Dėl žemaičių „mun-“ ir „num-“

LIETUVIŲ KALBOS GRAMATIKOS TYRINĖJIMAI LIETUVOS TSR MOKSLŲ AKADEMIJA O ŻMUDZKIM mun- i num- B. VANAGIENĖ ir V. VITKAUSKAS Żmudzini w przypadkach zależnych zaimka osobowego ja oraz w rdzeniu wyrazu numas „dom” mają samogłoskę u (gwar. o, ū). A zatem paradygmat liczby pojedynczej ich zaimka aš jest następujący: 1. gwary północne (dounininków) Judrėnai Mósėdis Kretingà1 aš aš aš mō·nes mō·nes mō·nes mōnẹi mōnẹi mō·n | mōnẹi mōnẹ mūni mōni mōnẹ·m mōnẹ·m mōnẹ·m mōnie mōnie mōnie 2. gwary południowe (dūnininkai) Kuršėnai Vainutas Viduklė aš aš aš mūnī·s mōnes mīnes mūn mō·n || mōnī· muon2 mūnị monẹ muni mūnịm monẹ·m mūnịm mūnie monie mūnie 3. gwary zachodnie (donininków)3 1 J. Aleksandravičius, Zaimek w gwarze kretyńskiej, „Kalbotyra”, t. 10, s. 121. mūon < mūn, ponieważ w gwarach widuklskiej i nemakščiańskiej il, im, in, ir, ul, um, un, ur > iel, iem, ien, ier, uol, uom, uon, uor. 3 W niektórych gwarach zachodniożmudzkich obecnie używane są formy z rdzeniem mun- (zob. Gramatyka języka litewskiego, t. 1, Wilno, 1965, s. 647), jednak najprawdopodobniej pochodzą one z dawnej literatury religijnej pisanej tam w rozpowszechnionym wcześniej dialekcie zachodnioauksztockim. O tym, że dawniej w gwarach zachodniożmudzkich używano form z mun-, świadczą podane przez nas paradygmaty gwar Karklė i Rusnė oraz pojedyncze przykłady zapisane w innych miejscach, por.: atpjā'uk mūnē vėsa (duonos) kā'mpa; mūni sakī'k, uo as tēvi Rmč; ē'k so mūnē·m, pariodī·so Sg; āna mūni ozī·ika gerō Krg; mūni, mūna Sausg alviai, rejon szylucki, mūn Šilininkai, rejon szylucki itd. A że forma języka literackiego używana w kościele może wpływać na wymowę poszczególnych wyrazów gwarowych, widać na przykładzie upodobnionego do języka literackiego wyrazu diegs || diēvas || dievas, używanego obok sūdrų, dī·valau, dī·val·čau Krš, sōdėję, diēvola'č'au, pūondėnė Lk, Trš, dēivāla'u Jdr, Ms. O używanym dawniej i obecnie w gwarach zachodniożmudzkich rdzeniu mun- zob. J. Lebedys, V. Urbutis, Dwa żmudzkie teksty z połowy XVIII w., „Baltistica“, IV (2), 1968, s. 301. 14* 211 Kārklė4 ja? mọn mọnė? — Rùsnė ja mùnės mùn || mùne mùnį mung·m — Samogici mają również samogłoskę rdzenia u w: a) zaimku dzierżawczym māno, por.: mūna Grd, Klm, Krš, Skdv, Šauk, Vdk, Žgč; mòna Kārklė⁵, NmŠ, Pj, Rsn, Šv, Tn, Vn; mõ·na, mõ·na we wszystkich gwarach północnożmudzkich oraz u południowych Żmudzinów w okolicach Laukuvy, Pāvandenė, Užventis, Varnių; b) formy zaimkowe z przyrostkiem manāsis, manōji, por.: mònā·sis, mònūo-jė Rdn, Trš; mònā·ses Lk, Pvn, Užv; mònūoje Rsn; munūoji Krš, Šauk; c) różne inne derywaty tego rdzenia, por.: mūniška „jak ja, według mnie” Krš; muniškis „mój” Ms, Pp, Rdn, Trš, Skd; mọnė·škes Jdr, Vvr; mọnėškes Pj, Tn, Vn; munā·tis: uojė tu munā·tis „ojej, ty moje” Krš; munė·li: jėtuš tu munė·li „ojej, ty moje” Krš. Formy zarówno zaimka osobowego, jak i dzierżawczego z rdzeniem mun- znajdujemy także w pismach XVIII–XIX-wiecznych pisarzy żmudzkich⁶, np.: Tas tay ira muna oblubiencius, wiras muna, yr fargas Pannifies muna ŽCh 5; anfay muni sawa žyidu saw usłubawoie ŽCh 6; tu daugiaus m unes tayp geray ne szersy ney dabosy StnD (dopisek do 17. pieśni gałęzi I); Szenden dar žmona sako i sawą wiriszki mąno pats, wijtoie mąno wiriszkys Dauk B 83; tóret mąn pirmó pazadieti vissus pritarus atmesti DaukBi VII; Bene mąna dukrele? Bene mana jaunoiė? D 6; Nier mąn brotajtio žirgams balnoti D 84; Dalis žmoniu mąna wiskupistie giwenqntiu ValančŽV II 11; Saule! nedziowink tu mun upala Klementas LCh 261. Formy z rdzeniem mun- od dawna przyciągają uwagę językoznawców, a pochodzenie samogłoski rdzennej było przedmiotem rozmaitych opinii. Jedni uważają, że u powstało tu z a, które, znalazłszy się między dwiema spółgłoskami nosowymi sąsiadującymi z samogłoskami, zgodnie z prawem gwar żmudzkich uległo ściemnieniu, tj. przeszło w u (o, u); zdaniem innych rdzeń mun- należy wiązać z podobnymi formami w innych językach (łotewskich gwar górnołotewskich mun „mnie”, st. cerk. sł. мънѣ). Twierdzenia zwolenników pierwszego poglądu: K. Būga: „… Żmudzini wymawiają a między m i n albo n i m jako u. Wyrazy namai, man, kamanos i kamanė Żmudzini wymawiają: numai, mùn lub mùnie, kāmunos i kamunė ‘dzika pszczoła’⁷. P. Skardžius: „… zamiast rzekomego żmudzkiego numo jest tylko namas. Tutaj między n i m a przeszło w u (w rzeczywistości w pewien dźwięk między u i o), tak samo jak w wyrazach kāmunos, mūnie z kamanos, mūnie8. V. Grinaveckis: „Drugi człon (dyftongów am, an — B. V., V. V.) w wielu gwarach języka litewskiego przesunął pierwszy człon ku tyłowi, przyciemnił go i sprawił, że stał się mniej otwarty… Takie stanowisko potwierdza przejście a w o nie 4 J. Gerullis ir Chr. Stang’as, Lietuvių žvejų tarmė Prūsuose, Kaunas, 1933, p. XIV–XV. 5 Tamże, s. XV. 6 W sprawie form z man- występujących w pismach Mažvydasa zob. J. Senkus, Dialekt pierwszej litewskiej książki, LKK, t. 1, s. 81. 7 K. Būga, Pisma wybrane, t. 2, Wilno, 1959, s. 282. 8 „Język ojczysty”, Kowno, 1937, s. 95 (dopisek P. Skardžiusa do artykułu J. Labokasa „Żmudzki dom”). 212 nie tylko w tych dyftongach, lecz także w innych przypadkach, w otoczeniu m, n, np.: nòmā ~ namāi, mònì ~ mànie…9 K. Kuzavinis: „Żmudzka forma dialektalna mùnie powstała fonetycznie z mànie10. Zgodnie z tym poglądem w „Słowniku języka litewskiego” żmudzki element mun- jest również w większości przypadków transponowany jako man-11. P. Jonikas, nie mogąc fonetycznie transponować mun- z man- zgodnie z prawidłami opisywanego przez siebie dialektu Pagramantis (w Pagramantis am, an pozostają niezmienione we wszystkich przypadkach), transponuje formy mìnes, mùn, mùni, muni.m̄. jako mùnes, mùn, mùni, munimi, dodając uwagę, że rdzeń mun- „najprawdopodobniej należy wywodzić z man-12. Podobnie postępuje Z. Zinkevičius w „Dialektologii litewskiej”, mówiąc: „Zamiast wysoko-litewskiego tematu man- Żmudzini mają mun- (mùnes). Zmiana może mieć charakter fonetyczny, ponieważ zamiast wyrazów kamãnė ‘dzika pszczoła’, kãmanos, nãmas Żmudzini mają kamunẽ, kãmunos, nùmas… A zatem a przechodzi w u w otoczeniu spółgłoski nosowej…”13 W tekście wszędzie podaje te formy z samogłoską u, np.: mùn (s. 301), mùnes (s. 297), mumũ (s. 403), numiẽ (s. 403), numiẽn (s. 405) itd. Chr. Stang również wskazuje, że żmudzki element dialektalny mun- może pochodzić od man-14. Argumenty zwolenników drugiego poglądu: A. Meillet: „Języki bałtyckie i słowiańskie rozwinęły nową formę (celownika – B. V., V. V.), niewątpliwie pod wpływem dopełniacza: staroprus. mennei oraz, przy innym wokalizmie rdzenia, lit. dial. mùnei, st.-słow. мънѣ“15. J. Endzelīns: „Tę samą mun- (tj. taką samą jak w dialektach łatgalskich – B. V., V. V.) we wszystkich przypadkach zależnych zaimka osobowego oraz w zaimku dzierżawczym mają dialekty litewskie (żmudzkie)… A Gauthiot… prawdopodobnie słusznie porównał ją ze słowiańskim mъn- w narzędniku mъnojo i celowniku mъně…“16 Taki sam pogląd J. Endzelīns wyraził również później17. (Łotewscy językoznawcy także dziś, za J. Endzelīnsem, objaśniają formy z dialektów łatgalskich z u, np.: mu:n „mnie”18). 9 Vl. Grinaveckis, Cechy fonetyczne i rozwój dialektów dünininkai północno-zachodnich, Prace naukowe Wileńskiego Państwowego Instytutu Pedagogicznego, t. 11, Wilno, 1960, s. 77. 10 K. Kuzavins, Niektóre zagadnienia historii zaimków w języku litewskim. Konferencja poświęcona zagadnieniom historii języków bałtyckich. Program i tezy referatów. Wilno, 1964, p. 13. 11 Por.: Pagal kukavimo, pagal lingavimo, rodos, mano (orig. muna) dukrelė, rodos, mano (orig. muna) jaunoji (StnD 23) LKŽ VI 792; Mals mano (orig. mano) dukrelė dainiuodama… (D 23) LKŽ VI 82; Kiek ans mane (tarm. mùni) yra prikukdęs… (Krš) LKŽ VI 794; Ans y greitesnis – ans gal mane (tarm. mùni) užklękti (Klvž) LKŽ VI 49; Klimba braška jau mano (tarm. mùna) seni kaulai (Šauk) LKŽ VI 79; Ar čia seniai išlaidino ant manęs (tarm. mòne˙s) lietuvį… (Plt) LKŽ VII 19; Mama, išlaidy̌k mane (tarm. mùni) pro duris… (Dr) LKŽ VII 21, choć niekiedy w ostatnich tomach zapisano też inaczej, np.: Galėjai pas mùni užklękti (KlvrŽ) LKŽ VI 49; Įklojau į murzą, kad mùni atminnų (Trk) LKŽ VI 155; Maliūtalì mano! (Lk) LKŽ VII 799; Jūso prisiveng, o mune į dumblą sumaišo (Krš) LKŽ VII 756; Oi, mergele muno, oi, jaunoji muno… (D 34) LKŽ VII 816. 12 P. Jonikas, Pagramančio tarmė, Kaunas, 1939, p. 59. 13 Z. Zinkevičius, Lietuvių dialektologija, Vilnius, 1966, p. 299. 14 Chr. S. Stang, Vergleichende Grammatik der Baltischen Sprachen, Oslo – Bergen – Tromsø, 1966, p. 251. 15 A. Meйe, Общеславянский язык, Москва, 1951, p. 365. 16 J. Endzelīns, Latviešu valodas gramatika, Rīga, 1951, p. 509. 17 J. Endzelīns, Dawne kontakty języków słowiańskich i bałtyckich, „Wiadomości Akademii Nauk Łotewskiej SRR“, Ryga, 1952, Nr. 3, p. 40. 18 M. Rudzīte, Latviešu dialektoloģija, Rīga, 1964, p. 350. 213 J. Otrębski: „Morfem mun- powtarza się we wszystkich formach casus obliqui zaimka pierwszej osoby. Jego archaiczność potwierdza staroruski celownik liczby pojedynczej мънѣ19. A. Valeckienė: „W gwarze żmudzkiej wszystkie zależne przypadki liczby pojedynczej zaimka aš mają rdzeń mun-: munęs, mun, mune itd. … Żmudzkie mun- jest najprawdopodobniej dawnym rdzeniem, a nie jakimś fonetycznym przekształceniem gwarowym formy man-. W celowniku liczby pojedynczej formę mun mają także niektóre gwary wschodniego języka łotewskiego”20. Niejednolicie objaśniana jest również samogłoska rdzenna u. w żmudzkim wyrazie numas (nõ˙ms, nũms). Wyraz ten jest używany na całym obszarze gwar żmudzkich i oznacza: 1. dom mieszkalny: Yl, Pvn, Šlnt, Užv; 2. lm. ojczyznę, rodzinne strony: Akm, Klk, Krš, Pp, Šauk, Trš, Vkš; 3. stodołę: Pln, Rs, Vdk,; 4. sień: Dov, Klp, Krg, Plik, Prk21 Szczególnie rozpowszechnione są przysłówki: nọmēi „w domu, do domu” Dr, Jdr, Krtn, Lk, Ms, Pp, Sd, Trš, Vvr; nõmi˙ Lkv, Pj, Pvn, Užv, Varn, Vds; nūmi˙ Grd, Pgr, Rs, Skdv, Trg, Vdk, Vn; nọmē˙ Kaŕklē22, Rsn, Sg; nọmi˙n Kv, Pj, Šv; nọmē˙n Krg; ṇumē˙n Kin Sg, Šlu; ṇumuõ Klm, Nmk, Šauk, Vg. Samogłoskę rdzenną u mają również wyrazy pochodne, np.: numi.nis „domowy” Lk, Pp, Rdn, Sd, Trš; ṇumi˙nis Krš, Krtv, Skdv, Šauk; nọmē˙škes „domownik” Jdr, Kv, Vvr; nu-mi˙škis Ms, Pp, Rdn, Trš; nọmē˙škes Pj, Šv, Vn, Žv; i˙nomi˙s „komornik” Jdr, Pvn, Rdn, Trš, Vds; i˙nomā˙ute „mieszkać kątem” Ms, Pp, Sd, Trš, Vn, Vvr, Žv; i˙numauti Krš, Krtv, Šauk; i˙nomēni˙nks „komornik”: a[š] statā˙so dide bōta, kõr galē˙so kētures i˙nomēni˙nkos i˙silē˙tē˙s Prk; nõ˙mnēšis „noszony po domu”: paskuõli˙n[k] kiõke nūors koskē˙le nõ˙mnēše Ms; nõ˙msā˙rks „opiekun domu, dozorca” Mžk; nõ˙msā˙rks Klk, Pp, Pvn, Rdn, Trš, Užv, Vds; ṇumsārks Krš, Krtv, Šauk; prýnumis „przybudówka” Kalotė23. Wyraz inumys, który prawdopodobnie przejęto z gwary żmudzkiej, występuje w gwarach zachodnioauksztockich w okolicach Šakyny, Gruzdžiai i Šimkaičiai. Forma inums jest używana w gwarze Gramzdy na Łotwie oraz w pismach niektórych autorów; w łotewskich tekstach spotyka się również formę inumnieks24. Rdzeń num- występuje również w pismach żmudzkich autorów z XVII–XIX w.: Broley idant nuog wilka ne atrafumime|Laukie bandos draſkomos | n u m a n tekiekime Słowoczyński LCh 77; … nu n u m u iki n u m u wayksčio, galpadas prasidama ŽCh 25; … tynay nameluſu ubagiſzkuſy, kaypo ubagay, ubagiſzka kamarely n u n u w m o j e ŽCh 43; Palinkai tusztczius N u m u s, dyrbat nor apylſi Poška LCh 269; Buwa garsas apłynkyw yr wysy žynoja Jog n u m u s to Žemaycze aytoras dabōja Stanevičius LCh 313; Sesu sesery wiszne wadyn todel jog jy ysztekiedama netrukus palaus buty n u m y s z k e 19 J. Otrebski, Gramatyka języka litewskiego, t. 3, Warszawa, 1956, p. 136. 20 Gramatyka języka litewskiego, t. 1 (red. naczelny K. Ulvydas), Wilno, 1965, s. 647 (autorka rozdziału A. Valeckienė); zob. ponadto A. Valeckienė, O strukturze morfologicznej języka litewskiego i jej rozwoju, w: Struktura morfologiczna języka litewskiego i jej rozwój, Wilno, 1964, s. 10; A. Valeckienė, O powstaniu i rozwoju systemów deklinacji zaimków nieosobowych we współczesnym języku litewskim, „Baltistica“, I (2), Wilno, 1966, s. 131. 21 Por. J. Balčikonis, Priemenė ir sinonimai, „Baltistica“, II (2), Wilno, 1966, s. 191. 22 J. Gerullis i Chr. Stang’as, dz. cyt., s. XV. 23 J. Balčikonis, dz. cyt., s. 191. 24 J. Endzelīns un E. Hauzenberga, Papildinājumi un labojumi K. Mühlenbacha Latviešu valodas vārdnīcai, t. 1, Rīgā, 1934—1938, p. 501. 214 Stn D 20 (dopisek): Wszyscy Żmudzini i Litwini nadal nazywają swój dom od pierwszego i najważniejszego budynku swojego gospodarstwa DaukB 30; Nazywali domami, od słowa „dom”, które zawsze stoi w swoim domudoje Dauk B 83; Jak zdołam odejść? Jak zdołam dotrzeć? Do ogródka mojej matuli, do starych domków D 10; Numaj ju buwa žemi bet gan plati, katrusi wargą wenkart su wisajs numiszkiejs giwolejs Valanč ŽV I 8. Jeśli chodzi o pochodzenie samogłoski u w num-, oprócz wspomnianego już poglądu o fonetycznej zmianie samogłoski a między spółgłoskami nosowymi25, twierdzi się także, że samogłoska ta mogła tu powstać w wyniku oboczności samogłosek. Taki pogląd reprezentują R. Trautmann26 i E. Fraenkel27. R. Schmittlein28 również skłania się ku wyjaśnianiu słowa numai przez apofonię dialektalną. „Słownik języka litewskiego” zwykle transponuje rdzeń num- na nam-; tylko gdy przykład ilustracyjny pochodzi z pism dawnych żmudzkich autorów, pozostawia się num-29. Z przytoczonych źródeł wynika, że historia badań nad przypadkami zależnymi zaimka pierwszej osoby i rdzeniem num- w dialektach żmudzkich jest ściśle związana z badaniem losów samogłoski a między spółgłoskami nosowymi. Dlatego najpierw należy dokładniej rozważyć, czy samogłoska a między m i n zawsze przechodzi w u. Jeśli jest to prawo wspólne wszystkim dialektom żmudzkim, to rdzenie mun-, num- powstały fonetycznie ze starszych form — man-, nam-. W dialektach żmudzkich zapisano niewiele wyrazów z samogłoską a między m i n, ale pokazują one, co następuje. 1. Wyrazy kāmanos, kamānė w Żmudzi wymawia się kā˙manas, kā˙manie (kāmunie) tylko na zachód od linii Mažeikiai — Telšiai — Tverai — Kvėdarna30 (zob. niżej), tzn. nie na całym obszarze dialektów żmudzkich, jak mogłoby wynikać z niektórych przytoczonych cytatów, w tych wyrazach samogłoska a między spółgłoskami m i n „przechodzi” w u. Wschodnia część Żmudzi wymawia te wyrazy z a, np.: āpmest'r's, pagrā˙ž'įntas kā˙manas blęzgó˙nčes Vds; kamā˙nę i˙gė˙ls Pvn; ššperėis i kamamę.kę e golles pri šeimó˙nta (ogrzewana ścianka pieca) Rdn; kā˙manas gražė˙šnes — i svečės kō˙r važūji Trs; kamā˙nų bl-jāu iš tuola Krš (wieś Rūdėnai); a piršlė˙s važū˙si, ka su kamanūms arklī˙s Krš (wieś Pažiužmė); a tas kamani̇nis medūs Grd; kā˙manas jau švenčums, ne kuožna˙ di˙na˙ Grd; so kamanūoms arklī˙s pastati˙c ki˙mė Vn; kamā˙nes kė˙rpiese sugūlūses Skdv; sū kamanūms važū˙dava Skdv; sū kamanūoms pamā˙ue arklī˙s Pašilė (na zachód od Kražių). Odnotowano wahania nawet na obszarze użycia form kā˙manie, kā˙manas, np. w Tirkšliai mówi się kā˙manas (czasami także kā˙manas), ale zawsze tylko kā˙manie31. A zatem wyrazy kā˙manie, kā˙manas nadal nie dowodzą jednoznacznie, że man-, nam- 25 O przedstawicielach tego poglądu zob. przypisy 7, 8, 9, 10, 12, 13, 14. Ponadto zob. V. Pisani, Il tema baltico *nama- „Studi Baltici“, t. 4, 1934—1935, s. 52, przypis drugi. 26 R. Trautmann, Baltisch-slavisches Wörterbuch, Göttingen, 1923, p. 123. 27 E. Fraenkel, Litauisches etymologisches Wörterbuch, Heidelberg-Göttingen, 1962, p. 482. 28 R. Schmittlein, Études sur la nationalité des Aestii, Baden, 1948, p. 90. 29 Gęgają gęsi łabędzie, a domowe (dial. nómė.nės) tar, tar, tar, kler, kler, kler (Šts) LKŽ VI 53; Matka została w domu (dial. nómę), podśpiewując, a ja na targ (Grg) LKŽ VI 79; Nawet domownicy (dial. nómėškė) nie wiedzą, z jakiego powodu tam trafiła (Brs) LKŽ VI 163; Sama, będąc w domu, przyniosła niemowlę (S. Dauk) LKŽ VI 20; Wszyscy pomocnicy, gawędząc, rozeszli się do domu (M. Valanč) LKŽ VI 27. 30 Nie udało się ustalić, jak wymawiają te wyrazy mieszkańcy Kłajpedy. Wśród starszych zapisów w kartotece LKŽ znajduje się fiszka z Dovilų, na której zapisano formę kāmanos, ale trudno powiedzieć, czy jest to forma gwarowa, czy upodobniona do literackiej. 31 Informacja A. Girdenisa. 215 1. Granice gwar żmudzkich; 2. granica wymowy mun-, num-; 3. obszar wymowy kāmunos, kamunė; 4. granica am, an > om (um), on (un); 5. inumyš poza granicami Żmudzi. we wszystkich gwarach żmudzkich przechodzi w mun-, num-. Raczej są to inne przyrostki w wyrazach zachodniożmudzkich gwar kamunė, kãmunos (por. także formę kã·menas, używaną w Mósėdis obok kã·monas). 2. Nazwa szeroko znanych na północy Żmudzi bagien wymawiana jest kamã·nas ~ Kamãnos: põ·rus (nazwa strumyka) prasę·ded ęs kamã·nu, ės tū· pė·lku Vkš (wieś Purvėnai); Akm, Krš, Lc, Lž, Mžk, Pp, Trš, Vgr — nazwa zachowanego tam jeziorka to ka-mã·nu ẽžė·rs ~ jezioro Kamanų w Akm, Klk, Vgr, Vkš, a wieś położona w pobliżu tych bagien nazywa się pãkamanė ~ Pãkamānai. 3. Czasownik manýti, mający wiele znaczeń i derywatów, we wszystkich gwarach żmudzkich wymawiany jest z rdzeniowym a³², np.: manī·k tã·msta, mõ·ms i· gã·lva dėjiuos Vds; gė-rã· manã·us pri· mali·na Pj; ons jau manėjis sė·rktę, vọ dã·r isigõ·ndęs Šts; ašọ lãbã· manī·ta, nē·kė·ntọ leĩžọnušeu Rdn; vi·nã· buoba· su vaikū· bũ·rũ sunīkū manī·ti·s Krš; neapmanã·u kọu bedarī·tę: pięstę ẽ·tọ·nt er pǫ·snaktę ãtė·s Šts; i·šmanã·u Kv; neẽšmaniem kọu badarī·tę Brs; kã·p ãnė· tė·rp šėves kã·lb, mėš neišmanė·m Prk; ọ·nc pri tūo dã·rba nieka nepã·rmana Vvr; nepã·rmanau kan. tu cė sakãi· Ll; pėrmjã·u buobas, nu·manī·k, lī·sa pī·na cėlendrọ·ka pri·selė·da — i·viedra e nė·šã·s Lkv; kad ãnī· pã·tes nenu·šemã·na, kọ·r aš ãĩ·sọ praši·tę Pvn; kàs par ešmanī·tuoje: paiī·mso dė·rža — ešlakstī·s vėšė nēkė· Rdn. Wyjątek stanowią jedynie formy usłyszane we wsi Skomantai w okolicach Švėkšny: kõ· to monã· tã·b dẽ·rbdã·ms; monī·te gãlė kã·p niore, tęķ ti·lieķ; mõna mõnī·mo, cẽ nēgerã·. Sądząc z form gwary Švėkšny, np. celowników liczby pojedynczej i mnogiej anõm, gerõ·m, senõ·m, gražõ·m, laukõ·ms, vakõ·ms, vi·rõ·ms, arklė·ms, także wspomniane manýti jest prawdopodobnie wymową nową (mogło powstać przez analogię do innych wyrazów, być może nawet do rdzenia zaimka mun-). 4. W formach imiesłowów czasu przeszłego strony biernej oraz ich derywatach samogłoska a jest zawsze zachowana, np.: trẽnamũ·n vãisto tòrọ Pvn; marė· nama gõ·ĩ Jdr; je važõ·nama, važõuk Trš; ãnios pėnamė va·nėkã· Pj; tõrõ trės pė·namos, trī·s pė·nclã· žvī·g Užv; rõgė· pjã·uname Pkl; vagõ·rklã· ė·r ī· daigė·namis Plng; ãnà bõ·va nu sē·na gã·rbenama Ms; sũ·nkė· i· gã·unamės Vvr; penamuoji kã·ulė Yl itd. Wszystkie te przypadki nie pozwalają zgodzić się z kategorycznymi twierdzeniami, że rdzenie mun- i num- powstały fonetycznie z man-, nam-. Ponadto należy przypomnieć, że zasięg mun-, num- jest znacznie większy niż zasięg przejścia dyftongów am, an w ọm (am), ọṇ(un), wydawałoby się zatem, że a w tych rdzeniach przechodzi w ọ (u) niezależnie od wspomnianej zmiany dyftongów, co jest już nieprzekonujące. Ustaliwszy, że a w otoczeniu spółgłosek nosowych przechodzi w u bez ścisłej regularności, można śmielej wiązać rdzeń mun- w obocznych przypadkach zaimka osobowego „ja” w gwarach żmudzkich z formą celownika liczby pojedynczej w gwarach łotewskich mun, starosłowiańskim мѫнѣ oraz — jak wskazuje S. Karaliūnas³³ — nawet z zaimkami języków anatolijskich: hetyckim am (m)uk ‘mnie, ja, mi’, licyjskim emu i amu, lidyjskim amu ‘ja, mi’. Żmudzkie numas nie ma odpowiedników w językach pokrewnych. Jednak, biorąc pod uwagę warunkowy charakter przejścia samogłoski a w u między spółgłoskami nosowymi, skłanialibyśmy się ku opinii, że żmudzkie num- ma inną samogłoskę rdzeniową. ³² Por. także przykłady ze starszych tekstów: Dwy paskutynnes atgrąžas tayp reyk yszmaniti StnD 17 (dopisek); Wysados wyneyp teyszmana Pabrėža; wislab parmanyset DaukBi VII; nelabs žmonių pramanimas DaukBi IX i in. ³³ S. Karaliūnas, Najstarsze stosunki języków bałtyckich i słowiańskich (rozprawa na stopień kandydata nauk filologicznych, maszynopis), Vilnius, 1966, s. 288; C. Каралюнас, Древнейшие отношения балтийских и славянских языков (автореферат), Вильнюс, 1967, s. 11. 217 W SPRAWIE ŻMUDZKICH тип- i пит- Б. ВАНАГЕНЕ, В. ВИТКАУСКАС Streszczenie Przypadki zależne zaimka osobowego aš „ja” oraz słowo namas „dom, chata” Żmudzini wymawiają z samogłoską rdzenia u (zamiast aukštajckiego a), np. mòṇèi (mòm), mò nì, mùn „mnie”; nộ·ms, núms „dom”. Z opinią, że samogłoska i w тип-, пит- wywodzi się fonetycznie z samogłoski a, trudno się zgodzić, ponieważ nie we wszystkich gwarach żmudzkich a między dwiema spółgłoskami nosowymi „przekształca się” w i. Mianowicie: a) słowa kàmanos „uzda” i katànė „trzmiel” z u, tj. kamunos i katunė, wymawia się tylko na zachód od linii Mažeikiai – Telšiai – Tverai – Kvėdarna; b) północni Żmudzini swoje toponimy Kamanos „nazwa bagna”, Kamanu ežeras „jezioro Kamanu”, Pakamaniai „nazwa wsi” wymawiają z a: kamà·nas, kamà·ni ežė·rs, pàkamanė; c) słowo manyti „1. myśleć, sądzić; 2. zamierzać, przypuszczać” prawie wszyscy Żmudzini wymawiają z a w rdzeniu i in. Ponadto zasięg тип-, пит- jest znacznie większy niż zasięg żmudzkich połączeń dyftongicznych от, оп (ит, ип) < am, an. Dlatego żmudzki zaimek тип-, najprawdopodobniej należy wiązać z dialektalną formą celownika liczby pojedynczej języka łotewskiego тип- oraz starosłowiańskim мьнѣ. W słowie namas może występować inna samogłoska rdzenia.