Dėl senųjų baltų teritorijos pietryčių ribos

RECENZJE O POŁUDNIOWO-WSCHODNIEJ GRANICY TERYTORIUM DAWNYCH BAŁTÓW Б. В. Седов, Bałto-irański kontakt na lewobrzeżu Dniepru, „Советская археология”, 1965, nr 4, s. 52—62. Opublikowana w 1962 r. monografia W. Toporowa i O. Trubaczowa „Lingwistyczna analiza hydronimów Górnego Naddnieprza”1 spotkała się z szerokim odzewem w naszym kraju i za granicą. Odzew ten nie ogranicza się jedynie do licznych recenzji i omówień, lecz ma znacznie donioślejsze znaczenie. Wspomniana monografia stała się przedmiotem rzeczowych rozważań i dyskusji, a także inspirującą podstawą, która pobudza dalsze poszukiwania i badania2. Dziś jest jeszcze za wcześnie, by przewidywać, czy wszystkie myśli i hipotezy wysunięte w monografii zostaną potwierdzone przez przyszłe badania, jednak najważniejsze z nich (obecność hydronimów bałtyckich aż po dorzecze Sejmu, względna chronologia hydronimów bałtyckich i słowiańskich Górnego Naddnieprza) pozostają niepodważalne. Jednym z najważniejszych i najnowszych wniosków monografii W. Toporowa i O. Trubaczowa było wyznaczenie południowo-wschodniej granicy zasięgu hydronimów bałtyckich oraz stwierdzenie bezpośrednich kontaktów językowych Bałtów i Irańczyków. Ten śmiały wniosek znacznie skorygował twierdzenie M. Fasmera, że w ostatnich stuleciach I tysiąclecia p.n.e. plemiona słowiańskie oddzielały Bałtów od Irańczyków. Kulturę materialną, która oddzielała północnych Irańczyków od południowych Bałtów, archeolodzy zwykle nazywają kulturą juchnowską (od nazwy miejscowości). Do ostatnich lat kulturę juchnowską powszechnie przypisywano 1 В. Н. Топоров, О. Н. Трубачёв, Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья, Москва, 1962. 2 Na przykład po ukazaniu się monografii „Lingwistyczna analiza hydronimów Górnego Naddnieprza” autorzy co najmniej kilku referatów wygłoszonych na dwóch konferencjach toponimicznych na dużą skalę, poświęconych problemowi substratu bałtyckich nazw miejscowych, powoływali się również na wspomnianą monografię, por. Ф. И. Гордеев, К вопросу о происхождении гидронима Москва, w: Всесоюзная конференция по топонимике СССР (Тезисы докладов и сообщений), Ленинград, 1965, s. 100; А. С. Стрыжак, Основные гидронимические ареалы Средне-поднепровского левобережья, tamże, s. 131; В. А. Жучкевич, Гидронимические исследования и историко-географическая реконструкция топонимического ландшафта, w: III республиканська ономастична (гідронімічна) конференція (тези), Київ, 1965, s. 31; В. П. Петров, Балтика і славіка в гідронімії України, tamże, s. 115. 239 Słowianom. Jako jeden z pierwszych słowiański charakter tej kultury zakwestionował H. Mora, przypuszczając, że może ona być bałtycka. Jeden z najwybitniejszych archeologów naszego kraju, P. Tretiakow, który uważał kulturę juchnowską za słowiańską, później (w 1963 r.) zmienił zdanie. Problem etnicznej przynależności kultury juchnowskiej nie został jednak wówczas rozwiązany. Problem ten rozważa archeolog W. Sedow, wykorzystując dane językoznawcze, zwłaszcza toponimiczne, w swoim artykule „O kontaktach bałto-irańskich na lewym brzegu Dniepru”3. Nie wchodząc w szczegóły argumentacji, można wymienić najważniejsze wnioski, które będą bardzo pomocne dla językoznawców zainteresowanych bałto-irańskimi i bałto-słowiańskimi związkami językowymi. Przede wszystkim autor twierdzi, że kultura juchnowska jest niewątpliwie bałtycka. Autor pisze: „Szczegółowe zestawienie mapy archeologicznej i toponimicznej wczesnej epoki żelaza wskazuje na słuszność wniosku, że większość iranizmów w dorzeczu Sejmu została pozostawiona przez inne plemiona..., i pozwala sądzić, że znaczna część hydronimów pochodzenia bałtyckiego w dorzeczu Sejmu zachowała się z czasów, gdy zamieszkiwały tu plemiona kultury juchnowskiej” (s. 57). Wniosek ten, oparty na starannej analizie porównawczej pozostałości kultury materialnej w dorzeczu Sejmu, w pełni potwierdza hipotezę W. Toporowa i O. Trubaczowa o bezpośrednich kontaktach językowych Bałtów i Irańczyków w dorzeczu Sejmu. Jednak językoznawców najbardziej zainteresuje zapewne data kontaktów bałto-irańskich, ustalona w artykule W. Sedowa. Jak wiadomo, na podstawie samych danych językowych nie można było ustalić tej daty (lingwistyczna analiza hydronimów może w najlepszym razie wskazać jedynie względną chronologię tych kontaktów). Zdaniem W. Sedowa Bałtowie przynieśli kulturę juchnowską do dorzecza Sejmu około V—IV w. p.n.e. Ruch Bałtów do dorzecza Sejmu odbywał się najprawdopodobniej z północy, być może z dorzecza Desny. A zatem kontakty języków bałto-irańskich musiały rozpocząć się około V—IV w. p.n.e. W. Sedow próbuje ponadto ustalić, jak długo mogły trwać kontakty bałto-irańskie. Jego zdaniem kontakty bałto-irańskie, rozpoczęte około V—IV w. p.n.e., mogły trwać jakieś cztery–pięć stuleci, tj. do początku naszej ery. Irańskie (scytyjskie) plemiona dorzecza Sejmu prawdopodobnie nie wycofały się, gdy Bałtowie przybyli do tego regionu z północy, lecz przed początkiem naszej ery zostały zasymilowane przez przybyłych Bałtów. Z tego, co tu powiedziano (nawet jeśli część tych twierdzeń zostanie w przyszłości skorygowana), wynika, że dorzecze Sejmu rzeczywiście było miejscem bezpośrednich kontaktów języków bałto-irańskich. Ponadto nie ma już żadnych wątpliwości, że Bałtowie z dorzecza Sejmu — dziedzice kultury juchnowskiej — stanowią peryferyjną grupę południowych Bałtów, która przybyła tam później z północy i, jak się wydaje, zanikła wcześniej niż inni Bałtowie znad Dniepru. Artykuł W. Sedowa „O kontaktach bałto-irańskich na lewym brzegu Dniepru”, którego powstaniu mogły częściowo sprzyjać wspomniane wcześniej wnioski monografii W. Toporowa i O. Trubaczowa o bezpośrednich kontaktach językowych Bałtów i Irańczyków w dorzeczu Sejmu, ze swej strony nie tylko potwierdził ten wniosek analizą danych archeologicznych, lecz także ustalił bałtów- 3 В. Sedow napisał również inne prace związane z przeszłością Bałtów: В. В. Седов, Следы восточнобалтийского погребального обряда в курганах древней Руси, „Советская археология”, 1961, nr 2, s. 103—121; В. В. Седов, Курганы летягов, tamże, 1964, nr 4, s. 36—51, i in. 240 Przybliżona data kontaktów irańskich. Z metodologicznego punktu widzenia ma to ogromne znaczenie, ponieważ toponimika i archeologia, działając wspólnie, mogą dostarczyć bardzo ważnych informacji o najdawniejszym okresie historii ludów. W tym przypadku interesujące jest to, że toponimika odegrała rolę zwiadowcy, za którego śladami podążali badacze innych dziedzin, nie tylko unikając błędów, lecz także potwierdzając wstępne wnioski toponimiki. A. Vanagas ZARYS HISTORII MORFOLOGII JĘZYKÓW SŁOWIAŃSKICH П. С. Кузнецов, Очерки по морфологии праславянского языка, Москва, 1961, 144 p. P. Kuznecov, wybitny specjalista w zakresie języków słowiańskich, w swojej książce omawia kwestie kształtowania się prasłowiańskich systemów deklinacji rzeczowników i koniugacji czasowników, poruszając niektóre zagadnienia rozwoju tych systemów w okresie istnienia języka prasłowiańskiego. Autor analizuje zjawiska językowe, wiążąc je ze sobą. Pozwala mu to dość trafnie prześledzić przyczyny, które doprowadziły do powstania analizowanych zjawisk. Nie sposób zrozumieć powstania i rozwoju systemu morfologicznego języka prasłowiańskiego bez uwzględnienia języków bałtyckich. W książce P. Kuznecova analiza danych języków bałtyckich zajmuje bardzo ważne miejsce. Prabałtycki system morfologiczny spośród wszystkich języków indoeuropejskich jest najbliższy słowiańskiemu systemowi morfologicznemu. Z tego powodu P. Kuznecov, być może nieco wyolbrzymiając to pokrewieństwo, posługuje się terminem „wspólny język bałtycko-słowiański” (общеславянобалтийский язык). „Wspólny język bałtycko-słowiański” (lub prajęzyk) nie został zrekonstruowany ani w zakresie fonetyki, ani morfologii. Rekonstrukcja ta nie powiodła się również autorowi omawianej książki. Systemy morfologiczne języków bałtyckich i słowiańskich są podobne, lecz nie identyczne. Na przykład w systemach deklinacji rzeczowników jest wiele końcówek, których P. Kuznecov nie uważa za pochodzące z jednego źródła: lp. dopełniacz lit. rank-os (gdzie -os pochodzi z *-as) i st. sł. žen-y (gdzie -y P. Kuznecov wywodzi z *-om+-s); lp. narzędnik lit. sūnu-mi (gdzie -mi pochodzi najprawdopodobniej z *-mī; wskazywałaby na to żmudzka końcówka -mi) i st. sł. rabo-mъ (gdzie -mъ pochodzi z *-mi); lm. dopełniacz lit. vilk-ų (gdzie -ų pochodzi z *-ōn) i st. sł. rab-ъ (gdzie -ъ pochodzi z *-on, ponieważ *-ōn dałoby w języku słowiańskim -ą), lm. narzędnik lit. vilk-ais (gdzie -ais pochodzi z *-ōis) i st. sł. rab-y (-y nie mogło powstać fonetycznie z *-ōis). Wymienione tu różnice fleksyjne mogą być bardzo dawne, odziedziczone po indoeuropejskiej wspólnocie językowej. Ogólnie rzecz biorąc, fleksja rzeczowników w językach bałtyckich i słowiańskich jest bardzo podobna, jednak podobieństwo to nie powstało wskutek wspólnych innowacyjnych zmian w językach bałtyckich i słowiańskich, lecz dlatego, że języki bałtyckie i słowiańskie odziedziczyły je po indoeuropejskiej wspólnocie językowej. Mając to na uwadze, termin „wspólny język bałtycko-słowiański” wydaje się nieuzasadniony. Czytając książkę, można zauważyć, że autor zamierza znaleźć wspólną podstawę dla wielu faktów i zjawisk morfologicznych języków bałtyckich i słowiańskich, mimo że są one różne. Na przykład P. Kuznecov twierdzi (co prawda bardzo ostrożnie), że „wspólny 1 K. Būga, Rinktiniai raštai, I, Vilnius, 1958, p. 566 (išnaša). 16. Lietuvių kalbos gramatinė sandara 241