskiego, pisane ir ,,swoim znaczeniem“. Uczyniono to zapewne dlatego, że ir okońcówkę ir narzędnika rzeczowników o tematach a i ā S. Daukantas zapisuje jednakowo (poniewjo aż w gwarze ir wymawia się ją jednakowo), np.: waiszino keptd mesod, ir dound joudo prasto mint, to jaund ir budams, tarpd pan. W rękopiśmiennym materiale do słownika S. Daukantas podał formę mianownika tego słowa ir prasma opinia, ingenium. — Żeńską formę tego słowa wskazywałby jeszcze derywowany rzeczownik prasmena, ir np. : Tak według mojej prasmeny wciąż powiedziaką łem, o młodych roślinach można było powiedzieć (Pamokslai apie sodnus, 1849, p. 26). 18 Zob. S. Daukantas, Rinktiniai raštai, 1955, p. 205. I. W pismach Simonaitytė słowo prasma używane jest w znaczeniu „wymysłu, pomysłowości”, np. : „Tu już ani wierzyć, ani sobie wyobrażać; jasne, że to ne 0, o dzieło prasmy jednej ir Ėtmė. Ir powiedz, tu człowieku, do jakich wniosków się dochodzi” (I. Simonaitytė, Pisma, t. 1, Wilno, 1957, p. 401). W Np. : K. „Kalbrėda liežuvio žemaitiško” Kasakauskisa (1832), S. „Trumpas pamokymas kalbos lietuviškos arba žemaitiškos” Stanevičiusa (1829), J. „Kalbos lietuviško liežuvio” Juški (1861) i in. 207 sės), najwyższy stopień, zębowe || wargowe || nosowe (spółgłoski), części mowy, wyrazy złożone, czasy złożone, rodzaj męski || żeński (rodzaj). Te podstawowe terminy gramatyczne, stworzone przez S. Daukantasa w niesprzyjających warunkach rozwoju litewskiej kultury narodowej, stanowią również część jego zasług dla litewskiej terminologii naukowej (utrwaliło się także więcej jego neologizmów z dziedziny historii i etnografii) oraz dla kształtowania się języka literackiego w ogóle. SIMONAS DAUKANTAS — TWÓRCA LITEWSKIEJ TERMINOLOGII GRAMATYCZNEJ A. BALANDŽIAITIS Streszczenie Simonas Daukantas (1793—1864) — jeden z wybitnych litewskich oświecicieli i uczonych pierwszej połowy XIX w. Napisał wiele popularnych prac z dziedziny historii i etnografii Litwy. W okresie przebudzenia narodowej samoświadomości narodu litewskiego dzieła S. Daukantasa, napisane w języku ojczystym, odegrały niezwykle doniosłą rolę. Ponadto; Miał on zasługi także w dziedzinie językoznawstwa i pedagogiki: opracował słowniki, po raz pierwszy w języku litewskim wydał gramatykę języka łacińskiego „Prasma lotynų kalbos” (1837). Объектом внимания одной из областей деятельности С. Даукантаса является его словотворчество. Был бы только на то ум, учились бы! Чтобы писать учебники на литовском языке, нужно было создавать специальную терминологию, поскольку все литовские грамматики, изданные до того времени, были написаны на латинском или немецком языках. В упомянутой латинской грамматике и букваре „Abėcėlė“ (1842) С. Даукантас создал около 150 литовских лингвистических терминов. Многие из них были удачными и употреблялись другими авторами литовских грамматик (Н. Юшкой, К. Яуниусом), а также такие, как daiktavardis „имя существительное“, būdvardis „имя прилагательное“, laipsnis „степень сравнения“, kalbos dalys „части речи“, sudurtiniai žodžiai „сложные слова“, trumpieji balsiai „краткие гласные“ и др. Прочно вошли в литовский литературный язык и употребляются и в настоящее время. Поэтому началом литовской лингвистической терминологии следует считать первую половину XIX в., а её основоположником — С. Даукантаса, а не А. Баранаускаса (1835–1902), как это делалось до сих пор. 14, Užsak, Nr. 174