Lietuviškos matematinės terminologijos istorijai

LIETUVIŲ KALBOS LEKSIKOS RAIDA LIETUVOS TSR MOKSLŲ AKADEMIJA O HISTORII LITEWSKIEJ TERMINOLOGII MATEMATYCZNEJ Z. ŽEMAITIS Młoda jest litewska literatura matematyczna, młoda jest także jej terminologia. Mimo to ma ona swoją historię, w której można wyróżnić pewne okresy, choćby krótkie. Pierwszy okres — od „Pradžomokslio Lietuwiszko spaudraszczio ir rankraszczio su pridėjimu skatmanio” E. Mainionisa (według „Bibliografii Litewskiej” — S. Gimžauskasa) (Warszawoje, 1862 m.) do pierwszej wojny światowej — był okresem poszukiwania terminologii. E. Mainionis niekiedy używał bardzo dziwnych terminów, nie wiadomo, jak utworzonych, na przykład: skaitmanys „rachowanie, arytmetyka”, pražas „cyfra”, skaitlis „liczba”, vienalakė „jednostka”, pridendis „znak plus, plus”, išžembis „znak minus, minus”, užmatas „zadanie” itp. Również inni autorzy z tego okresu (S. Skačkauskas, J. Gailutis — P. Matulionis, Petras Nėris — V. Vileišis, A. Vėgelė — tłumacz arytmetyki Thoma, P. Mikolainis — autor pięknie ilustrowanej arytmetyki, P. Mašiotas, J. Damijonaitis i in.) nie posługiwali się wspólną, jednolitą terminologią. Podręczniki matematyki wydane podczas pierwszej wojny światowej przez Litewskie Towarzystwo Naukowe dla litewskich szkół podstawowych i średnich również nie stosowały jednolitej terminologii. W toku pierwszej wojny światowej w Rosji szybko rozwijał się i rozszerzał ruch rewolucyjny przeciw carowi i reakcyjnym rządom jego popleczników. Stawało się jasne, że klęska caratu zapewni narodom zamieszkującym Imperium Rosyjskie, a więc także Litwinom, wolność rozwijania własnej kultury i tworzenia własnych szkół. Zachęceni takimi nadziejami, litewscy matematycy — P. Mašiotas, M. Šikšnys i autor tego artykułu, pracujący wówczas w wileńskich szkołach dla litewskich uchodźców wojennych, zatroszczyli się o przygotowanie litewskich podręczników matematyki i postanowili przede wszystkim opracować jednolitą terminologię matematyczną. Chętnie zgodził się pomóc im w tej pracy nasz znakomity językoznawca, krzewiciel litewskiego języka literackiego, J. Jablonskis, nauczający w tych samych szkołach. Wyznaczył stały czas (w czwartkowe wieczory), kiedy wspomniani matematycy mogli się u niego spotykać i konsultować kwestie opracowania terminologii matematycznej. P. Mašiotas tylko sporadycznie uczestniczył w tych naradach, ponieważ jako dyrektor obu gimnazjów (męskiego i żeńskiego), a zarazem bardzo zaangażowany w pisanie literatury dla dzieci, nie miał czasu na konsultacje. Niekiedy przychodził skonsultować kwestie terminologii fizycznej K. Šakenis, który pisał podręcznik fizyki dla szkół średnich. Najregularniej w konsultacjach uczestniczył autor tych wspomnień, któremu J. Jablonskis zlecał 195 najwięcej pracy: referowanie znaczenia i pochodzenia terminów w innych językach, proponowanie litewskich odpowiedników itp. Szczegółowo rozpatrywano kwestię nazwy liczby. Do tego czasu używano terminów skaitlis, skaitlinė, skaitlius oraz utworzonego od ostatniego czasownika – skaitliuoti. Nam, matematykom, skaitlius wydawało się całkiem odpowiednie, ponieważ również w języku potocznym występowały słowa o podobnej budowie: derlius, drėblius, dieglius, perteklius. J. Jablonskis nie sprzeciwiał się zbytnio temu wyrazowi, ale stanowczo nie zgadzał się na utworzenie od niego słowa skaitliuoti: twierdził, że rzeczownik można utworzyć od czasownika, ale niedopuszczalne jest ponowne tworzenie czasownika od takiego sztucznego rzeczownika; przy tej okazji ostro potępiał już dość rozpowszechnione neologizmy mokytojauti, gydytojauti i tym podobne. J. Jablonskis zaproponował używać słów skaičius, skaičiuoti i dla nas wszystkich było jasne, że będą to najlepsze terminy. Sporo zastanawiano się również nad nazwą jednostki. Dawniej używane terminy — vienaląkė, vienutė, vienukė — nie podobały się nam wszystkim; zaczęto też używać, zwłaszcza w języku osób niezajmujących się matematyką, vienata, ale i to słowo nam się nie podobało ze względu na jego archaiczność (por. gyvatą ze starych pism litewskich). Przypomniano, że w języku litewskim małe liczby przedmiotów lub po prostu jednostek nazywa się: dvejetas, trejetas…, zatem termin vienetas nie będzie sprzeczny z duchem języka litewskiego. J. Jablonskis bardzo poparł tę propozycję, lecz niektórzy uczestnicy narady przyjęli ją z rezerwą. Widać, niektórych matematyków oddziaływała praktyka innych języków: jednostkę określa się w nich wszędzie rzeczownikiem rodzaju żeńskiego (por. jedinica, jedynka, Einheit, unitas). Mimo to poparcie J. Jablonskisa dla używania terminu vienetas przesądziło sprawę. K. Šakeniemu zaproponowano, by w fizyce używał analogicznie utworzonego słowa visetas (вселенная, universum), a nie visata, które również brzmi archaicznie. J. Jablonskis, o ile pamiętam, także poparł tę propozycję, ale termin ten nie trafił do wydanych później przez nas glosariuszy terminologicznych i do dziś używa się visata. Referowałem, że w innych językach nazwa samego działania matematycznego zazwyczaj nie różni się od nazwy procesu jego konkretnego wykonywania, podczas gdy logicznie należałoby je rozróżniać, a w języku litewskim łatwo to zrobić. Wszyscy się z tym zgodzili i przyjęli propozycję, by działania nazywać sudėtis, atimtis, daugyba, dalyba, a wcześniej używane terminy — sudėjimas, dauginimas… — zachować dla określania wykonywania konkretnych działań (np. trupmeninių skaičių dauginimas). Proponowano nazwać kolejne działania — potęgowanie i pierwiastkowanie — laipsniuote i šakniaute. Pierwsza propozycja spotkała się z aprobatą, druga — z dużą rezerwą. W innych językach, być może z powodu tradycji, nazwę działania wiązano z fizycznym procesem wyrywania korzenia rośliny. Tymczasem w działaniu matematycznym jedynie poszukuje się pewnych liczb, być może niezbyt trafnie nazywanych šaknimis (por. inne znaczenie pierwiastka w równaniach). Omawiany termin później się nie przyjął i poszliśmy utartymi szlakami innych języków. Ważną dziedzinę terminologii matematycznej stanowią nazwy liczb biorących udział w działaniach oraz ich wyników. Z referatu o praktyce w innych językach wynikało, że z tradycji lub może z pewnego rodzaju inercji zachowały się w nich nawet bardzo nielogiczne elementy. Na przykład wynik mnożenia po niemiecku nazywa się Produkt, po rosyjsku — произведение, po polsku — iloczyn; terminy te w gruncie rzeczy nic nie mówią o tym, działanie którego rodzaju daje ten wynik, bo tak można nazwać wynik zarówno mnożenia, jak i dowolnego innego 196 skutki działania. Wynik dzielenia nazywa się po niemiecku Quotient, słowem pochodzenia łacińskiego, które Niemcowi nic nie mówi o tym, za pomocą którego działania otrzymano tę liczbę; po polsku iloraz nazywa się iloraz, ale tą nazwą można by określić także mnożnik, który również oznacza, ile razy (ile razy) dana liczba ma być pomnożona (albo wzięta). Mnożnik i dzielnik w tych językach nazywane są tak, jak pisano we wcześniejszych litewskich publikacjach: daugintojas, dalytojas (oznacza to nie określoną liczbę, lecz człowieka wykonującego mnożenie lub dzielenie). Ustaliliśmy, że będziemy ściśle unikać takich nielogiczności, a liczby uczestniczące w działaniach nazywać możliwie krótkimi formami rzeczownikowymi (np. dėmuo, dėmenys, a nie dedamieji, sudedamieji); liczby, przez które się mnoży lub dzieli, traktować jako swoiste narzędzia i tworzyć ich nazwy na wzór form języka żywego (np. adiklis, kabiklis), mianowicie: daugiklis, daliklis, a analogicznie w ułamkach zwykłych – skaitiklis, vardiklis. Postanowiono zatem nazywać także wynik mnożenia sandauga. Sporo kłopotów sprawiała nam kwestia użycia przyimków przy opisywaniu działań mnożenia i dzielenia. Dawniej mówiono: dauginti, dalyti ant 5 albo – dauginti, dalyti penkiais. Było jasne, że pierwsza konstrukcja zupełnie nie odpowiada językowi litewskiemu. Druga konstrukcja jest poprawna i mogłaby być używana, gdy mnożnik lub dzielnik jest konkretną dodatnią liczbą całkowitą, jednak w przypadkach bardziej ogólnych oraz przy działaniach na liczbach oznaczonych literami jest niewygodna, bo za każdym razem trzeba byłoby dodawać „...skaičiumi” itd. J. Jablonskis przypomniał zwroty z języka żywego padalyti, išmatuoti iš akies: ji moka išvirti pietus iš knygos, czyli „jak oko wskazuje”, „jak książki wskazują”. A zatem wybrana konstrukcja to padauginti iš daugiklio, tj. „jak wskazuje mnożnik”. Wszyscy bardzo ucieszyliśmy się z tej propozycji. Propozycja J. Jablonskisa, by używać przyimka iš także w przypadku dzielenia, nie wzbudziła entuzjazmu matematyków. Wskazałem, że użycie przyimka iš w przypadku trzech różnych działań będzie niewygodne nie tylko ze stylistycznego punktu widzenia, lecz także utrudni rozumienie języka matematycznego; często trzeba będzie używać wyrażenia dalytis iš skaičiaus itp. Zwrócono uwagę, że dzielenie obejmuje dwa dość odmienne z punktu widzenia objaśniania i wykonywania działania przypadki: a) dzielenie na równe części i b) dzielenie według pojemności (dzielenie na porcje o określonej wielkości). W pierwszym przypadku (a) naturalne jest użycie przyimka į (np. dalyti į 5 dalis), a w drugim (b) – przyimka po (np. 35 kg padalyti, išdalyti po 5 kg). W przypadku konkretnych, zwłaszcza liczebnikowych, liczb miarowych należy, zależnie od istoty działania, użyć tego lub innego przyimka, natomiast przy liczbach ogólnych, oznaczonych literami, lepiej pasuje przyimek po. Dlatego proponowałem, by w przypadku takich działań ogólnych stosować przyimek po, a nie iš. Autorytet J. Jablonskisa przeważył, ale i teraz wydaje mi się, że lepiej byłoby pozostawić przyimek po. Nowe litewskie terminy algebraiczne (teigiamieji, neigiamieji skaičiai ir kt.), o ile pamiętam, zaproponował M. Šikšnys i szybko wszyscy je przyjęliśmy. Sporo myślano, a nawet spierano się o lygties. Tego terminu nie było we wcześniejszych pismach litewskich. Na wzór innych języków nasuwały się terminy lygybė, lyginys; pojawiły się też terminy lygmė, lygmuo. Wydawało się, że najodpowiedniejszym terminem będzie lygtis. J. Jablonskis dość stanowczo sprzeciwiał się formie liczby pojedynczej i proponował lygtis. Wyjaśniał, że chodzi tu o konieczną współzależność dwóch części, równorzędność, równowagę, a w takich przypadkach w języku żywym używa się rzeczowników w liczbie mnogiej, takich jak: rogės, žirklės, žio- 197 tys. Trzeba było długo przekonywać J. Jablonskisa, że matematykom zależy na wyrażeniu tego pojęcia w liczbie pojedynczej, aby było jasne, że chodzi nie o kilka równań, lecz o jedno. J. Jablonskis ustąpił i przyjęto termin lygtis. Inne terminy arytmetyczne i algebraiczne (np. trupmenos, jų bendravardinimas, proporcijos, logaritmai itp.) nie sprawiały większych trudności ani nie wywoływały sporów. M. Šikšnys zobowiązał się przygotować wyniki tych prac do druku1. Autor tych wspomnień musiał wiele pracować także nad terminologią geometrii i trygonometrii. Jedną z pierwszych kwestii było nazewnictwo linii. Było jasne, że pozostawienie terminów tiesioji, kreivoji, statmenoji spowodowałoby wiele niedogodności językowych i niejasności matematycznych. Odczuwano potrzebę nazywania tych obiektów nie formami przymiotnikowymi, lecz krótszymi rzeczownikami. Zaproponowałem kreivė, tiesė, statmuo. Wszyscy się na to zgodzili, choć były to słowa niepochodzące z języka żywego. Spierano się o nazwę stycznej. Przymiotnikowa forma nazwy tej prostej mogła powodować niemało niejasności, a nawet dwuznaczności: czy jest to prosta, która czegoś dotyka, czy taka, której ktoś dotyka. Na wzór tiesę, kreivę zaproponowałem nazwać styczną liesne, tak jak w języku żywym mówi się: rėksnė, dėsnė (višta). Po zastanowieniu się nad istotą tej prostej (ona dotyka, a nie ktoś jej dotyka) J. Jablonskis uznał, że najlepiej będzie nazywać ją lietėja, podkreślając w ten sposób jej pewną aktywność. Przez analogię sieczną nazwano kirtėja. Do tego czasu na oznaczenie okręgu i jego promienia używano słów ratas i stipinas, A. Jakštas-Dambrauskas używał terminu ratilas. Szybko przyjęto, jak się zdaje, zaproponowane przez J. Jablonskisa terminy apskritimas i spindulys, dopuszczono jednak także radiusas. Na propozycję J. Jablonskisa przyjęto również termin skritulys „figura ograniczona okręgiem4”. O ile pamiętam, termin plokštuma nie wywołał sporów. Od samego początku wydawał mi się niezbyt trafny. Plokštuma powinno oznaczać płaską część dowolnej powierzchni (np. na terenie górzystym pewną ograniczoną równinę, na załamanym dachu płaski fragment — podest itp.). Nazywanie nieskończonej płaskiej powierzchni plokštuma jest równie nietrafne, jak nazywanie prostej tiesuma, a krzywej — kreivuma. Wydawało mi się, że potrzebny jest termin oznaczający nie właściwość czy charakter powierzchni, lecz samą nieskończoną powierzchnię; takim wyrazem-terminem mógłby być (terminus technicus) plokšmė, plokštis. W języku żywym jest zresztą wiele wyrazów utworzonych w ten sposób, oznaczających pewne pojęcia ogólne, np.: tėkmė, gelmė, kilmė itp. Niektórzy matematycy do dziś używają terminu plokšmę; łatwo tworzą od niego przymiotnik plokšminis (zamiast plokštuminis), co nie powoduje żadnych niejasności. Porządkowanie terminologii trygonometrycznej nie sprawiało większych trudności. Za podstawę przyjęto terminy międzynarodowe, a różnice zdań dotyczyły jedynie ich litewskich końcówek i odmiany. Proponowano zachować w języku litewskim wyrazy sinus, cosinus w mianowniku i odmieniać je odpowiednio: sinus, sinaus, sinui itd. Wydaje się, że J. Jablonskis przesądził, iż należy spolszczyć ich formy mianownikowe, tj. pisać sinusas, cosinusas. Wówczas stwierdzono, że tangens, cotangens, sekans należy nazywać: tangensas, contangensas, a nie tangentas, cotangentas..., jak domagał się J. Jablonskis, powołując się na zasadę, że litewskie końcówki mianownika należy dołączać do tematu dopełniacza wyrazu obcego. Nie pomogły też przykłady z języka żywego, 1 Žr. M. Šikšnys, Aritmetikos ir algebros terminų žodynėlis, Kaunas, 1919, 47 p. 198 gdzie obce z pochodzenia imiona Felix, Clemens, Alphons spolszczono (por. Feliksas, Alfonsas, Klemensas), nie zwrócono też uwagi na to, że zgodnie z przyjętą regułą dotyczącą tangentui, cotangentui być może należałoby stosować również terminy sinus, cosinus. Przygotowanie terminów geometrii i trygonometrii do druku powierzono autorowi niniejszego artykułu; wkrótce zostały one wydrukowane2. Na narady u J. Jablonskisa raz czy dwa przychodził także K. Šakenis, specjalnie w sprawach terminów fizycznych, i omawialiśmy je. Pamiętam, że zaproponowany przez niego termin švytuoklė (ros. маятник) wywołał niemałe spory. Zwrócono uwagę, że nazwa švytuoklės przywodzi na myśl pewne zjawiska świetlne, obrazy świecenia (por. słowo švyturys). Przyrząd oscylujący w mechanice czystej należałoby najtrafniej nazwać svyruokle. Mimo to, o ile pamiętam, J. Jablonskis opowiedział się po stronie Šakenisa i termin ten przyjął się w podręcznikach. Żywo omawiano kwestie nazw pierwiastków chemicznych podniesione przez K. Šakenisa. Próbował on spolszczyć wiele z nich, ale ustalono, że za podstawę należy przyjąć szeroko stosowane terminy międzynarodowe, czyniąc wyjątek tylko dla pojedynczych pierwiastków, które ze względów praktycznych (technicznych, fizjologicznych, higienicznych) powinny zostać szeroko upowszechnione. Pierwszy wyjątek stanowił pierwiastek O (oxygenium). K. Šakenis wymienił wcześniej używane nazwy: rūgštadarys, rūgštagamys, rūgštinys. Sam K. Šakenis, o ile się nie mylę, proponował nazwę rūgdarys lub coś podobnego. J. Jablonskis zapytał, jakie są najbardziej charakterystyczne właściwości chemiczne tego pierwiastka. Wiedząc nieco więcej o podstawowych związkach chemicznych, wyjaśniłem, że udział tego pierwiastka w kwasach nie jest konieczny, ponieważ istnieją kwasy, w których składzie go nie ma (np. HCl); najbardziej charakterystyczną właściwością tego pierwiastka jest to, że inne pierwiastki spalają się w nim, dlatego jego nazwę najtrafniej byłoby powiązać ze spalaniem. J. Jablonskis szybko pojął rzecz i przypomniał przykłady geluonis — to coś, czym się żądli, gyvuonis — pewna część ciała, którą głównie się czuje; dlatego pierwiastek O (oxygenium) najtrafniej nazwać deguonis. Dla nas wszystkich było jasne, że to będzie najtrafniejszy termin. O ile pamiętam, ten sam K. Šakenis przez analogię zaproponował nazwę gesuonis dla azotu, ponieważ gasi on spalanie. Nie spotkało się to z aprobatą, gdyż azot nie gasi każdego procesu spalania. Drugiemu powszechnemu pierwiastkowi, H (hydrogenium), J. Jablonskis nadał nazwę vandenilis, która szybko się przyjęła. Kwestie terminologii matematycznej powróciły po powrocie z Woroneża na Litwę. W naszej pierwszej szkole wyższej — Wyższych Kursach — szeroko wykładano matematykę wyższą, co wymagało wielu nowych terminów matematycznych. Przez pierwsze 3–4 lata niemal sam musiałem zajmować się tymi sprawami, konsultując się z J. Jablonskisem. W kwestiach spolszczania terminologii naukowej J. Jablonskis zatwierdził dwie podstawowe zasady: a) za podstawę nazw pojęć pokrewnych przyjmować jedną z form wyrazu języka obcego (np. rzeczownik) i tworzyć od niej wszystkie pozostałe formy zgodnie z zasadami naszego języka; na przykład, przyjąwszy grecki wyraz analizis, utworzyć następnie formy analizinis, analiziškas, a nie analitinis, analitiškas, które utworzono by już od formy przymiotnikowej; b) przyjmować termin języka obcego w jego oryginalnej formie, jeśli nie jest ona sprzeczna z wymową naszego języka. Na przykład całkowicie swojsko brzmiące terminy greckie ana- 2 Žr. Z. Žemaitis, Geometrijos ir trigonometrijos terminų rinkinėlis, Kaunas, 1920, 99 p. 193 lizis, sintezis nie ma żadnego powodu, by uzurpować sobie już dwukrotnie (po francusku i niemiecku) zniekształconą formę (por. analizė, sintezė) i odmieniać je w ten sposób: analizė, analizės, analizei…, skoro można ten wyraz doskonale odmieniać według jego oryginalnej formy podstawowej, zachowując także akcent języka greckiego, np.: analizis, analizío…; albo, chcąc zachować również grecki rodzaj wyrazu, odmieniać go według litewskiego słowa pilnatis: analizis, analizies, analiziai itd. Podobnie należało postąpić także z wyrazami minuta, sekunda, tertia, kvarta, kvinta itd., nie zmieniając ich na minutė, sekundė, tercė, kvartė itd. Możemy przypomnieć także inny powszechny przykład zniekształcania terminów łacińskich, przyjęty przez naszych językoznawców facitu consensu. W średniowieczu i na początku czasów nowożytnych europejscy uczeni powszechnie stosowali ułamki sześćdziesiętne, zwane filozoficznymi (fractiones philosophicae), które przywędrowały z Asyrii-Babilonii. W nich pierwszy ułamek (1/60) nazywano prima pars minuta (pierwsza część zmniejszona), w skrócie — minuta, drugi ułamek (1/60) — secunda; następne: tertia, quarta, quinta itd. Nazwy tych ułamków przetrwały do naszych czasów także w pomiarach kątów. Zatem lepiej byłoby pozostawić oryginalne formy minuta, sekunda…, zamiast form wtórnych, przejętych z języka niemieckiego, minutė, sekundė itd. A skoro już tak postąpiono, należałoby konsekwentnie używać także form tercija, kvartė, kvintė,… oktavė… W sprawach terminologii matematycznej musiałem zwrócić się także do Państwowej Komisji Terminologicznej, utworzonej w 1921 r., w której składzie działała podkomisja terminów matematycznych. Należeli do niej Pranas Mašiotas, A. Jakštas-Dambrauskas, malarz Adomas Varnas, Antanas Kaunas oraz, jak mi się zdaje, dwóch młodych językoznawców. Około 1923—1924 r. co najmniej dwa razy zwracałem się do P. Mašiotasa, prosząc, by podkomisja wyraziła opinię o terminach używanych na uniwersytecie i nowo tworzonych. P. Mašiotas organizował narady. Podczas nich sam P. Mašiotas zachowywał bierną postawę, A. Jakštas-Dambrauskas proponował własne, czasem wręcz dziwne terminy. Językoznawcy nie zgłębiali zagadnień matematycznych i niewiele mogli pomóc w rozpatrywaniu terminów. Dlatego w dziedzinie terminologii matematycznej za rządów burżuazji nie zrobiono niemal nic. W latach ustroju radzieckiego prace terminologiczne znacznie rozszerzono i zintensyfikowano. W instytucjach naukowych zwrócono uwagę na opracowywanie i wydawanie słowników terminów z poszczególnych dziedzin nauki, techniki i innych obszarów. Ukazały się już słowniki terminów prawniczych, geologiczno-geograficznych, chemicznych, fizycznych, melioracyjnych, tekstylnych i sportowych. Przygotowano lub przygotowuje się do druku słowniki botaniki, ekonomii, leśnictwa, medycyny i innych dziedzin. W 1954 r. rozpoczęto także dyskusję nad terminami matematycznymi, w której uczestniczyła Komisja Terminologiczna Instytutu Języka i Literatury Litewskiej (J. Kruopas, V. Bartusevičius, B. Vosilytė) oraz matematycy Państwowego Uniwersytetu Wileńskiego im. V. Kapsukasa: Z. Žemaitis, J. Kubilius, P. Katilius, G. Žilinskas, V. Statulevičius, V. Paulauskas, K. Grincevičius. Podczas narad rozpatrzono i przyjęto terminy używane w podręcznikach matematyki elementarnej. Najwięcej sporów wywołały terminy liečiamoji (lietėja…), plokštuma (plokštmė…), sintezis (sintezė…) itd. Matematycy zobowiązali się nadal gromadzić kartotekę terminów matematyki wyższej, aby w przyszłości można było opracować obszerny słownik terminów matematycznych obejmujący terminologię wszystkich gałęzi matematyki. Prace te intensywnie trwają do dziś. 200 Jak widzimy, w latach ustroju radzieckiego poważnie zatroszczono się o naszą terminologię matematyczną i wiele zrobiono, ujednolicając ją w podręcznikach i innej literaturze matematycznej przeznaczonej dla szerokiego grona odbiorców. Obecnie więcej troski wymaga terminologia związana z nowymi, bardzo szybko rozwijającymi się naukami matematycznymi. Dobrze byłoby, gdyby Komisja Terminologiczna Instytutu Języka i Literatury Litewskiej oraz matematycy republiki kontynuowali prace terminologiczne i opracowali taką terminologię matematyczną, która: a) pomagałaby osobom studiującym współczesne nauki matematyczne jak najtrafniej rozumieć nowe, niekiedy bardzo złożone pojęcia i idee; b) pozwalałaby również osobom z przynajmniej nieco odleglejszych specjalności uzyskać właściwe pojęcie o istocie i osiągnięciach najnowocześniejszych gałęzi matematyki. Należałoby przy tym jeszcze raz przejrzeć już używane terminy i te spośród nich, które nie spełniają wymogów logiczności, precyzji i konsekwencji albo mają inne wady, zastąpić lepszymi. O HISTORII LITEWSKIEJ TERMINOLOGII MATEMATYCZNEJ 3. ŻEMAJTIS Streszczenie Stosunkowo młoda litewska literatura matematyczna przez długi czas bardzo potrzebowała jednolitej, powszechnie uznanej terminologii. Usunięcia tego braku podjęli się litewscy matematycy M. Šikšnys i Z. Žemaitis, a częściowo także P. Mašiotas, którzy podczas pierwszej wojny światowej pracowali w litewskich szkołach dla uchodźców w Woroneżu. Postawili sobie za cel krytyczne zrewidowanie używanej dotychczas, bardzo niedoskonałej terminologii i, w miarę możliwości, stworzenie terminologii logicznie uzasadnionej, zgodnej z duchem języka litewskiego. Istotną pomoc zespołowi w tej pracy okazał wybitny litewski językoznawca I. Jablonskis. Zespół musiał włożyć niemało pracy w ustalenie prawidłowych nazw działań matematycznych, liczb biorących w nich udział oraz wyników działań. Dawniejsze terminy tworzono w większości przez dosłowne tłumaczenie terminów z innych języków, w których często ukształtowały się one historycznie, zgodnie z tradycją, lecz nie zawsze były logicznie uzasadnione. Na przykład: a) wynik mnożenia nazywa się po niemiecku Produkt, po polsku — iloczyn, po rosyjsku — произведение. Nazwy te w istocie nie wiążą się z nazwą samego działania: tak można nazwać także wyniki dowolnego innego wykonanego działania; b) logiczne określenie działania w innych językach brzmi tak samo jak nazwa procesu jego konkretnego wykonania; c) nazwy liczb, przez które mnoży się lub dzieli inne liczby, w innych językach pokrywają się z nazwami wykonawców działań, podczas gdy w istocie powinny nosić nazwy właściwe narzędziom działań, itp. Wymienieni wyżej matematycy, korzystając z autorytatywnej pomocy I. Jablonskisa, ustalili terminologię matematyczną wolną od wspomnianych niedostatków. Do zespołu zwrócił się o poradę także nauczyciel fizyki w sprawie terminologii fizycznej i chemicznej, a zagadnienia te zostały gruntownie omówione. Na przykład postawiono pytanie, jak najtrafniej nazwać pierwiastek chemiczny O (oxygenium). W innych językach europejskich jego nazwa wiąże się z pojęciem kwasu. Zwrócono jednak uwagę na to, że tlen nie jest niezbędnym składnikiem każdego kwasu (np. HCl nie zawiera O). Jego charakterystyczną właściwością jest natomiast to, że w jego obecności inne ciała palą się, dlatego jego nazwę (po litewsku deguonis) utworzono na podstawie słowa degti „palić się”. Wyniki prac zespołu opublikowali w 1920 r. jego członkowie M. Šikšnys i Z. Žemaitis w postaci dwóch słowników terminologicznych. Ustalona przez nich terminologia weszła do powszechnego użycia w litewskiej literaturze matematycznej. 201