Dėl senųjų baltų teritorijos pietryčių ribos

RECENZJE DEL STARYCH BAŁTYCKIEGO TERYTORIUM POŁUDNIOWO-WSCHODNIEJ GRANICY B. B. Cenos, bBaaro-upanckuii KoxTakT B. [IuenpoBckoM JieBoGepexbe, «CoBeTckast apxeosiorusi», 1965, Ne 4, p. 52—62. 1962 m. pasirodžiusi V. Toporovo ir O. Trubačiovo monografija ,,Aukstutinés Padneprés hidronimų lingvistinė analizé“! susilaukė plataus atgarsio mūsų šalyje užsienyje. ir Tas atgarsis neapsiriboja vien daugeliu recenzijų bei anotacijų, bet yra kur kas svarbesnis. Minėtoji monografija tapo dalykiškų svarstymų bei diskusijų objektu tuo stimuliuojančiu pamatu, kuris ir skatina tolesnius ieškojimus tyrinėjimus?. ir Dziś jest jeszcze za wcześnie, aby przesądzać, czy wszystkie ar hipotezy zawarte w monografii zostaną ir potwierdzone przez przyszłe badania, jednak najważniejsze jų (obecność bałtyckich hydronimów aż do basenu Sejmu, względna chronologia bałtyckich słowiańskich hydronimów Górnego Naddnieprza) pozostają ir niepodważalne. Jednym z najważnieir jszych najnowszych V. Toporowa ir O. wniosków monografii Trubaczowa było ustalenie południowo-wschodniej granicy występowania bałtyckich hydronimów oraz ir stwierdzenie bezpośrednich kontaktów językowych Bałtów z Irańczykami. Ši śmiały wniosek znacznie skorygował M. Twierdzenie Fasmera, że ir Bałtów i Irańczyków już w ostatnich stuleciach I tysiąclecia p.n.e. oddzielały plemiona słowiańskie. Kultura materialna, która odróżniała północnych Irańczyków od południowych Bałtów, jest przez archeologów zwykle nazywana Juchnowską (nazwa miejscowości) kulturą. Do ostatnich lat kultura Juchnowska była jednomyślnie przypisywana B. H. Tonopos, O. H. Tpy6aučės, JIMHIBHCTHUECKHIi auaji3 THADOHHMOB Bepxuero Ilojnneniposba, Mocksa, 1962. ? Na przykład po monografii „Górnego Językowa analiza hydronimów Naddnieprza“ na dwóch konferencjach toponimicznych na dużą skalę, które odbyły się z okazji jej ukazania się, autorzy co najmniej kilku referatów, analizujący problem substratu bałtyckich nazw miejscowych, opierali się na wspomnianej ir monografii, por. O. H. Topnees, Bonpocy K nponcxoxXjteHHH o THApOHHMA Mocksa, kn. : Bceecoiosnas kondepenunss no TonoKHMHKe CCCP (Tesucs 10K71afoB H COo6mennū- ), Jlennurpas, 1965, p. 100; A. C. Stepy ak, GŁÓWNE OBSZARY INDOEUROPEJSKIE Środkowoeuropejskiego Lewobrzeżna, tamże, p. 131; B. A. Kukennų, GaarounINDOEUROPEJSKIE BADANIA MH HISTORYCZNO-GEOGRAFICZNE REKONSTRUKCJA ТОНОННМНУЕСКОТО Аанамвагра, кн. : III pecny6aukancbka omomactuusa (rigponimiuna) koudepenuis (Tesn), Kuis, 1965, p. 31; B. I. Ilerpos, Baaruka i caaBika B rizpowimii Ykpainm, ten pat, p. 115. 239 Славам. Пожалуй, первым в славянскости этой культуры усомнился H. Mora, подозревая, что она ji может быть балтской. Jeden z najwybitniejszych archeologów naszego kraju P. Tretiakow, który uważał kulturę juchnowską za słowiańską, (1963 później m.) zmienił swoje zdanie. Jednakże problem przynależności etnicznej kultury juchnowskiej nie została jeszcze przez to rozwiązana. Problem ten, wykorzystując dane lingwistyczne, zwłaszcza toponimicznir e, rozwiązuje archeolog V. Siedow w swoim artykule „O kontaktach bałtycko-irańskich Na lewym brzegu Dniepru“. Nie zagłębiając się w szczegóły į argumentacji, można wspomnieć o najważniejszych wnioskach, które bardzo pomogą językoznawcom interesującym się bałtycko-irańskimi i bałtycko-słowiańskimi związkami językowymi. Przede wszystkim autor twierdzi, że Kultura juchnowska jest niewątpliwie bałtycka. Autor pisze: „Szczegółowe zestawienie archeologicznej mapy ir toponimicznej wczesnej epoki żelaza wskazuje na słuszność wniosku, że większość iranizmów Pozostawienie w dorzeczu Sejmu plemion scytyjskich..., pozwala ir sądzić, że znaczna część hydronimów pochodzenia bałtyckiego zachowała się w dorzeczu Sejmu iš tų czasów, gdy tutaj mieszkały plemiona kultury juchnowskiej“ (s. 57). Ši wniosek oparty na starannej analizie porównawczej reliktów kultury materialnej analiza mo Seibaseine'a całkowicie potwierdza V. Toporowa ir O. hipotezę Trubaczowa o istnieniu bezpośrednich kontaktów języków bałtyckich i irańskich w dorzeczu Sejmu. Jednak najbardziej językoznawców zainteresuje zapewne data kontaktów bałtycko-irańskich, ustalona V. w artykule Sedowa. Jak wiadomo, na podstawie samych danych językowych daty tej nie można było ustalić (lingwistyczna analiza hydronimów w najlepszym razie może wskazać jedynie względną chronologię tych kontaktów). V. Zdaniem Sedowa kulturę juchnowską į nad Prypeć przynoszą Bałtowie około V—IV w. a. p.n.e. m. e. Ruch Bałtów į nad Prypeć najprawdopodobniej iš odbywał się na północ, być iš może w kierunku dorzecza Desny. Zatem kontakty języków bałtyckich i irańskich miały rozpocząć się około V— IV a. p.n.e. m. e. V. Sedow stara be się ustalić, jak długo mogły trwać kontakty bałtycko-irańskie. Jo jego zdaniem kontakty bałtycko-irańskie, które rozpoczęły się około V— IV a. p.n.e. m. e., mogły trwać jakieś cztery–pięć stuleci, do początku naszej ery. t. y. Plemiona irańskie (scytyjskie) po przybyciu Bałtów į Przyjmując, że iš północni, najprawdopodobniej o nieprzesiedleni, przed początkiem naszej ery istniejący przybysze zostali zasymilowani przez Bałtów. Iš tego, co tutaj powiedziano (nawet jeżeli część tych twierdzeń w przyszłości zostałaby skorygowana), widać, że dorzecze Sejmu rzeczywiście było miejscem bezpośrednich kontaktów języków bałtyckich i irańskich. Be tego, teraz już nie ma żadnych wątpliwości, że Bałtowie Paseimė — spadkobiercy kultury — juchnowskiej są peryferyjną grupą tų południowych Bałtów, iš która przybyła tam później z północy i, jak widać, už zanikła wcześniej niż pozostali Bałtowie nad Dnieprem. Zatem V. Artykuł Sedowa „O kontaktach bałtycko-irańskich na lewym brzegu Dniepru”, którego ukazanie się iš mogło być częściowo zasugerowane przez wspomniany wcześniej V. Toporowa ir O. wniosek monografii Trubaczowa o bezpośrednich kontaktach językowych bałtycko-irańskich w dorzeczu Sejmu z kolei jedynie potwierdziło ne wniosek wynikający z tą analizy danych archeologicznych, lecz ustaliło ir bałtycko- + 3 V. Sedow napisał więcej ir prac związanych z su przeszłością Bałtów: B. B. Ce108, Cjnenbt BocTounoGaatuiickoro norpe6ajsuoro o6psa/ta B Kypramax ApeBHeli Pycn, «CoBerckas apxeojorns>, 1961, Ne 2, p. 103—121; B. B. Ce os, Kyprans arBaros, ten pat, 1964, Ne 4, p. 36—5l1, kt. ir 240 przybliżoną datę kontaktów irańskich. Z metodologicznego punktu widzenia jest to bardzo ważne, ponieważ toponimika i archeologia, idąc w parze, mogą dostarczyć bardzo istotnych informacji o najstarszym okresie historii ludów. W tym przypadku interesujące jest to; że toponimika odegrała rolę zwiadowcy, którego śladami podążając, badacze innych dziedzin nie tylko się nie pomylili, lecz także potwierdzili wstępne wnioski toponimiki”. A. Vanagas ZARYS HISTORII MORFOLOGII JĘZYKÓW SŁOWIAŃSKICH II. C. Kysnenos, Ouepkn rio Mopo/iorau npacaaBsHckoro si3bika, Mocksa, 1961, 144 s. P. Kuzniecow, wybitny specjalista w dziedzinie języków słowiańskich, w swojej książce rozpatruje kwestie ukształtowania się systemów odmiany rzeczownika i czasownika prasłowiańskiego, porusza niektóre momenty rozwoju tych systemów w okresie języka prasłowiańskiego. Autor analizuje zjawiska językowe, wiążąc je ze sobą. Pozwala mu to dość trafnie prześledzić przyczyny, które wywołały analizowane zjawiska. Niemożliwe jest zrozumienie kształtowania się i rozwoju prasłowiańskiego systemu morfologicznego bez języków bałtyckich. W książce P. Kuzniecowa analiza danych języków bałtyckich zajmuje bardzo ważne miejsce. Prabałtycki system morfologiczny spośród wszystkich języków indoeuropejskich jest najbliższy słowiańskiemu systemowi morfologicznemu. Z tego powodu P. Kuzniecow, tą być może nieco przeceniając to podobieństwo, używa terminu „wspólny język bałtycko-słowiański“ (o6mecJraBsnoGajiTHicKHĖ si3bIK). „Wspólny język bałtycko-słowiański“ (albo prajęzyk) nie został zrekonstruowany ani w zakresie fonetyki, ani morfologii. Jego rekonstrukcja nie powiodła się nė autorowi omawianej książki. Morfologiczir ne systemy języków bałtyckich i słowiańskich są podobne. jednak ne identyczne. Na przykład w systemach odmiany rzeczowników występuje niemało końcówek, których P. Kuzniecow nie uważa za iš pochodzące z jednego źródła: lp. dopełn. lit. rank-os (gdzie -os z *-as) ir s. sl. Zen-y (gdzie -y P. Kuzniecow wywodzi iš *-om+-s); lp. r. lit. mchami (gdzie -mi najprawdopodobniej iš *-mf; ta; wskazywałoby na żmudzki -mi') ir s. sł. rabo-mo (gdzie -me iš *-mi); lm. dopełn. lit. vilk-ū (gdzie -ų iš *-gn) ir s. sł. rab-o6 (gdzie -» iš *-on, ponieważ *-6n po słowiańsku byłoby -ą), lm. w. lit. vilk-ais (gdzie -ais z *-gis) i st. sł. rab-y (-y z *-6is fonetycznie nie mogło powstać). Wymienione tu różnice fleksyjne mogą być bardzo stare, odziedziczone po indoeuropejskiej wspólnocie językowej. Ogólnie rzecz biorąc, fleksja rzeczownika w językach bałtyckich i słowiańskich jest bardzo podobna, jednak podobieństwo to powstało nie wskutek wspólnych innowacyjnych zmian języków bałtyckich i słowiańskich, lecz dlatego, że języki bałtycko- -słowiańskie odziedzicir zyły po ide. jį iš wspólnocie językowej. Mając to na uwadze, termin „wspólny język bałtycko-słowiański” wydaje się nieuzasadniony. Czytając książkę, widać, że autor zamierza znaleźć ne wspólną podstawę dla ir jednego faktu zjawiska morfologii ir języków bałtycko-słir owiańskich, choć odmiennego. Oto P. Kuźniecow twierdzi (co prawda bardzo ostrożnie), że „wspólny "K. Būga, Rinktiniai raštai, I, Wilno, 1958, p. 566 (przypis).. 16. Struktura gramatyczna języka litewskiego 241