Lietuviškos matematinės terminologijos istorijai

wynik działania. Wynik dzielenia po niemiecku Quotient, słowo pochodzenia łacińskiego, które Niemcowi nic nie mówi o tym, za pomocą którego działania liczba ta została otrzymana; po polsku iloraz nazywa się iloraz, lecz tą nazwą można by nazwać także mnożnik, który również oznacza, ile razy (ile razy) dana liczba ma być pomnożona (albo wzięta). Mnożnik i dzielnik w tych językach nazywają się tak, jak pisano we wcześniejszych wydaniach litewskich: daugintojas, dalytojas (oznacza to nie określoną liczbę, lecz człowieka wykonującego działania mnożenia lub dzielenia). Postanowiliśmy ściśle unikać takich nielogiczności, a liczby uczestniczące w działaniach nazywać możliwie krótszymi formami rzeczownikowymi (np. dėmuo, dėmenys, a nie dedamieji, sudedamieji); liczby, przez które mnoży się lub dzieli, traktować jako swoiste narzędzia, a ich nazwy tworzyć według form żywego języka (np. adiklis, kabiklis), mianowicie: daugiklis, daliklis i analogicznie w ułamkach —skaitiklis, vardiklis. Postanowiono więc również wynik mnożenia nazywać iloczynem. Niemało trudności sprawiła nam kwestia użycia przyimków przy określaniu działań mnożenia i dzielenia. Wcześniej powiedziano: mnożyć, dzielić na 5 albo — mnożyć, dzielić przez pięć. Było jasne, że pierwsza konstrukcja zupełnie nie pasuje do języka litewskiego. Druga konstrukcja jest poprawna i mogłaby być stosowana, gdy mnożnik lub dzielnik są konkretnymi dodatnimi liczbami całkowitymi, jednak w bardziej ogólnych przypadkach i w działaniach na liczbach literowych jest niewygodna, ponieważ za każdym razem trzeba byłoby dodawać „„..liczbą““ itd. ir J. Jablonskis przypomniał zwroty żywego języka: dzielić, mierzyć na oko: ona potrafi ugotować obiad z książki, czyli „jak oko wskazuje”, „jak książka wskazuje”. Zatem konstrukcją, którą należy wybrać, jest pomnożyć przez mnożnik, tj. „jak wskazuje mnożnik- ”. Wszyscy bardzo ucieszyliśmy się z takiej propozycji. Propozycja J. Jablonskisa, aby używać przyimka iš także w przypadku dzielenia, nie wzbudziła entuzjazmu matematyków. Zwrócono mi uwagę, że używanie przyimka iš w przypadku trzech różnych działań będzie niewygodne nie tylko z punktu widzenia stylu języka, lecz także utrudni zrozumienie języka matematycznego; często trzeba będzie używać wyrażenia „dzielić przez liczbę” itp. Zwrócono uwagę na to, że w dzieleniu kryją się dwa dość różne przypadki pod względem wyjaśniania i wykonywania działania: a) dzielenie na równe części oraz b) dzielenie według pojemności (dzielenie pojemnościowe). W pierwszym (a) przypadku naturalne jest używanie przyimka į (np.. dzielić na 5 części), a w drugim (b) — przyimka po (np. 35 kg podzielić, rozdzielić po 5 kg). W przypadku konkretnych, zwłaszcza mianowanych, liczb mianowanych, zgodnie z istotą działania należy używać tego lub innego przyimka, natomiast w przypadku liczb ogólnych, literowych, lepiej pasuje przyimek po. Dlatego też proponowałem, aby w takich przypadkach ogólnych działań stosować przyimek po, a nie iš. Autorytet J. Jablonskisa przeważył, ale i teraz wydaje mi się, że lepiej byłoby pozostawić przyimek po. Nowe litewskie terminy algebraiczne (liczby dodatnie, ujemne itd.), o ile pamiętam, zostały zaproponowane przez M. Šikšnysa i szybko przyjęte przez nas wszystkich. Wiele ir rozmyślano, a nawet spierano się o równanie. To terminu nie było we wcześniejszych pismach litewskich. Na wzór innych języków narzucały się terminy lygybė, lyginys; pojawiły się terminy lygmė, lygmuo. Wydawało się, że najwłaściwszym terminem będzie „lygtis”. J. Jablonskis dość stanowczo sprzeciwiał się formie liczby ir pojedynczej i proponował „lygtys”. Wyjaśniał, że chodzi tu o konieczne współdziałanie dwóch części, równouprawniesu nie, równowagę; w takich przypadkach w żywym języku używa się rzeczowników ir w liczbie mnogiej, takich jak: „rogės”, „žirklės”, „žiotys”. Trzeba było długo przekonywać J. Jablonskisa, że dla matematyków ważne jest wyrażenie tego 197 pojęcia w liczbie pojedynczej, aby było jasne, że chodzi nie o kilka, lecz o jedno równanie. J. Jablonskis ustąpił i przyjęto termin „lygtis”. Pozostałe terminy arytmetyki i algebry (np. ułamki, sprowadzanie ich do wspólnego mianownika, proporcje, logarytmy itd.) nie sprawiały większych trudności i nie wywoływały sporów. Przygotowanie wyników tych prac do druku zobowiązał się wziąć na siebie M. Šikšnys?, Autorowi tych wspomnień przyszło również wiele pracować w dziedzinie terminologii geometrii i trygonometrii. Jednym z pierwszych pytań było nazewnictwo linii. Było jasne, że pozostawienie terminów „prosta”, „krzywa”, „prostopadła” spowoduje wiele niedogodności z punktu widzenia języka i niejasności w sensie matematycznym. Odczuwano potrzebę nazywania tych obiektów nie w formie przymiotnikowej, lecz krótszymi rzeczownikami. Zaproponowałem: krzywa, prosta, prostopadła. Wszyscy się na to zgodzili, choć nie były to słowa zaczerpnięte z żywego języka. Dyskutowano nad nazwą stycznej. Przymiotnikowa forma nazwy tej prostej mogła powodować niemało niejasności, a nawet dwuznaczności: czy jest to prosta, która czegoś dotyka, czy taka, której coś dotyka. Na wzór „prosta”, „krzywa” zaproponowałem nazwać styczną „liesnė”, tak jak w żywym języku mówi się: „rėksnė”, „dėsnė” (kura). Wniknąwszy w istotę tej prostej (jej, lecz nie tego, co jej dotyczy), J. Jablonskis postanowił, że najwłaściwiej będzie nazwać ją lietėja, podkreślając tym jej pewną aktywność. Przez analogię przecinająca została nazwana kirtėja. Do oznaczenia okręgu i jego promienia używano dotąd słów ratas i stipinas, A. Jakštas-- Dambrauskas używał terminu ratilas. Szybko przyjęto, jak się zdaje, zaproponowane przez J. Jablonskisa terminy apskritimas i spindulys, ale zezwolono także na używanie radiusas. Z inicjatywy J. Jablonskisa przyjęto również termin skritulys „figura ograniczona okręgiem- ”. O ile pamiętam, termin plokštuma nie wywołał sporów. Od początku wydawał mi się on nie całkiem właściwy. Plokštuma powinna oznaczać płaską część dowolnej powierzchni (np. na terenie górzystym pewną ograniczoną równinę, w załamanym dachu płaską część — platformę itp.). Nazywanie nieskończonej płaskiej powierzchni płaszczyzną jest równie nieścisłe, jak nazywanie prostej — prostą, krzywej — krzywą. Wydawało mi się, że potrzebny jest termin, który oznaczałby nie właściwość ani charakter powierzchni, lecz samą nieskończoną powierzchnię; takim słowem-- terminem mogłaby być (terminus technicus) ploksmė, plokštis. Również w żywym języku jest mnóstwo słów o takiej budowie, oznaczających pewne uogólnione pojęcia, np.: tėkmė, gelmė, kilmė i in. Niektórzy matematycy do dziś używają terminu plokšmė, łatwo tworzą od niego przymiotnik plokšminis (zamiast plokštuminis), i nie powoduje to żadnych niejasności. Uporządkowanie terminów trygonometrycznych nie nastręczało większych trudności. Podstawę stanowiły terminy międzynarodowe, różnice zdań dotyczyły jedynie ich litewskich końcówek i odmiany. Proponowano słowa sinus, cosinus również w języku litewskim uznać za formy mianownika i odpowiednio je odmieniać: sinus, sinaus, sinui itd. Zdaje się, że J. Jablonskiemu było przeznaczone postulować ich lituanizację w mianowniku, tj. pisać sinusas, cosinusas. Następnie stwierdzono, że tangens, cotangens, sekans należy nazywać: tangensas, contangensas, a nie tangentas, cotangentas..., jak tego wymagał J. Jablonskis, opierając się na zasadzie, że litewskie końcówki mianownika należy dołączać do tematu dopełniacza wyrazu języka obcego. Nie pomogły też przykłady żywego języka, + Zr. M. Šikšnys, Słowniczek terminów arytmetyki i algebry, Kowno, 1919, s. 47 198 N