Dėl kai kurių leksinių tarmybių literatūrinės formos

LIETUVIŲ KALBOS LEKSIKOS RAIDA LIETUVOS TSR MOKSLŲ AKADEMIJA LITERACKIE FORMY NIEKTÓRYCH GWARYZMÓW LEKSYKALNYCH J. KLIMAVIČIUS Ustalenie literackich form leksykalnych dialektyzmów może niekiedy nastręczać trudności. W niektórych przypadkach znajomość praw fonetycznych dialektu może nie wystarczyć, ponieważ na ich podstawie możliwa jest dwojaka lub trojaka rekonstrukcja. Wtedy z pomocą przychodzą geografia i etymologia wyrazu. Spróbujemy zilustrować to kilkoma bardziej wyrazistymi przykładami. Na obszarze wschodnich Dzuków używa się nazwy potrawy — gęstej, tłuczonej masy ziemniaczanej — występującej w następujących wariantach gwarowych: ciulčienė Lkm (Gmž), Dglš, Vdš, Ml, Dkšt; ciulčienis Švnč, Prng, Ml; cilčienė Tvr, Dsn, Ml; cilčienis Tvr, Ad, Dglš, Plš, Švnč²; ciuncielius Prng; cincielius Dkšt, Rš, Dglš; cincielis Dglš. Jak należałoby przenieść wszystkie te warianty do języka literackiego? Jako hasła w tomie II „Słownika języka litewskiego” (Wilno, 1947) podano cilčienė Tvr, cilčienis (< tiltienis?) Dglš, cincielius Rš, Dkšt, cincielis Dglš oraz čilčiėnis Švnč, Plš, čiulčienis Prng, Švnč, čiulčienė Lkm (Gmž), Dglš. W kartotece „Słownika języka litewskiego” znajdujemy ponadto tiltienė Dsn (K. Būg), Ml, Švnč oraz tiltienis J. Balč (zrekonstruowane z cilčienis OG67 i OG365). Mamy zatem trzy rodzaje transpozycji: c ~ č, c ~ č̌ i c ~ t³. Taka trójwariantowość jest niemożliwa. Po pierwsze, niemożliwy jest trzeci wariant (c ~ t). Taką formę można by zrekonstruować na podstawie Tvr, Ml, Švnč, ale taka rekonstrukcja jest niemożliwa na obszarze (Dglš, Plš, Dkšt, Rš, Vdš, Lkm, Prng), gdzie nie występuje tak zwana druga dzukacja (c < t)⁴. Geografia wyrazu wskazuje zatem, że formy tiltienė, tiltienis są niemożliwe. Znacznie trudniejsza jest kwestia, czy w tym przypadku można przyjąć dzukowską odpowiedniość c ~ č, czy też należy pozostawić c. Należy przy tym ustalić, jaki jest stosunek między wariantami ciulčienė i cilčienė, 1 W artykule stosuje się skróty używane w „Słowniku języka litewskiego”. 2 W kartotece „Słownika języka litewskiego” znajduje się jeden fiszkowy zapis cilčienio z Marcinkonys. Przez pomyłkę wyraz ten (~ čilčienis) z wymienionej miejscowości trafił także do tomu II. Jest to niemożliwe. Po pierwsze, wyrazu tego nie znają inni zachodni Dzukowie, którzy używają formy grūdžielius~grūdžielius „tłuczona masa ziemniaczana (niekiedy z konopiami lub makiem)” Mrc (Zervynos), Vrn, Knv, Dv, Lš, Lzd, Lp, Nč, Rod, Plš. Po drugie, zachodnim Dzukom obcy jest także inny wyraz użyty w zdaniu, ciulė~čiulė, którego zasięg pokrywa się z obszarem występowania nazwy potrawy wschodnich Dzuków, którą tu omawiamy. 3 Nawet u tych samych autorów w jednych przypadkach rekonstruowano formę w jeden sposób, w innych — inaczej. Np. u K. Būgi: tiltienė Dsn i čiulčienė Lkm (Gmž), u J. Balčikonisa: cilčienis Tvr i tiltienis Tvr (OG67 i OG365). 4 Dlatego bezpodstawnie podnosi się kwestię formy cilčienis (< tiltienis?) Dglš („Słownik języka litewskiego”, II). 169 który z nich jest podstawowy. Powiązanie wszystkich wariantów tego wyrazu z innymi wyrazami pokrewnymi pod względem etymologicznym (semantycznym i fonetycznym) daje odpowiedź na oba pytania i wskazuje, że formę podstawową można odtworzyć jako čiulčienė. Rdzeń tej formy čiul- znajdujemy w wielu semantycznie identycznych lub bardzo zbliżonych wyrazach, używanych w języku literackim i w innych dialektach (nie-dzūkijskich). Np.: a) čiūloti „trzeć”: Suskrendusius autus čiūloti, kad būtų minkšti J. Pačiūlok biškį tą koją, taip neskaudės Grg; b) z formantem -k-: čiulkė: Valgis iš sugrūstų kanapių, duonos ir obalių vadinas čiulkė J; čiulkis „čiulkinys“ Rt; čiulkinys „tłuczona potrawa (najczęściej ziemniaczana, czasem mieszana — z konopiami, grochem, a także z kaszy, mąki owsianej)“ Trk, Šlv, Vl, Šk, Vlky, Kps, Smn, Vp, Msn, Dkk, Ds, Kp, Lnkv; „bryła, grudka“: Tu dirbk čiulkinius, o aš kočiosiu blynus Jd. Kuodelį man suvelė į čiulkinį — nė paverpt negalima Erž; čiulkinį grūsti przen. „biegać w górę i w dół (o krążeniu komarów); skakać“ Krš, Krkl, Škn, Km; čiulkynė „potrawa z tłuczonych konopi, chleba i grochu; čiulkinys“ Krš, Krkl; čiulkinė „tłuczone purée ziemniaczane“ Gly; čiulkinas „bryła, grudka“ Rs; przen. „mały owad, komar“ Sv; čiulkinis „čiulškis“ Vkš; čiulškis „choroba koni, przy której za zębami zbierają się ości, które ranią i nie pozwalają jeść“ End; interj. čiulku „na określenie bicia, ugniatania, skrobania“: Senutė šviestą čiulku čiulku mušė rš; čiulkti „tłuc, trzeć“: Uodai vakarais čiulkinę čiulkia Glv. Tai tau neimt pirštinių, dabar turi čiulkinę čiulkt (=trzeć ręce) Šk. We wszystkich tych wyrazach rdzeń čiul- wskazuje na znaczenie tłuczenia, tarcia. Rdzeń ten znajdujemy jeszcze w kilku wyrazach wschodnich dialektów dzūkijskich: a) z formantem -č-: čiulčis ~ čiulčis „čiulčienė“ Prng, Tvr; čiulcinys ~ čiulčinyš „čiulčienė“ Tvr, Dkšt, Švnč; b) bez formantów: čiūlė ~ čiūlė „grudka ciasta, kaszy lub śniegu“ Tvr, Dsn, Dglš, Vdš, Prng, Plš, Švnč, Ml; čiūlėti ~ čiūlėti „ugniatać, gnieść, żuć“ Dglš, Rš, Švnč: Sučiūlėk čiūlę košės i valgyk Ck. Można jeszcze dodać, że także w II tomie „Słownika języka litewskiego” formy tych wyrazów ze wschodnich dialektów dzūkijskich podano z odtworzonym č: čiulčis, čiūlė, čiūlėti (čiulcinys ~ čiulčinyš znany jedynie z uzupełnień kartoteki). Niektóre wyrazy z rdzeniem čiul- mają też znaczenie ssania, karmienia piersią, np.: čiulčė (čiulėlė, čiuliūkas, čiuliūtė) „smoczek“, čiulénti „ssać“, čiulkti „ssać pierś“: Čiulkią čiulkia lyg avinas cacoką Šk. Przy determinantach -m-, -n- i -p- znane jest niemal wyłącznie to znaczenie, np.: čiulmikas „smoczek“, čiulmyti „ssać, ssać pierś“, čiulnėnti „ssać“, čiulpti i in. Oba znaczenia są ze sobą powiązane, ale pierwotne jest znaczenie tłuczenia, tarcia. Mogłyby o tym pośrednio świadczyć dwa fakty. Po pierwsze, istnieją wyrazy z tym rdzeniem, które mają oba znaczenia, np. čiulkė „tłuczona kasza“ i „fajka“, čiulkinys „tłuczona kasza“ i „smoczek“, przy czym drugie znaczenie jest wtórne, węższe i mniej wyraziste. Po drugie, również sam wyraz grūsti ma wtórne znaczenie „ssać, ssać pierś“, np.: Avukai avį ka grūda, ka grūda Plv. Veršis kai kumelys, visai karvę pargrūš Plv.5 Pod względem semantycznym wyraz čiulčienė można zestawić z innymi nazwami potraw tłuczonych, np.: grūšlys, grūštienė, kruštienė, krušinys i in. 5 W III tomie „Słownika języka litewskiego” to znaczenie nie zostało odnotowane z powodu skąpego materiału w kartotece — jest tylko jedno zdanie: Veršiukas grūdžia grūdžia tešmenį — ir vis neprizinda Gs, podane przy znaczeniu „uderzać”. Nawiasem mówiąc, znaczenie to zilustrowano tylko dwoma przykładami: wspomnianym, który błędnie zrozumiano, oraz jeszcze jednym: Teip grūda duris vaikai Vrn. 170 Ustaliwszy formę podstawową čiulčienė, możemy łatwo wyjaśnić również formę sąsiednią čilčienė. Čiulčienė: čilčienė = čiulbėti Prng, Plš: čilbėti Švnč, Klt, Krd, Mlt, Ds, Grv; čiulbutė: čiulbutė Rš; čiulvuoti: čiulvuoti Tvr, Ml; čiulpti: čilpti Jnšk; čiupinėti: čipinėti Ds, Jnšk; čiupnoti: čipnoti Slnt; čiupryna: čipryna Jž, Smal, Klov, Skp. Widzimy, że i zamiast literackiego iu występuje również w tych miejscowościach (Tvr, Rš, Švnč), w których używana jest forma čilčienė. Oczywiście nie można oczekiwać całkowitego pokrycia (ani we wszystkich wyrazach) zasięgu, ponieważ iu: i nie jest prawidłowością, lecz tendencją. Można jeszcze dodać, że nawet w tych samych miejscowościach — Dkšt, Dglš, Lkm, Ml, Švnč — występują oba warianty badanego przez nas wyrazu. Że čilčienė jest wariantem fonetycznym čiulčienės, a nie odwrotnie, świadczy także to, że w języku litewskim nie ma wyrazów z rdzeniem čil- oznaczających ugniatanie, deptanie, których nie dałoby się powiązać z identycznymi lub semantycznie bliskimi wyrazami z rdzeniem čiul-; są one zatem wariantami tego rdzenia. Np.: čilčiokas 1. „coś splątanego; kłębek”: Susivėlė į čilčiokus pakulos Yl. 2. „pewna choroba koni; čiulškis”: Nedubakit arkliams miežinių pelų, arkliai įgaus čilčioką Grg, por. čiulčiokas || čiulčekas: 1. Et, netikus tu verpėja: visas vilnas išvarei čiulčekais Slk. 2. Iš miežinių pelų ėdimo arkliui metasi čiulčiokai dantyse End; čiulkšnoti „gryźć coś, co trudno ugryźć”, por. čiulkšnoti „cmokać”; čiūkinti „ciąć tępym narzędziem; trzeć, ścierać”, por. čiulkšis 1. „smoczek”, 2. „pewna choroba koni”; čilinti „trzeć, wycierać, ścierać; ostrzyć”: Mergelė nučilino geležėle virvelę ir atpalaidavo ožiukelį Rš, por. čiulinti 1. „cmokać, budzić dziecko (wciągając powietrze do ust wargami)”: Mama vaiką čiulina Žb, 2. „trzeć, szorować, czyścić, wygładzać”: Tavo kostiumas jau gerai nučiulintas (= znoszony, wytarty) Žb. Nors prieš šventes apsičiulintų — gyvena kaip kiaulė migy Vj. A zatem analiza ta pokazuje, że formę podstawową można z całą pewnością odtworzyć jako čilčienė, włączając ją do szerszej grupy wyrazów pokrewnych (čiulkė, čiulkinys, čiulčis, čiulčinys,...). Jeśli chodzi o przyrostek -ienė, należy powiedzieć, że używa się go na przemian z -ienis, np. w Tvr, Ml, Dglš występują oba. Pierwszeństwo przyznaje się przyrostkowi -ienė, ponieważ jest on częstszy w języku literackim. Formy činčielius, činčielius, činčielis są przekształceniami fonetycznymi form z rdzeniem čiul-⁶, por. čiunkė: čiulkė, čiunkinys: čiulkinys, čiunkų: čiulkų, čiunkti: čiulkti i in.; tylko wskutek dysymilacji zachodzi zmiana także w przyrostku — n: l. One również są używane na przemian, np.: Dglš — čilčienis i činčielis, Prng — čilčienis i čiunčielius, Dkšt — čilčienė i činčielius. Wszystkie warianty wyrazu čilčienė można by połączyć odsyłaczami w następujący łańcuch leksykograficzny: čilčienis zob. čilčienė zob. čiulčienė; činčielis zob. činčielius zob. čiunčielius zob. čiulčienė; čiulčienis zob. čiulčienė; a także — čiulčis zob. čiulčinys zob. čiulčienė. Ponadto čiulčienė można by powiązać z bliższymi synonimami: čiulkinys, čiulkynė, čiulkė, čiulkis. Podobnie, opierając się na etymologicznym powiązaniu wyrazów, można by wyjaśnić więcej konkretnych faktów językowych. W II tomie „Słownika języka litewskiego” znajdują się dwa wyrazy: čiunkūčiai „małe meszki (komary, muchy)” Š oraz čiunkūtis „komar, meszka” Tvr. Niewątpliwie w gwarze dzukijskiej wyrazy te wymawia się jednakowo, lecz rekonstruuje się je odmiennie. Formą języka literackiego powinno być čiunkūtis, por. čiulkīnas „drobny owad, meszka” Sv, por. także čiulkinti (čiunkinti) „ugniatać”. 6 Szerzej o alternacji l: n zob. Jan Otrębski, Gramatyka języka litewskiego, I, Warszawa, 1958, p. 332. 171 Wyraz čilpinti „prząść cienko”: Cilpina siūlą kai gyslelę Vlk, iščilpinti Rod można by powiązać z čiulpinti „bardzo oszczędzać”: Čiulpinau visą žiemą, vargiai užteko Pnd. Šiaip taip išsičiulpinom su pašaru An. W ten sposób wyraz čilpinti ~ člpinti nie pozostałby osamotnionym reprezentantem rdzenia čil-p-, lecz zostałby włączony do szerszej grupy wyrazów pokrewnych. Podobne znaczenie jak čiulpinti ma wyraz čiulkinti, por.: Moterys viralą balindamos čiulkina (= cienko dolewają, oszczędzając mleko), natomiast vyrai žūtkina (= leją mleko obficie) Vlk (J. Balč). Wyraz ten pozwala wyjaśnić wątpliwy wyraz čiulkinti, który informator objaśnia jako „prząść”, a w II tomie „Słownika języka litewskiego” jako „prząść z dźwiękiem” (zapewne wiąże się go z wykrzyknikiem čili (n)). Relacja semantyczna między wyrazami čiulkinti: čil-kinti jest taka sama jak między wyrazami čiulpinti: čilpinti. W SPRAWIE PRZENOSZENIA NIEKTÓRYCH LEKSYKALNYCH DIALEKTYZMÓW DO JĘZYKA LITERACKIEGO Й. КЛИМАВИЧЮС Р е з ю м е Przy przenoszeniu leksykalnych dialektyzmów do języka literackiego niekiedy pojawiają się znaczne trudności. Zastosowanie praw fonetycznych dialektu nie wystarcza: może ono dać formy podwójne lub potrójne. W takich przypadkach pomocne jest wykorzystanie danych dotyczących geografii wyrazu oraz etymologiczne powiązanie formy dialektalnej z innymi wyrazami języka literackiego i innych dialektów. Analizę taką zilustrowano w niniejszym artykule jednym dość wyrazistym przykładem. W dialekcie wschodnich Dzuków używa się nazwy potrawy — tłuczonej kaszy ziemniaczanej, mąki owsianej, występującej w wariantach: ciulčienė, ciulčienis, cilčienė, cilčienis, ciunčiėlius, cincėlius, cincėlis. W akademickim „Słowniku języka litewskiego” uwzględniono formy potrójne: cicėnė, čiulčienė i tilitienis. Dowodzimy, że poprawny pozostaje tylko drugi wariant — čiulčienė (dzuk. с~č). Po pierwsze, trzeci wariant jest całkowicie niemożliwy (с~t), ponieważ forma ta występuje również na tym obszarze wschodnich Dzuków, gdzie nie ma с < t (jest tylko с < č). Po drugie, formy te można z dużą pewnością etymologicznie powiązać z innymi wyrazami języka literackiego i innych gwar, identycznymi lub zbliżonymi pod względem semantycznym: čiulkītņys, čiulkis, čiulkė, čiulkti... Formy čilčienė i čiunčielius są przekształceniami fonetycznymi. W artykule krótko wspomina się także o przenoszeniu dzukskich wyrazów ciunkučiai i čilpinti.