Dėl kai kurių leksinių tarmybių literatūrinės formos

ODLEW UVIYU JĘZYKA LEKSYKI ROZWÓJ LEB UV. O08 T 8S R MIO. KS LIiQUAYK A DZIEŃ I J A DEL KAI KTÓRYCH LEKSYKALNYCH DIALektyzmów FORMY LITERACKIE FORMY J. KLIMAVICIUS | Ustalenie literackiej formy leksem dialektalnych może czasami być problematyczne. W niektórych przypadkach znajomość fonetycznych praw dialektu może nie wystarczyć, ponieważ na ich podstawie możliwa jest dwojaka lub ar trojaka rekonstrukcja. Wówczas z į pomocą przychodzi geografia wyrazu i etymologia. ir Spróbujemy zilustrować to jednym czy drugim bardziej wyrazistym przykładem. | Na obszarze wschodnich Dzuków używana jest nazwa — gęstej papki ziemniaczanej, mająca — następujące warianty dialektalne: ciulcišnė Lkm (Gm2)!, Dglš, Vdš, MI, Dkšt: ciulcienis Šynč, Prng, MI; cilciené Tvr, Dsn, MI; cilcičnis Tvr, Ad, Dglš, PI, Švnč? ; ciunciélius Prng; cincielius Dkšt, RS, Dglš: cincielis Dgls. Jak należałoby wszystkie te warianty przetransponować do į języka literackiego? W tomie „Słownika języka II litewskiego” (Wilno, jako 1947) hasła wysunięto cileiené Tvr, cilcienis (< tiltienis?) Dglš, cincielius RE, Dkšt, cincielis Dglš ir czilczienis Švnč, PIš, czulczienis Prng, Švnč, czulczienė Lkm (Gmż), Dglš. W kartotece „Słownika języka litewskiego” znajdujemy również tiltičėnė Dsn (K. Būg), MI, Švnčir tiltičnis J. Balč (atstatyta iš cileičėnis OG67 ir OG365). Zatem mamy trojaką transpozycję: cm Cc, cm č ir ¢ ~£3, Taka potrójność jest niemożliwa. Po pierwsze, trzeci wariant jest niemożliwy (c ~f). W ten sposób można by było odtworzyć iš Tvr, MI, Švnč, ale taka rekonstrukcja jest niemożliwa na tym obszarze (Dglš, PIS, Dkšt, RS, Vdš, Lkm, Prng), gdzie nie występuje tak zwane drugie dzekanie (c < f). A zatem geografia słowa pokazuje, że formy tiltiėnė, tiltienis są niemożliwe. Znacznie bardziej złożona jest kwestia, czy w tym ar przypadku można [mówić o] dzekach c ~& ar należy pozostawić c. Jednocześnie musimy ustalić, jak mają się do siebie warianty ciulcičnė ir cilcičnė. W ! artykule stosuje się skróty „Słownika języka litewskiego“. * W kartotece „Słownika języka litewskiego“ znajduje się jedna fiszka cilciénio iš Marcinkonys. Przez pomyłkę da słowo ( ~ čilčičnis) iš wspomniana miejscowość została ujęta ir į II tom. To niemożliwe. Po pierwsze, tego słowa nie mają inni zachodni Dzukowie, którzy używają grūdziėlius = grūdiėlius „tłuczone ziemniaki (czasami z konopiami su lub makiem)“ su Mrc (Zervynos), Vrn, Knv, Dv, L§, Lzd, Lp, Nč, Rod, Pls. Po drugie, dla zachodnich Dzuków ir nietypowe jest inne słowo użyte w zdaniu: ciūlė = čiūlė, którego zasięg pokrywa się z zasięgiem nazwy potrawy wschodnich Dzuków będącej przedmiotem naszych badań. z: * Nawet tų przez samych autorów w poszczególnych przypadk- —'" ach odtwarzane różnie. " Np. u K. Būgi: tiltiėnė Dsn ir čiulčiėnė Lkm (Gmž), J. Balčikonio: cilciénis Tvr ir tiltiėnis Tvr (OG67 ir OG365). 4 Dlatego cilciénis (<tiltienis ?) Dglš („Lietuvių kalbos žodynas“, II) jest bezzasadnie podnoszoną kwestią. ; 169 które z nich jest główne. Powiązanie wszystkich wariantów tego słowa z innymi pokrewnymi słowami pod względem etymologicznym (semantycznym i fonetycznym) daje odpowiedź na oba pytania i wskazuje, że jako formę podstawową można odtworzyć <i>čiulčiėnė</i>. Rdzeń tej formy znajdujemy w wielu semantycznie tożsamych lub bardzo bliskich słowach, które są używane w języku literackim i w innych (nie-dzukijskich) dialektach. a) <i>čiūloti- </i> „trzeć”: <i>Suskrendusius autus čiūloti, kad būtų minkšti</- i> J. <i>Pačiūlok biškį tq koją, taip neskaudės</i> Grg: b) z formantem -k-: <i>čiulkė<- /i>: <i>Valgis iš sugrūstų kanapių, duonos ir obalių vadinas čiulkė</i> J; <i>čiulkis- </i> „<i>čiulkinys</i>” Rt; <i>čiulkinys</i> „,gęsta kasza (najczęściej ziemniaczana, czasem mieszana — z konopiami, grochem, także z kaszy, mąki owsianej- )” Trk, Slv, VI, Šk, Vikv, Kps, Smn, Vp, Msn, Dkk, Ds, Kp, Lnkv; „guz, bryła”: <i>Tu dirbk čiulkinius, o aš kočiosiu blynus</i> Jd. Kłębek sfilcował mi się w czulkinię — nie da się go nawet uprząść ErZ; ugniatać czulkinię przen. „biegać tam i z powrotem (o lataniu komarów); skakać“ Krš, Krkl, Skn, Km; czulkynė „potrawa ze zmiażdżonych konopi, chleba i grochu; &ulkinys“ Krš, Krkl; czulkynė „tłuczone ziemniaki“ Glv; czulkinas „bryła, grudka“ Rs; skrót. „drobny owad, meszka” Sv; čiulkinis „čiulškis” Vkš; čiulškis „pewna choroba koni, gdy za zębami gromadzą się ości, które gryzą i nie pozwalają jeść” End; čiulku wykrz., „określenie bicia, ugniatania, skrobania- ”: Staruszka masło biła: čiulku čiulku rš; čiulkti „ugniatać, trzeć”: Wieczorami komary čiulkinę čiulkia Glv. To ci nie wziąć rękawic, teraz musisz čiulkinį čiulkt (= trzeć ręce) Sk. We wszystkich tych słowach rdzeń čiul wskazuje na znaczenie ugniatania, tarcia. Ten rdzeń znajdujemy jeszcze w kilku słowach wschodnich Dzuków: a) z formantem -č-: ciulcis ~ čiulčis „čiulčienė” Prng, Tvr: ciulcings ~ čiulčinys „čiulčienė” Tvr, Dkšt, Švnč; b) bez formantów: ciūlė ~ čiūlė „grudka ciasta, kaszy lub śniegu” Tvr, Dsn, Dglš, Vdš, Prng, PIš, Švnč, MI; ciūlėti ~ čiūlėti „ugniatać, memłać, żuć” Dgl3, Rš, Švnč: Suciūlėk ciūlę košės i valgyk Por. Można jeszcze dodać, że również w II tomie „Słownika języka litewskiego” formy tych słów wschodnio-- dzukijskich podawane są z przywróconym č: čiulčis, čiūlė, čiūlėti (ciulcinys ~ čiulčinys znane jest tylko z uzupełnień kartoteki). iš Niektóre wyrazy z rdzeniem čiulmają znaczenie ssania, ir karmienia piersią, np.: čiūlčė (Ciulelé, čiuliūkas, čiuliūtė) „smoczek“, čiulėnti „ssać“, čiulkti „ssać pierś“: Čiulkia čiulkia lyg avinas cacoką Šk. Su determinantami -m-, -nir -prawie tylko znaczenie jest znane, ši np.: čiulmikas ir „smoczek“, čiulmyti „ssać, ssać pierś“, čiulnėnti „ssać“, čiulpti itd. ir Oba znaczenia są ze sobą związane, ale pierwotne jest znaczenie ubijania, tarcia. Mogłaby o tym pośrednio świadczyć para faktów. Po pierwsze, istnieją słowa od tego rdzenia, które mają oba znaczenia, np. čiulkė „grudowana kasza” ir „fajka”, čiulkinįs „grudowana kasza” ir „smoczek”, lecz drugie jest znaczeniem pochodnym, węższym i bledszym. Po drugie, ir samo słowo grūsti ma znaczenie pochodne „ssać, czerpać mleko”, np. : Avukai avį grūda, ka grūda ka Plv. Cielę niczym źrebię, całkiem przewróci krowę Plv.5. Semantycznie słowo čiulčiėnė możemy zestawiać z su innymi nazwami potraw z rozgniecionych produktów, np.: grislys, gristiéné, krustiéné, ir kriušinjs itd. * „Słownika języka litewskiego” W tomie III znaczenie nie ši zostało odzwierciedlone; ze względu na skąpość materiału kartotekow- — ego zamieszczono tylko jedno zdanie: Veršiukas grūdžia grūdžia — ir tešmenį vis neprižinda Gs, które podaje się przy znaczeniu ; „tłuc, rozbijać”, ši przy czym znaczenie ilustrują tylko dwa przykłady: wspomniany, błędnie zrozumiany, oraz jeszcze ir jeden: Teip ūda gr duris vaikai Vn. 170 Ustaliwszy formę podstawową čiulčiėnė, z łatwością możemy wyjaśnić także formę sąsiednią čilčiėnė. Čiulčiėnė: čilčiėnė = čiulbėti Prng, PIS: čilbėti Švnč, Kit, Krd, Mlt, Ds, Grv; čiulbutė: čilbutė RS; čiulvuoti: čilvuoti Tvr, Ml; čiulpti: čilpti Jnšk; čiupinėti: čipinėti Ds, Jnšk; čiupnoti: čipnoti Slnt; čiupryna: čipryna Jž, Smal, Klov, Skp. Widzimy, że zamiast literackiego iu występuje i także w tych miejscowościach (Tvr, Rš, Švnč), w których używana jest forma čilčiėnė. Oczywiście nie można oczekiwać całkowitego pokrywania się (również wszystkich wyrazów) obszaru, ponieważ iu: i nie jest prawem, lecz tendencją. Można jeszcze dodać, że nawet w tych samych miejscowościach — Dkšt, Dglš, Lkm, MI, Švnč — występują oba warianty rozpatrywanego przez nas wyrazu. O tym, że čilčiėnė jest wariantem fonetycznym formy o ne čiulčiėnė, świadczy również to, ir że w języku litewskim nie ma wyrazów z rdzeniem čil oznaczających ugniatanie, tarcie, których nie można byłoby powiązać z identycznymi lub semantycznie bliskimi wyrazami z rdzeniem čiul; wynika z tego, że są one wariantami tego rdzenia. Np.: čilčiokas 1. „ktoś potargany; vatulas”: Susivėlė į čilčiokus pakulos Yl. 2. „taka choroba koni; čiulškis“: Nie dawajcie koniom jęczmiennego pely, konie dostaną czilczoka Grg, por. čiulčiokas || čiulččkas: 1. Ech, nieudolna z ciebie prządka: całą wełnę przetkałaś w czulczekach Slk. 2. Od jęczmiennego pely koniowi mo pojawiają się czulczoki między zębami End; čilkšnėti „żuć coś trudnego do przegryzienia“, por. čiulkšnoti „cmokać“; čilškinti „ciąć tępym przedmiotem; trzeć, ścierać”, por. čiulškis 1. ,Zindukas®, 2. „taka choroba koni”; čilinti „trzeć, ścierać, strugać; ostrzyć”: Mergelė nučilino żelazkiem sznurek, uwolniła koźlątko ir Rš, por. čiūlinti 1. „ssać, budzić dziecko (ustami wciągając į powietrze do ust)“: Mama dziecko ssie Žb, „trzeć, 2. szorować, czyścić, upiększać“: Twój garnitur jest już dobrze wytarty ( =znoszony, wytarty) Žb. Chociaż przed świętami się — wyszorował, żyje jak świnia w chlewie Vj. Zatem ši analiza pokazuje, że jako formę podstawową można całkowicie wiarygodnie zrekonstruować ją į čiulčiėnė, włączając szerszą grupę wyrazów pokrewnych (čiulkė, čiulkinys, čiulčis, čiulčinys,...). Z powodu przyrostka -ienė należy powiedzieć, że są ji używane wymiennie su -ienis, np., Tvr, MI, Dglš występują obie. Pierwszeństwo przyznaje się przyrostkowi -ienė, ponieważ jest ji popularniejszy w języku literackim. Formy čiunčiėlius, činčiėlius, činčiėlis są fonetycznymi przekształceniami rdzenia iš čiulformu®, por. čiunkė: čiulkė, čiunkinys: čiulkinys, čiunkū: čiulku, čiurikti: čiulkti itd., tylko ir wskutek dysymilacji w przyrostku ir zachodzi zmiana m:/. — One również są używane wymiennie, np. : Dglš — čilčiėnis ir činčiėlis, Prng — čiulčiėnis ir čiunčiėlius, Dkšt — čiulčiėnė ir činčiėlius. Wszystkie warianty słowa čiulčiėnė moglibyśmy połączyć odsyłaczaį mi w następujący łańcuch leksykograficzny: čilčiėnis zob. čilčiėnė zob. čiulčiėnė: činčiėlis Zob. činčiėlius Zob. &undielius zob. čiulčiėnė; čiulčiėnis zob. čiulčiėnė; także čiulčis — zob. čiulčinys zob. čiulčiėnė. Be to, čiulčiėnė mogłaby być również powiązana bliższymi synonimami: su čiulkinys, čiulkynė, čiulkė, čiulkis. Podobnie, opierając się na etymologicznym powiązaniu wyrazów, moglibyśmy wyjaśnić ir więcej konkretnych faktów językowych. W tomie „Słownika języka II litewskiego” znajdują się du wyrazy: ciunkūčiai „małe meszki (komary, muszki)” Š ir čiunkūtis „komar, meszka” Tvr. Be bez wątpienia, w dialekcie dzukijskim wyrazy te są wymawiane jednakowo, lecz różnie rekonstruowane. Formą języka literackiego powinno stanowić słowo čiunkūtis, por. čiulkinas „drobny owad, meszek” Sv, por. dalej: čiulkinį (čiunkinį) grūsti. * Szerzej odnośnie do /: n odmiany zob. Jan Otrębski, Gramatyka języka litewskiego, I, Warszawa, 1958, p. 332. 171