Lietuvių ir slavų kalbų gramatinio kontaktavimo reiškiniai pietryčių Lietuvoje

LITEWSKIEJ JĘZYKA GRAMATYKI BADANIA LITEWSKIEJ SRR NAUK AKADEMIA LITEWSKIEGO IR SŁOWIAŃSKIEGO JĘZYKÓW GRAMATYCZNEGO KONTAKTOWANIA SIĘ ZJAWISKA NA POŁUDNIOWYM WSCHODZIE LITWY E. GRINAVECKIENE Południowo-wschodniej Na Litwie są miejsca, w których mieszkańcy mówią kilkoma językami. Na przykład na południe i południowy į zachód od ir Wilna (południowo-- zachodnia część rejonu wileńskiego, wschodnia część rejonu trockiego, rejon solecznicki) mówi się przeważnie po białorusku, młodsi miejscowi mieszkańcy skłaniają się ku mówieniu po polsku, prawie wszyscy znają rosyjski, niektórzy o 70 ir starsi, mający więcej lat, znają także ir litewski. Po litewsku w pewnym stopniu o rozumieją, a ir czasami mówią dzieci w wieku szkolnym, a także pojedyncze osoby ze średniego pokolenia. W wielu miejscach tego obszaru starsi ludzie wciąż dobrze pamiętają czasy, gdy dziadkowie i rodzice rozmawiali między sobą po litewsku, jų jednak ze ir swoimi dziećmi i wnukami zaczęli już mówić „po su prostu” ir (tj. po białorusku). W okolicach Solecznik na przykład język litewski iš wycofał się z codziennego użycia mniej więcej przed laty, jednak 70—80 do I wojny światowej było tu jeszcze niemało ludzi mówiących po litewsku!. W wsiach położonych dalej od większych administracyjnych i kulturalnych centrów, przy gorszych ir drogach, w odosobnionych miejscach po litewsku swobodnie ir mówiono aż do okupacji burżuazyjnej Polski, t. y.do ir t. 1920r. Ši okupacja w znacznym stopniu przyczyniła się do wyparcia języka litewskiego. Jednak język litewski na tym obszarze nie został całkowicie zapomniany?. W tym czasie po litewsku mówiły głównie osoby ze starszego pokolenia. Obecnie większość starszych osób z tego regionu, które mówiły po litewsku, już wymarła, a ocalała o garstka z dnia na dzień wyraźnie się iš kurczy. Wśród starszych osób zdarzają się takie, które tak zapomniały język litewski, że już niewiele mogą w nim powiedzieć, choć jedna z nich przyznaje: ką visa pažšsistu, sakai? ne aš kų „aš visa su- * Por. Materiały Atlasu języka litewskiego, zapisane w iš Szałczyninkach, Szałczyninkėliai, Butrymoniach, Daugidoniach, Dydziulach Sčłach, Bafčiach (Litewskiej SRR MA Rękopiśmienne zbiory ir Instytutu Literatury Języka Litewskiego). * Na iš przykład ze 1942 m. statystycznych danych spisu ludności gminy solecznickiej, przechowywanych w MA rękopiśmiennych zbiorach ir Instytutu Literatury Języka Litewskiego Litewskiej SRR, wynika, że w Solecznikach w tym czasie po litewsku mówili jeszcze mieszkańcy Ażūlomis 26 — 56, Mažučių Baušiai — 30, Milvyduosė — 5, Mikantonysė — 86, Klynuose — 27, Širviuosė — 16, Kameninkė — 17, Vinciapolyje — 5, Dainiškėse — 47, Stūkų Ūtoje — 6, Tribonysė — 1, Pamūrinėje — 1, Pašalčyjė — 7. * Przykłady gwarowe w artykule są w większości podawane za pomocą znaków języka literackiego, jedynie samogłoski i, y, į ir ė po stwardniałych spółgłosek oznaczane £. są przez ui. Długość tych nieakcentowanych samogłosek ku oznacza się kropką wysoko po prawej stronie litery, długość akcentowanych wskazuje znak ~ intonacji, np.: krato ~ krito, roitas rytas, ~ graižo grįžo, pelo: pėlė, ~ pels pelė ~ Btrm. Literą oznacza się samogłose, kę rozszerzo- — ną, np.: bernelis bernėlis SM. W przykładach języka białoruskie2 go spółgłoska oznaczona literą we wszystkich przypadkach wymawiana jest frykatywnie. 219 „Rozumiką em, mówisz”. Zwykle pamiętają tylko niektóre litewskie słowa, nazwy przedmiotów, potrafią po litewsku policzyć przynajmniej do stu, pamiętają jakiś urywek litewskiej pieśni, mogą po litewsku zwyzywać nawet niegodziwca itp. ir Jest tu ten i ów ir miejscowy staruszek, jeszcze stosunkowo dobrze mówiący po litewsku, mogący opowiedzieć o dawnych czasach, o swoim życiu i bytowaniu, zaśpiewać stare litewskie pieśni ludowe, opowiedzieć bajki, zadać zagadki, łamigłówki itp. ir Na badanym obszarze poszukiwano właśnie przede wszystkim takich informatorów. Wreszcie jest tu niemało ludzi średniego pokolenia, mówiących między sobą po białorusku i po polsku, jednak ar rozumiejących nieco po litewsku i potrafiących ir mówić po litewsku. Zwykle potrafią powiedzieć jakieś litewskie zdanie, odpowiadać na codzienne pytania itp. į ir Młodzież tego obszaru nieco nauczyła się języka litewskiego w szkole, jednak między sobą prawie nie mówi po litewsku. : Aby obserwować procesy językowe zachodzące na tym obszarze, Litwy TSR MA Instytut Literatury Języka ir Litewskiego w tym okresie 1952 — 1967 m. zorganizował kilkanaście ekspedycji dialektologicznych. Jedna iš jų 1966 m. była prowadzona kompleksowo su Białoruskiej TSR MA J. z dialektologami Instytutu Językoznawstwa im. Kołasa.éxelocarea gpt-5.2-ts traln4x8h num 3. 28.11.2024 Konsorcjum Karta ed. 3. 11.00. 15.01.2025 Karta: op_lang: ... Instytutu Językoznawstwa im. Kołasa. Iš łącznie zbadano tu następują17 ce osady mieszkalne: Marijampolis (rejon wileński), Troki, Baičiai, Šklėriai, Lygainiai, Paneriai (rejon trocki), Stare Macėliai, Rūdininkai, Didžiosios S&los, Šalčininkai, Šalčininkėliai, Daūgidonys, Butrimonys, Vėžionys, Eišiškės, Kaniūkai, Dievėniškės (rejon ej szyski)?. Ne materiał ze wszystkich tych punktów ir jest jednakowy i równoważny. W jednym miejscu lokalny dialekt litewski jest bardziej dotknięty — wpływem języków słowiańskich, w innym mniej. Najbardziej litewskie iš jų są Marijampolis, Stare Macéliai, Wielkie Sėlos, Butriménys, Dievėniškės. W każdym z iš tych punktów osadniczych podczas badań szczegółowo przepytywapo 3—6 no miejscowych mieszkańców w starszym wieku, tylko w Trokach, Lygainiach ir W Paneriai znaleziono ich zaledwie po 1—2. Podczas ekspedycji najwięcej uwagi poświęcano miejscowemu, stopniowo zanikającemu, a w niektórych miejscach całkowicie o wymierającemu dialektowi ir języka litewskiego, zwłaszcza jego strukturze gramatycznej, fonetyce, leksyce, nazwom miejscowości, a także występującym w nim zjawiskom superstratowym, powstałym wskutek wpływu języków pozostających w kontakcie. Podczas kompleksowej ekspedycji w 1966 r. w trzech zamieszkanych punktach (w Starych Macelach, Starych Trokach ir Butrymańcach) autorki artykułu obserwowały wpływ miejscowego ir języka litewskiego na inne języki pozostające w kontakcie (głównie białoruski). Obserwując wzajemne kontakty języków tego obszaru oraz ich wpływ na słowotwórstwo i ir jų strukturę tų gramatyczną języków, przede wszystkim rzucają ir się w oczy kalki słowotwórczo-semantyczne i zapożyczenia. į ir W miejscowym dialekcie języka litewskiego występuje dość wiele semantycznie przetłumaczonych przedrostków czasownikowych, które przejęły funkcje zwykłych przedrostków czasownikowych używanych w języku litewskim, np.: atbyrėj (=nubyréjo) jabłka; ragutėlas paldužysi (=sulaužysi); po zakopał w dole (=wykopał) Dv; uderzył, (= rozbił) paiity; żołnierz użył vé (= zastrzelił) człowieka; ukradł pierścionk- (= i)šlč; apldisk (= wypuść) gyrnas — drobniej, (= bardziej szczegółowo) zmiel DS; pdlku kijem) (= podpiera się (= odpycha się) Šičn; odprowadziłem (=odprowadziłem) siostrzyczkę; nie ustanie (=nie przestanie) szybko deszcz Mri; za( =į)lankų pérvirto (= pavirto); aršūlo (=iššalo) vyšnios; visa pakentéjom (=iškentėjom); ėm ir pravūrė (= pavarė) jy nuog savi; jam rankas palaužė išŽr. (= * šių punktų tarmine medžiagą, saugomą Lietuvos TSR MA W rękopiśmiennyir ch zbiorach Instytutu Literatury Języka Litewskiego. 220 łamał); ona odskrobała (=oskrobała) ziemniaki Kn; oddać (=odciąć) kawałek witki; zachorujecie od tego dnia; usisiko (=odwróciła się) głowa; matka mężczyzny (=matka) praskaité (= perskaitė) listów; płot podarł (=podarł) kaptony (=kurtkę); sūkepa (=iSkepa) kiełbasę; pračyrškino (=uZirskino, uZspirge) tłuszczami; żegnam się, czynię znak ( = krzyża) po litewsku; załkała ( = rozpłakał się) głęboko; pogonił (=wybił) ldngy; wszystkie córki wyszły za mąż (=wyszły za mąż); zwarzyła się (=ugotowała się) dešime paūtų Lg; atkifto (=nukirto) vyrų rafikų Trak: visi draugai ma seniai pamiré (=išmirė) ir jų kaulai papūvo (=supuvo) SM. Tego typu kalki słowotwórcze są w gwarze żywotne, ir jų pojawia się ich w niej coraz więcej. W gwarze występuje niemało czasowników z su przedrostkami pochodzenia słowiańskiego, np.: razbriūiko (=iSbrinko) tešmuo; razdaré (=atidarė) duris; razbaidė (=išbaidė) vištas Dv; raspiou (= perpiové) per pusi; miesza (=miesza) bruzdy bulw: rasižojį (=rozwarci) klaiiso Lg; rasisvéikino (= (pożegnał su się) ze wszystkimi Trak; gegule: padmeté (= położył) paiity; padnesé (= przynióspo ł) drzwiami SM®. Białoruski przedrostek czasami dodaje się do litewskiego ir czasownika przedrostkowego. Taki czasownik zazwyczaj nabiera znaczenia częstotliwości czynności, która miała miejsce w przeszłości, (= np.: paišmirė wymarli po (jeden po drugim) ludzie; (= papamiFso zapomniał po jednego po drugim) sukcesu Dv, Lg; paapkloėostė (=okrył wszystkiiš ch po kolei) sa dzieci; papariūko (=pozbierał) jagody Btr; paaZukéle (= sukėlė vieną kito) po mėdziuosa; paaž ūrišė (=apraištė) ébelis; paapšlūostė (=nušluostė visiems iš eilės) nosis SM“, plg. balt. napasBitauua, rianparyJibBalub, nanpakaJynJiBaib, nanpakicaub, naHakapailb, naaTXaisillb, nanaesxaib, nanpsbiisgrans kt. ir " W rzadkich przypadkach występuje ir su jeden lub drugi przysłówek pochodzenia słowiańskiego, np.: panedaūgį „po trochu, powoli“ Lg, DS; panedaūgelio „po trochu“ Btrm. Na wzór białoruskich przymiotników o znaczeniu przynależności tworzy się tu odpowiednie znaczenie za ir pomocą zakończeń dzierżawczych su przymiotników litewskich, np.: sėnioj (=dziadka) pirkėle:; é5kioj (=kozy) skóra (= skóra), barūninoj mięso „baranina“, (= kdrvysis krowie) mleko SM; Gabrukiej (= Gabruko) pola, Petriukoj (=Petriuko) ziemia Lg, por. lokalne białoruskie gwary Gadinbie ryci, KapoBinae MaJiako, Auronaynas Xara. Końcówki su rzeczownikowych przymiotników zaimkowych ir występują w izolowanych gwarach litewskich Białoruskiej SRR*. W pewnym stopniu pod wpływem ir języków słowiańskich pozostaje tworzenie stopni przymiotników. Zamiast form stopnia wyższego często używa się tu, na wzór języka białoruskiego, form stopnia najwyższego, np.: gerdusio lepszego) żyvėnimo nėrai nie ma) kap kalkozi (= (= (=w kołchozie) Lg; nérai gardzidusio gardesnio) (= per už) végélo: per (= lynų ir SM (por. bałt. y msiHe Obly crapsiiubl Gpar; éH Obly nBapajzelinsi 3a Mnie). Formy stopnia najwyższego najczęściej tworzy się za su pomocą afiksu pochodzenia 5 słowiańskiego nai-, zob. dalej Z. Zinkevičius, Lietuvių dialektologija, Wilno, 1966, p. 30. * Więcej przykładów zob. J. Lipskienė ir A. Vidugiris, Dieveniškių tarmė, — Lietuvių kalbos gramatinė sandara (LKK, IX), Wilno, 1967, p. 203—204. * Por. także Kype cyuacrnait Genapyckaii Jireparypuai! Mobi, Mineck, 1957, p. 156. * Zob. J. Senkus. Niektórzy Osobliwości gwary lazūńskie- — j, MAD, A, I, Wilno, 1958, p. 187; E. Grinaveckienė, Zbieranie materiałów gwarowych do atlasu języka litewskiego, LKK, III; np.: — naigardziausi (=gardZiausi) Wilno, 1960, p. 193, 221 jabłka; naigerdusia (= najlepsza) ryba Btrm, por. bałt. HaliBeiusiiubl, HaiOsaeiwbl, pol. najwiekszy, najliepszy, najswigtszy. Przy tworzeniu najwyższego stopnia do podanej formy stopnia najwyższego dodaje się również litewski komponent słowotwórczy kwo-, np.: kuonaigraždausia „Najpiękniejsza ze wszystkich“, kuonaimeilidusia „Najmilsza ze wszystkich“. ——W poszczególnych przypadkach gwarze litewskiej tego obszaru nie są obce również słowiańskie formy fleksyjne lub ich kontaminacja z litewskimi. Języki białoruski i polski mogły sprzyjać używaniu w litewskich przedrostkowych czasownikach zwrotnych partykuły zwrotnej nie tylko między przedrostkiem a rdzeniem, lecz także w końcówce (choć znacznie rzadziej), np.: netūpinosi „nie topił się“, neluposi „nie bił się“ SM, Lg; inikasėse „wkopał się““, ažjuokėse „Ssusiał się“ Btrm, por. bałt. Taninua, Ginna, 3akanauua. Czasami spotykamy tu czasowniki nawet z dwiema partykułami zwrotnymi, z których jedna znajduje się między przedrostkiem a rdzeniem, a druga — w końcówce, np.: norėjom gyvénc, ale (=lecz) nezgyvėnas Kn. Czasami partykułę zwrotną przy czasownikach (i imiesłowach) dodaje się tu także w przypadkach, gdy wyraz nie ma znaczenia charakterystycznego dla form zwrotnych, np.: sūnūs suslankéjis (<sulenkėjęs) visai Kn; tu insišlūpinsi (=zmokniesz) w wodzie Dv, por. bałt. anaasiubia, BbiMOuBanua. Nierzadkie są w tej gwarze litewskiej także przypadki odwrotne, gdy czasowniki o znaczeniu zwrotnym nie mają partykuły zwrotnej, a ich znaczenie wyraża się za pomocą środków analitycznych, np.: paimk pas sdu „weź sobie“ Dv; nūveža an sau kiémo, déda vainikų an sa galvės „,„wkłada sobie wianek na głowę“, rové sau plaukus „wyrywał sobie włosy“ Lg. Od czasu do czasu zamiast czasowników zwrotnych (podobnie jak w języku białoruskim i polskim) używa się zwykłych, np.: užmovė (= užsimovė) pirščinį ir pradėj rduc dzylges Lg; s ūmušė (= susimušė) raiikų net verkia Btrm; uždėj(= užsidėjo) vilkas kėjų in vežimo Brč. Obok skróconych . jusiy i zwyczajowych form trzeciej osoby trybu przypuszczającego (jei mylėt, tai tep nedaryt) spotyka się formy ze zdrowszymi końcówkami, a ponadto z formantem b, np.: kad kas nevoktumb mėdzių Trak; kat ragétumb, kap svietas (= žmonės) gyvéna SM, por. białorus. npHHec 6 Th Baabl; 3alinIOV 6 Th. Czasownik būti w czasie teraźniejszym tutaj, podobnie jak w języku białoruskim, najczęściej nie jest odmieniany, a jego forma trzeciej osoby przejęła funkcje wszystkich pozostałych osób, np.: aš yra gryšnas „aš esu nusidėjęs“ Dv: tegu yra (=būna) jis Mrį; jūs yra (=esate) žmonės Kn, plg. balt. 5 (écup) uajaBeK; Bbi (écub) JIOjJ3i. Pirmasis veiksmažodžių daugiskaitos asmuo čia kartais turi galūnę -ma, pvz.: gyvulius varoma (=varome) an linijos Trak; visų žiėmų sūkėma (= sukome) gyrnas Lg. Veiksmažodžių pirmojo daugiskaitos asmens galūnė -ma apskritai būdinga žemaičių tarmėms. Liaudies dainose ji kartais pasitaiko ir kupiškėnų šnektos plote®. Pietryčių Lietuvoje ši galūnė greta visame šiame plote vartojamos galūnės -me dažniausiai pasitaiko tik tose vietose, kur lietuvių kalbos sistema yra labiausiai susilpnėjusi, todėl čia, mūsų supratimu, ją labiau reikėtų sieti su atitinkama baltarusių kalbos galūne: 3anjiaubiMa, rraGaubiMa??. Vietinėse lietuvių tarmėse yra nemažai pagal slavų kalbų pavyzdį sudarytų sintaksinių konstrukcijų. Z nich wymienić należy następujące: 1. Użycie konstrukcji z przyimkiem ant dla wyrażenia kierunku czynności, celu, właściwości rzeczy, ilości czynności, np.: stawia pętlice (= pętle) na zająca i na łosia Lg; ujeżdża na Niemca Mri; atdj córka na troje oczu SM; patrzy na las: * Zob. Z. Zinkevičius, Dialektologia litewska, s. 336. 10 Por. T. II. Jlourbes, Beaopyccknit xa3six, Mocksa, 1951, p. 102. 222 nubėgo an paršėlių balso; raikia padalyc an trijų Brč, plg. balt. naTas Ha 3aiina; Kauka Ha Tpbl OUuH; JĮ3AJIŪ Ha TPbl YacLy. 2. Użycie konstrukcji z przyimkiem dėl do wyrażania obiektu i celu czynności, np.: aš dėl marcids šūšuras SM; vyžai dėl senū gerai Kn; aš dėl jūsų nesakysiu draūgas „jūsų nevadinsiu draugu“ Ski; vyras dėl žmonės dūonų dioda Mri; pripečka (= priežada) dėl ūgnės: dzieska (= gelda) dėl mėsos Lg; adau skripkėlor (=smuikelį) dé! rėvūlio Dv, plg. balt. ss 3pabmo rata A3ensi Bac; JĮ36JIA HaBeCTKi 51 JA3eBep. 3. Użycie konstrukcji przyimka palei z dopełniaczem dla oznaczenia miejsca czynności, np.: meška palei šitos moterės padėj kainų mėdo Brč, por. bałt.kans Gabi. 4. Użycie konstrukcji przyimka po z mianownikiem dla oznaczenia obiektu czynności, np.: veikė po mocinai Dgn, por. bałt. nnaxkaus na Manepbi; paglosto mėškaipo galvai Br, por. bałt. yYAapibiia na cnike. 5. Użycie konstrukcji przyimka prieš z narzędnikiem dla oznaczenia czasu czynności, np.: prieš trimi karaliais Škl, por. bałt. nepan aabesnam. 6. Użycie konstrukcji przyimka už (ažu, až) z dopełniaczem: a) na oznaczenie czasu czynności zamiast konstrukcji z przyimkiem prie, np.: da būvo už Mikalėjo (= za czasów Mikołaja) SM; už cėro (= cara) būvo prispausta kalba: sa kalbos sarmūcinos jauni Lg; už Lankijos (= w czasach burżuazyjnej Polski) ūtūrinom (= rozmawialiśmy) po litewsku Btrm: tai būvo da už ma atminciés „tego jeszcze nie pamiętam“ Trak., por. pol. za życia, za kréla, za mojej pamięci; b) do oznaczania czasu czynności zamiast konstrukcji z przyimkiem po, np.: už tės (= vainės karo) pamiré Mrį:; ¢) do oznaczania trwania czynności zamiast konstrukcji z przyimkiem per, np.: aż(u) vasaros ciek daug nenudzyrbsi; ažu vienés valandos ir nuainū Kn. d) do oznaczania miejsca czynności zamiast konstrukcji z przyimkiem iš už, np.: žmogūs žūro už krūmo Trak, por. balt. 3-3a KycTa; e) do wyrażania przyczyny czynności zamiast przyimka per konstrukcje, np.: aš svieto (= žmonių) nemačiaii už asary:; už ta vaik i aš negaliū gyvénc Lg, por. bałt. 3-32 CJIE3; 3-3a Ballbi; f) do wyrażania przyczyny czynności zamiast przyimka dėl konstrukcje, np.: stovėjau už vandenio litaro (= litrą) Ski; tai ir pjksim (= pyksimės) ažu vištų Kn. 7. Użycie konstrukcji przyimka už(ažu, až) z biernikiem: a) do wyrażania czasu trwania czynności zamiast konstrukcji przyimka už (lub po) z dopełniaczem, np.: ažu tris nedėlias (=savaites) būvo veséilia (= vestuvės) Dv; už tris ménasius bus ketveri Ds; za rok wrócił; wrócisz za rok lub dwa; za ile (= jak długo) czasu Cyganie przyjechali Lg, por. bałt. ycé anbuinacs 3a aJIHV MinyTy; pol. wrdce sig za godzine; b) dla wyrażenia kierunku czynności zamiast przyimka prie w konstrukcji, np.: vaikai skraiida (= biegną) za tym ogniem SM; c) dla wyrażenia przyczyny czynności zamiast przyimka dėl w konstrukcji, np.: ažu ty arklįir gūla ir kėlia Mrj, por. bałt. 3-3a Kaus; d) dla wyrażenia przyczyny czynności zamiast przyimka per w konstrukcji, np.: ażu dufnių (= głupca) wszystkie kościoły zniszczył (= zgubił), por. bałt. 3-3a JVpHA; e) do wyrażania dopełnienia czynności zamiast konstrukcji z przyimkiem į, np.: už lankų pdrvirto Kn; ūnas jūnkės (= mokėsi) až kunigy Lg, por. bałt. Byubinua 3a JokKTApa; 223 f) do wyrażania dopełnienia czynności zamiast konstrukcji dopełniaczowej, np.: adau dukteri už jį Lg; and už plaukus ém mani Kn, por. bałt. ajtaub 3a sro; g) do wyrażania dopełnienia czynności zamiast bezprzyimkowej konstrukcji narzędnikowej, np.: susiėdas (= kaimynas) apsirangė už vėlnių Lg; raiky už sūktuvį padarė, pirštų —už klėmkų (=rankeną) Trak, por. pol. przebrač sie za kobietę; miecz się za piękną; balt. én nepaalį3eycs 3a uopra. 8. Konstrukcje przyimka už(až) z narzędnikiem są używane zamiast konstrukcji z dopełniaczem do oznaczania miejsca, np.: šienduna až Merkiū SM, por. balt. kacini pakol. 3a 9. Zdarzają się przypadki, gdy czasowniki testi, iškišti, atminti, šaukti, imti występują tu czasami nie z biernikiem, jak w języku literackim, lecz z dopełniaczem, np.: tįskit (=traukit) jo in viifšų; iškišo ylgo snapo Brč; atminé jo vafdo DS; kam šaūkiat dziėvo SK; pašaukė palicijos (= miliciją) Dv; tėvai norėjo, kad jos ima Škl., plg. balt. usirkynb y ca6e naBerpa; HOCa BBICYHYIlb; VCIIOMHILIb UAJIaBeKa; npacillb JanaMori; npacillb CJIOBa; y3sillb CJIOBA. 10. Czasownik dalytis jest tu, na wzór języka białoruskiego, używany z narzędnikiem, np.: sėdės dalycis pinigais Dv, por. biał. 3;Jūuna xJieGomM. 11. Przysłówek aplinkui w poszczególnych przypadkach jest używany jako przyimek łączący się z dopełniaczem, np.: apliūkui kiškio apstoj aves; apliūkui trobū —mėdzias (= miškas) Brč, plg. balt. HaBoKaJI Bo3epa pacTyilb JpaBbi. Atskirų sintaksinių konstrukcijų slaviškos kilmės vertinių čia pasitaiko daugiau, pvz.: atėj dzieny apie dzvylikų valandų (= — dvyliktą valandą) Brč, plg. — ir balt. npbmuoy y jįBaKanuaub yacoy; bus kilomatry (=kilometrai) šaši Kn, plg. bałt. Gyjį3e Kijsomerpoy wisclb; jeden jednych (=innego) przywiązuje do brzozy: jeden iš jednego (=drugiego) odbiera Dv, por. bałt. uicnyub ajsin annaro; išėj aic pievon DS; nuginé ganyc avis Dv; išvedė vésc tufgun Kn ir pan. Ogólnie rzecz biorąc, zapożyczeń oraz kalk słowotwórczych ir i gramatycznych o słowiańskiej strukturze wyrazów występuje w języku potocznym, ludowej o twórczości narracyjnej, zwłaszcza w jej folklorze śpiewanym, znacznie mniej. jų Z drugiej strony, w lokalnym dialekcie białoruskim występują pewne elementy ir gramatycznej struktury słowotwóir rczej charakterystyczne dla języka litewskiego. Tutaj wymieńmy częste przyrostki zdrobniałe -VJISi || -I0J11'1, -yk || -10K!? (oraz jų derywaty — -yKylb, -efiuyk, -YJIIOK, sfuyk. Derywaty tych przyrostków odpowiadają żywo używanym w dialektach zachodniolitewskich przyrostkom -ulis, -ulė, -(i)ukas, -uliukas, -ukucis ( = ukutis),-eičiukas ( < -evičiukas) derywaty. Su sufiksami -Y/IS|| -10JISI, -yK || -I0K najczęściej tworzy się ir zdrobniałe, pieszczotlir iwe nazwy osób i wyrazy pospolite, np. : Axyas „Adulė“, Ilarpyjisi „Petrulė, Petrutė“, Cracionsn „„Stasytė“; [larpiok „Petrukas“, Sluyk „Jonukas“, 1 W tej części obszaru w białoruskiej gwarze licznie używane ir formacje z przyrostkiem zdrobniało-pieszczotliwym -yas są, naszym zdaniem, uważane za lituanizmy, ponieważ w języku polskim, z którym blisko kontaktują su się miejscowe białoruskie gwary litewskie, występujące formacje z ir tym przyrostkiem są rzadkie i zazwyczaj mają inne znaczenia, por. ir Jan Loś, Gramatyka polska, Cz. II, Slowotworstwo, Lwow, Warszawa, Krakow, dar plg. 1925, p. 48; J. Otrebski, Wschodnio litewskie narzecze twereckie, I, Krakow, 1934, p. 153—154; Gramatyka języka litewskiego, II, Warszawa, 1965, p. 128; LTSR MA Instytut Literatury Języka ir Litewskiego, Gramatyka języka litewskiego, I, Wilno, 1965, p. 274—275, 352. 12 W dialektach białoruskich południowo-zachodniej Litwy, podobnie jak ir Białorusi na terytorium Litwy W przygranicznych rejonach BSRR licznie używane derywaty z przyrostkiem -ukas o znaczeniu zdrobniałym należy uznać za lituanizmy, ponieważ na pozostałym terytorium Białorusi są one rzadkie i najczęściej mają inne znaczenia, por. ir Kype cyuacruaii Genapyckait JireparTypHaji MOBbI, p. 59. 224 T'a6pyk ,,Gabrukas“; MaMYJIA „mamulė“; pauions „dukrele“, CHCTpYJIA „sesute“, nsTYyJA „teta“, xanmyas ,,Zmonele“, Garntoja „tėvelis“, ngimons „vaikelis“, Gpatyas „brolelis“, Ganbmyjs „didžiulė“, cnanyjia ,saldulé®; Gamiok „tėvelis“, ASANYK „senelis“, Gparyk „broliukas“, UATYMOK „tetulytė“, assiaymox „,seneliukas“, MaMYy/IOK „mamulytė“ ir kt. Trakai. Priesaga -yx || -iok gana dažna šeimų pavardėse, ir padarytose pagal tėvo vardą, pvz. : 'a6pyki ,,Gabrio N. vaikai“, JlamiHIOKi ,,Daminiko N. vaikai“, IOsioki „Juozo N. vaikai“ Trak, plg. liet. tarmės Gabriūkai „Dzieci N. Gabrio”, Daminiukowie „Dzieci N. Daminika- ”. Złożone przyrostki -YKYLb, -3HUyK są dość szeroko stosowane w nazwiskach nieżonatych młodych synów, utworzonyiš jų ch od nazwisk ojców, np. : Kapnykym „syn Karpuka”, JKBip6JYKylb „syn Wróbelka”, Tamamsituyx ,, „syn Tamaseviciusa”, Tpyceiiuyk „syn Truseviciusa” itd. ir Przyrostek -yKyub dodaje się do ir imienia ojca. Takie formy zazwyczaj oznaczają przezwiska nieżonatych synów, np. : Anrykyns „syn Antanuka“, Ilarpykymp „syn Petruka“, l'a6pykyus „syn Gabruka“, por. litewskie gwarowe odpowiedniki Karpukūcis, Gabrukūcis, Zvirbluk cis. Niektóre rzeczowniki miejscowego dialektu białoruskiego, w odróżnieniu od białoruskiego języka literackiego, mają ten sam rodzaj co odpowiadające im rzeczowniki litewskiej gwary, np.: ir yapHbl Kpoy, Baijiiki nied, ajį3iH KaHay, por. biał. Ik. uapHa Kpoy, BslJIiKas ned, ajįka KaHnaBa ir miejscowe litewskie dialekty jiiodas kraiijas, dzidziūlis pé@éus, jeden kandlas. W dialekcie białoruskim w okolicach Troków, Sentosius Maceliūs, Lygainius ir Butriménis forma czasownika w 3. osobie liczby pojedynczej czasu teraźniejszego wraz z partykułą su HsAxaK, najprawdopodobniej pod wpływem języka litewskiego, jest używana w znaczeniu 3. osoby liczby ir mnogiej trybu rozkazującego, np. : HXaH JIS A3eui V. Jec; Haxaii Hb 113¢ JĮ3eJISI Hac, por. zob. użycie form trzeciej osoby liczby pojedynczej czasu teraźniejszego w znaczeniu trzeciej osoby liczby mnogiej w innych przypadkach: mscitb GpaTOY *BIBE; nuaJibi PYKOH i13€; Tpbl Synowie Służyli V armii; syny Niekawiące sierotki; wcześniej się on, por. też balt. zob. nual PYKOH ifylib; SIHbI FaHSIONb SIE BOH. W lokalnym dialekcie białoruskim zaobserwowir ano kilka konstrukcji składniowych bliskich językowi litewskiemu. Tu używany jest charakterystyczny dla języka litewskiego dopełniacz celu, np. : NPBA Nasbl¥billb HAXKa; 5 naioy TarsISŲŲ36b cBaei CSACTPH; , siHA nahunIJIa narjsjseub KapuiHi, naiimoy TpaBbi Kacimb Trak, Lg, plg. bałt. str. naiimoy TPaBy Kacillb; NPLILLIH Narjasazeib Kapuiny. Charakterystyczny dla tego obszaru białoruski częściowy ir dopełniacz, np. : &cup Takix JO A3ei; écub BayKoy; čCnb sirafiay; écub Gapasikoy „są prawdziwki“ Btrm, Brg, Lg, Trak, por. bałt. Ck, écup TaKie JIO A3i; éClb iran; écub Takie Cnpaswl ir pan. Jednocześnie zauważono, że w iš kontaktujących się dialektach nie zanikają niektóre wspólne lub bliskie systemom obu języków elementy słowotwórcze i inne elementy ir struktury gramatycznej. Chociaż system gramatyczny miejscowych dialektów litewskich w wielu przypadkach jest nieco naruszony pod wpływem ir języków pozostających w kontakcie, obok form litewskich stopniowo ir zaczyna się równolegle używać zapożyczeń i kalk, jednak w ogóle nie zanikają w nim derywaty z przyrostkami -očius, -ūnas, -okas, -inykas, -ynė, -ata. Tak jest, być może, dlatego, że odpowiednie przyrostki są stosunkowo produktywne w miejscowym dialekcie białoruskim, ir np.: lit. Trak, SM, Btrm Lg pilvécius, šakėcius, galvécius, barzdocius biał. — cijiau, Gapajau, Bycau; 51HbI '* Pig. E. Grinaveckienė, Interakcja dialektów litewskiego ir języka literackiego, w: : Język litewski w latach radzieckich, Wilno, 1967, p. 172—173. 15 Badania gramatyki języka litewskiego 225 keikūnas, rejūnas „żarłok”, pasalfinas, bastūnas — manryn „czarownik”, 6aJGaryn „gaduła”, CBICTYH, A3iKYH, Kpbikyn; šaipdkas, viliokas, pirmokas, variokas — ryask „dykinėtojas“, meassik „Vvariokas“, cCepejlHsiK ,,vidutiniokas®, nspliak „pirmokas“; bicinykas, nakcigonykas „bendrabučio komendantas“, gyvatnykas „gyvačių gaudytojas, ju pardavinėtojas®, tdrpinykas ,,balkis daržinėje, skiriantis Saline nuo aslos“, gréibinykas — BbijaTHiK „išdavikas“, makynmik „pirkėjas“, najįJia3hiK „pataikūnas“, BasiyHik „karo vyras“, JiicHiK „eigulys“; saldzyné ,,meduolis®, Zemjné „žemuogė“, tolpné „toluma“, šlapynė ,Slapuma®, tankyné ,tankumynas® rapaubiisi — ,.karStenybé®, uBépasiusi ,.kietuma®, ObiCTpbHS „greitumas“, BullLHS „aukštuma“, uanuins „Šiltumas“; gyvata „gyvenimas“, balbata „plepėjimas“, lūpata „kas suplyšęs, vienų lopų“ — nycrara, nabpara, ubieTaTA, necKaTa ir pan. Tiek lietuvių, tiek vietos baltarusių tarmėse yra gyvai ir vartojami iteratyvinés frekventatyvinės reikšmės priešdėliniai eigos veikslo veiksmažodžiai ir (lietuvių su priesagomis -inéti, -dinėti, -dyti, baltarusių — -iBaib, -biBallb, -aBallb, -51Ballb, -oyBallb, -eyBallb), np. litew. ateidzyc „często przychodzić“, atbėgdzinėc „często przybiegać“, atvažuodzinėc „często przyjeżdżać“, białorus. — 3aneniBaub, 3aTpbIMJiBalb, MNaripbinaraub, pacisHiBaib itd. ir W obu dialektach dość szeroko używane są liczebniki ir zbiorowe, np.: uséu (= zastrzelił) dwójkę wilków Bum, peiikety vištų turiū Dv; wóz Cyganów (= Cyganów) DS, było sześcioro dzieci SM, biał. — ABYX CA JI LA T NpbILIJIO; V MSIHE TPOX CbIHOY i Jiauka; CipoT 4a T bi po X HAC ObiJIO, W białoruskim języku literackim, (o podobnie jak w litewskim, w ir tym przypadku ostatnio bardziej skłania się do używania liczebników określających ilość, np. : y MsHe Tpbi CbIHbI i JtauKa; NBA CbIHbI XBLIBYLb, por. Litwini, aš mam trzech synów i ir córkę; di synowie mieszkair ją tam. Dla obu gwar bardzo charakterystyczne ir jest szeroko stosowane be narzędnikowe użycie bez przyimka, np.: spdrdos kdjom; jedzie wołami; otwór po gwoździu; jedną ręką zabił wilka, por. bałt. naroii mactykay; pykoii KaciJii ir pan. W sąsiednich dialektach litewskich narzędnik narzędzia czasami już wykazuje tendencję do używania z su przyimkiem su, jednak w lokalnym dialekcie litewskim proces ten jest prawie niezauważalny. Chociaż w obu dialektach używany jest narzędnik stanu (np. : ūnas yrai lekarzem „on jest lekarzem“, bocia būvo leśniczym „ojciec był leśniczym“, por. bałt. sina Ghia KacTayHineli „ona była nauczycielką”, npably Kile JACHIKOM „przeżył wiek jako leśniczy”), jednak ostatnio obok konstrukcji coraz częściej upowszechniajo ją się konstrukcje z biernikiem i przyimkiem, np.: visų buicį su buvaii aigulių, už por. sa až bałt. 6biuLs 3a npaBajiHikKa; siHa Obina 3a racnajblHIO, 6H CTaV 3a CTaplibiHY; Bbl ByublTeCh 3a BYubllsijaeH, por. dar lenk. wynajqé sie stré za za ir kt. W obu dialektach zamiast liczby pojedynczej i mnogiej mianownika imiesłowów strony ir biernej czasu przeszłego szeroko jy używane są formy rodzaju nijakiego, np.: drdbinės kėlnės pasiūta Eiš; łąka stratowana, ir trawą obsiana SM; ludzie, mieszane sklepy (=piwnice) wyrzucone Lg, por. balt. canaxanb BbrapaHoO i ТpaBbI macesiHO, MOPTKi mauibiTo. W obu gwarach jest wiele przypadków, gdy w zdaniu przydawka występuje po po określanym wyrazie, np.: užpvūole" jų vilkai tréis Lg; giedėj giesmes šventas SM; paaidė (=išardė) cyltus visūs Bum; suvūre* jak zwierzęta jakieś Dy, por. litew. na sro nanan BOYKi Tpbl; naiumioy AyXoM CBSTbIM „poszedł, dokąd nogi go niosą“; nsie necbhHIO CBATYIO ir itd. W tych gwarach szeroko stosuje się ir więcej wspólnych ar podobnych konstrukcji składniowych, np.: dnas judkias manį, por. iž bałt. ane cmsiounst 3 Hac; pol. on śmieje się ze ze mnie, ale ros. CMeIOTCA 226 Haj Hamu; słodszy uz mčėdų, por. bałt. cananzeimmi 3a me 1; pol. jesteś starszy niż ja, bet rus. cnaxe mena; wilk atéjj ir papjovį tėlių, plg. balt. Boyk npHuoOYlNbI 3 Jiecy i 3apesay sl usJis, bet rus. BOJIK MpHULIEJ € JIeca H 3ape3aji Tenenka. W kontaktującej gwarze litewskiej zaobserwowano niemało zanikających ir elementów gramatycznych, właściwych wyłącznie jej systemowi. Zanikają one zapewne dlatego, be że w innych językach pozostających w kontakcie brak ich bezpośrednich odpowiedników, a ich istnienie nie jest podtrzymywane ir jų przez otoczenie. iš Iš Z początku zazwyczaj znacznie zawęża się sfera użycia takich elementów językowych, zaczyna blednąć ich znaczenie, jų one same zanikają i kostnieją, jednak jeszcze przez pewien czas utrzymują się w gwarze. Zaobserwowano na przykład, że w miejscowej gwarze litewskiej znacznie zbladło znaczenie zanikających tu liczebników mnogich. Zazwyczaj zastępują je liczebniki główne. Ponieważ znaczenie liczebników mnożnych znacznie się zatarło, w gwarze bywają one niekiedy mylone z liczebnikami zbiorowymi i używane w su znaczeniu ir tych ostatnich, np.: mes gyvėnom pefikelios šėšelios varsnos nog ar Valkinjky, Škl; peūiikelius vaikūs užaugino SM ir i tym podobne. Również tutaj silnie zanikła nieznana innym językom kontaktowym ir kategoria imiesłowu uprzedniego. Ostatnio rzadkie formy imiesłowów uprzednich skostniały w gwarze, niekiedy są używane zamiast imiesłowów, np.: anys aina aidamū o ir ir (=eidami) visa ( = vis) gieda Dv; kūsėm bulbės šuknės an sédédama (=sėdėdami) Eiš; rūdoma kiškį kylposa gulédamy (=gulintj) Lg; vilkas pviole ganydamy ganantj) (= karves piemenj SM; śmiejąc się (=śmiejąc się) żartem Btr; idąc ludźmi (=idąc) spróbowałem Dv; słyszałem, co to huczy, coraz ir bliżej idzie, hucząc, hucząc); inny (= człowiek w lesie (=w lesie) stojąc (=stojący) kruk DS. Przypadki użycia podobnych imiesłowów w ir odizolowanych gwarach litewskich Białoruskiej SRR. Złożone czasy czasowników również są tu stosunkowo rzadkie. Formy używanych w nich imiesłowów uległy silnemu zniwelowaniu. Zamiast rodzaju ir męskiego i żeńskiego liczby pojedynczej ko form imiesłowów czasu przeszłego używa się tu we wszystkich przypadkach wyłącznie jų formy mianownika liczby mnogiej rodzaju męskiego, funkcjonalnie zbliżonej do białoruskiego imiesłowu nieodmiennego? ?, np.: wilk przyleciawszy (=przybiegłszy) Lg; mergutditė (= dziewczynka) płaczkę ( =rozpłakawszy się) SM; kumėlse' zachorowała (=zachorowawszy); danas nuzgafidį (=przestraszony) Dv ir por., por. bałt. MYX Ha BaiiHe marinus; Baja Aapory 3aHs ymb; éH 3 Mikcka npelexaymsl. Ogólnie rzecz biorąc, zamiast złożonych czasów czasownikowych coraz częściej używa się tu czasów prostych, jednak ir jų użycie jest często znacznie pomieszane, niekiedy dość niezwykłe i nietypowe ar dla języka litewskiego, np.: kad nueinū aš (=būčiau nuėjęs), tai padartisiu (=būčiau padaręs) Bre pan. ir W litewsko-słowiańskich językach kontaktujących się ir na południowym wschodzie Litwy pojawiły się i wyraźnie ar zaznaczyły następujące zjawiska gramatyczne: 1. W miejscowym dialekcie litewskim używa się niemało słów i konstrukcji składniowych utworzonych na wzór języków słowiańskich. Iš jų należy wymienić: semantyczne kalki przedrostków ir czasownikowych, semantyczne zapożyczenia stopniowania przymiotników, słowiańskie użycie ir poszczególnych przyimków oraz rekcję przypadków itp. W lokalnym dialekcie białoruskim zaobserwowano elementy ir litewskiej składni słowotwórczej. To Zob. 14 J. Senkus. Teksty dialektu lazūńskiego, LKK, t. 2, Wilno, 1959, p. 220; E. Grina veckienė, LKK, t. 3, Wilno, 1960, p. 193; por. jeszcze J. Lipskienė ir A. Vidugiris, dialekt dieveniški, wyd. : Struktura gramatyczna języka litewskiego (LKK, t. 9), Wilno, 1967, p. 211. '5 Por. II. T, Jlomtses, Beaap y ccknit siabix, p. 113; Hapkichi na Genapyckail JsiaJiekTanorii, Miuck, 1964, p. 286, 288—290. 15* 227