Dėl keleto lietuvių kalbos skolinių

IŠ LIETUVIŲ LEKSIKOLOGIJOS IR LEKSIKOGRAFIJOS LIETUVOS TSR MOKSLŲ AKADEMIJA O KILKU LITEWSKICH ZAPOŻYCZENIACH S. KARALIŪNAS Jak wiadomo, w tradycyjnych badaniach etymologicznych języków indoeuropejskich uwagę kierowano przede wszystkim na znajdowanie odpowiedników w innych językach ide., dążąc do wyodrębnienia najbardziej archaicznej warstwy słownictwa języków ide. albo innowacyjnych leksemów obejmujących kilka grup języków pokrewnych. Wyrazy, dla których nie udawało się znaleźć odpowiedników w innych językach ide., pozostawiano na uboczu jako późne neologizmy, bezwartościowe dla rekonstrukcji historycznych. Leksemy oznaczające realia związane najczęściej z kulturą materialną, które przy powierzchownym oglądzie wydawały się w systemie języka izolowane, lecz miały łatwo znajdowane odpowiedniki w innych językach (ide. lub nieide.), w wielu przypadkach skłonni byliśmy uznawać za zapożyczenia. To, że przedmioty kultury materialnej i oznaczające je wyrazy wędrują od jednego narodu do drugiego, czyli z jednego języka do innego, jest dobrze znanym zjawiskiem (por. np. gatvė, pipiras, šilkas, turgus i in.). Jest to jednak czynnik ekstralingwistyczny i, rzecz jasna, nie wystarcza on, by na jego podstawie określić, czy wyraz jest rodzimy, czy zapożyczony, nawet jeśli oznacza jakąś realię kulturową. W ostatnim czasie, w miarę jak wzrosło zainteresowanie położeniem leksykalnych elementów w systemie języka i ich relacjami z innymi elementami, a także zwiększyły się wysiłki, by etymologizować leksem przede wszystkim na podstawie danych samego systemu językowego, kwestia zapożyczeń jest często podejmowana i na nowo rozpatrywana. Na przykład J. Otkupščikov, opierając się na faktach z języków bałtyckich, odrzuca pogląd, że lit. karštas miałoby być wyrazem ugrofińskim, który dostał się do litewskiego za pośrednictwem języków słowiańskich, i bardzo przekonująco dowodzi jego bałtyckiego pochodzenia: „Ponieważ w języku litewskim oboczność keŕstas/kaŕstas «trumna» w pełni pokrywa się z obocznością keŕstas/kaŕstas «ryjówka», można przypuszczać, że lit. keŕstas «trumna» i łot. šķīrsts mają pochodzenie bałtyckie. Zestawienie lit. keŕ-s-tas «trumna» z keŕ-s-las «dłuto» i kìrsti «rąbać, wycinać» w wystarczającym stopniu wyjaśnia etymologię rozpatrywanych wyrazów bałtyckich. Forma z wokalizmem o (lit. kār-s-tas) pokrywa się pod względem semantycznym, a także genetycznym, z lit. prā-kar-tas «żłób» (= «wydrążony kloc»). Etymologia łot. šķīrsts wyjaśnia się przez zestawienie z lit. skērsti «ciąć»; pod względem semantycznym wszystkie przytoczone wyrazy bałtyckie można zaś zestawić z ros. колода «trumna», «koryto na paszę» dla 12* 179 bydła» itd. — lit. kálti «wydrążać»¹. Podobnie V. Urbutis, opierając się na całym szeregu wyrazów wspólnordzennych występujących w dialektach, całkiem zasadnie wysuwa przypuszczenie, że lit. áčiū, áčiū, áčiuo i in., które E. Fraenkel uważa za slawizmy², mogą być wyrazami rodzimymi, litewskimi³. Opierając się na wskazanych tu zasadach metodologicznych, niniejszy artykuł ma na celu omówienie kilku litewskich wyrazów powszechnie uznawanych przez badaczy za zapożyczenia (dėka, kūbilas, poškia, šišavà), przywołując dotąd ignorowany odpowiedni materiał bałtycki, który wskazuje, że nie ma konieczności uznawania omawianych wyrazów litewskich za zapożyczenia. 1. dėka duōkia, duōkė, duōkti «wiedzieć, jaką pracę wykonać» LKŽ II 612, ma wariant z głoską spółgłoskową -g- na końcu rdzenia, por. nūduogia «domyśla się» Išlaužas; łączy się z rzeczownikami duōgas «rozum, rozeznanie; człowiek mało rozgarnięty» Daugėliškis, Kuktiškės, Linkmenys, Subačius, Vidiškės, duoga «to samo» Kiaukliai, Panevėžys, duōgis, duōgius «człowiek mało rozgarnięty» Daugėliškis, zob. LKŽ II 611, duōkas «człowiek mało rozgarnięty; gapowaty, ignorant, głupiec» Ignalina, Kirdeikiai, Kuktiškės, Linkmenys, Tauragnai⁵. Z wokalizmem rdzenia o występują dokia, dokė, dokti «rozumieć, pojmować» LKŽ II 412 oraz savo dokià «freiwillig, z własnej dobrej woli» R II 149, M II 196. Identyczny jest zwrot savo dėką, por. Rugių kirsti jis ir savo dėka (z własnej woli, nieproszony) ateis LKŽ II 262, który ma już wokalizm ė. Rzeczownik dėka (i dėka) «dziękowanie, podziękowanie; łaska; wola» LKŽ II 262 jest szeroko używany zarówno w dialektach, jak i w dawnych tekstach; por. także dėkas «dziękowanie, podziękowanie» LKŽ II 262, utworzone od niego czasowniki denominatywne dėkóti, dėkúoti «dziękować» LKŽ II 264 oraz przysłówki dėkui, dėku, dėkuo LKŽ II 264 (te ostatnie są zapewne z pochodzenia formami celownika liczby pojedynczej rzeczowników o temacie na -o, por. dėkas). Szczególnie istotny jest fakt, że w języku łotewskim również występuje element z wokalizmem rdzenia ē, por. łot. dēka «freier Wille; das Naturell, die Charaktereigenthümlichkeit» ME I 46, którego specyficzne znaczenie nie pozwala uznać go za zapożyczenie ani z litewskiego, ani z języków słowiańskich. Być może można tu zaliczyć także łot. dāgā (dial. duogā) «zum Nutzen oder Vorteil» (loc. sing.) ME I 461, EH I 318. Ponieważ opozycja d: t ma w języku litewskim status fonematyczny, por. np. dégti: tékti, daryti: tarýti, a omawiane tu wyrazy z rdzeniem nie należą do słownictwa ekspresywnego, w którym dźwięczne i bezdźwięczne spółgłoski często tracą funkcję dystynktywną, będziemy uważać wymienione wyrazy za należące do odrębnego rdzenia i nie będziemy ich łączyć z takimi wyrazami, które są do nich fonetycznie i semantycznie argumentami 1 Ю. В. Откупщиков, Из истории индо-европейского словообразования, Ленинград 1967, р. 221—2. Liet. karštas, lat. š, kirstis senais baltiškais žodžiais dar 1911 m. taip pat laikė ir K. Būga, žr. K. Būga, RR, I, p. 308—9. Šios savo nuomonės, deja, jis vėliau atsisakė, žr. K. Būga, RR, II, p. 192—4. 2 E. Fraenkel, LEW, s. 1. 3 V. Urbutis, — Baltistica, V(1), 1969, s. 48—9. 4 Zob. E. Fraenkel, LEW, s. 86, 304, 641, 990—991 oraz przytoczoną tam literaturę. 5 Duōkas można by zresztą nie oddzielać od dvākas «głuptas, półgłówek» LKŽ II 663, dvākti «wzdychać, dyszeć, oddychać; głupieć» LKŽ II 664 (odnośnie do relacji wokalizmu rdzenia por. apvalūs ir apuo- lūs), jednak obszary ich użycia nie pokrywają się całkowicie: dvākas jest używane na północ od obszaru występowania duōkas (Biržai, Dusetos, Kupiškis i in.), co pozwala je od siebie odróżnić. 180 z wyrazami, takimi jak tūokas „rozum, bystrość”, (m)tuōkti „domyślać się, rozumieć, przeczuwać” itd.6 Do tego rdzenia, do którego mogłyby należeć duōkti (z -k- z -g- przed tenu­es), duōgas, doktī, dėka, dėkas oraz łot. dēka, należy ide. *dēg- „packen” Pokorny 183, reprezentowane przez goc. tēkan „dotykać” (praet. taikōn), st. skand. taka (ang. take) „brać”, toch. B tek- „dotykać” (praet. teksa z wokalizmem rdzenia ē lub o). Genetyczny związek między segmentami planu treści „(przy)jmować” oraz „myśleć, rozważać, sądzić; myślenie, bystrość, rozum” jest dobrze poświadczony w językach ide., por. np. niem. annehmen „przyjmować, zgadzać się; sądzić” obok nehmen „brać”; gr. δέχομαι, joń. δέχομαι „przyjmuję, otrzymuję”: δοκέω „sądzę, myślę”, δόξα „opinia”, δοκεῖ μοι „wydaje mi się (tj. jest dla mnie do przyjęcia)”. Z segmentu planu treści „myśleć, rozważać, sądzić itd.” może powstać segment „dziękować”, por. goc. þagkjan, stwysokoniem. denken, stang. þencan „myśleć”, od których pochodzą rzeczowniki stwysokoniem. danc (niem. Dank), stang. þanc (ang. thank), goc. þagks „wdzięczność, podzięka” (por. zwłaszcza znaczenia stang. þanc: „myśl, sąd, myślenie; łaska, życzliwość; radość, przyjemność, wesołość; wdzięczność, podzięka”). A zatem wdzięczność, podziękę pojmuje się jako „das in gedenkenkender Gesinnung sich äußernde Gefühl”, por. niem. Dank wissen oraz fr. savoir gré „być wdzięcznym (tj. mieć świadomość wdzięczności)”. Ogólnie rzecz biorąc, za pierwotny wokalizm należy uznać ē, a za wtórny — ō. Powstaje sprzeczność: segmenty mające wokalizm wtórny manifestują pierwotny segment planu treści „myśleć, sądzić”, natomiast segmenty z wokalizmem pierwotnym ē — wtórny segment planu treści „być wdzięcznym; wdzięczność, podzięka”. Ponieważ segment planu treści „brać, dotykać” nie jest poświadczony w językach bałtyckich, należy przyjąć, że rdzeń *dēg- (-k- przed tenu­es) oznaczał we wspólnocie bałtyckiej „myśleć, sądzić, pojmować”. Od niego regularnie tworzono rzeczowniki duōgas, duōkas „rozum, rozeznanie”, które posłużyły za podstawę powstania czasowników z wokalizmem uo, por. duōgti, duōkti. Rzeczowniki mogą jednak powstawać także bez zmiany wokalizmu rdzenia, por. lit. slėgti: slėgą, slėgas (obok sluogą, sluōgas). Regularnymi rzeczownikami odczasownikowymi od czasownika *dēg- (-k-) „myśleć, sądzić, pojmować” były również dėkā, dėka, dėkas, których nieco zmodyfikowane znaczenie pozostaje w takim stosunku do znaczenia czasownika podstawowego, jak znaczenie goc. þagks do znaczenia czasownika podstawowego goc. þagkjan⁷. 2. kūbilas Lit. kūbilas jest powszechnie uznawany za germanizm, który dotarł za pośrednictwem języków słowiańskich (por. st. rus. къбьлъ) (por. niem. Kübel „beczka”, a także stwysokoniem. miluh-chubili „beczka na mleko”⁸). Lit. kūbilas ma szeroki zakres znaczeń: „beczka z szerokim dnem do przechowywania mąki i ziarna, kiszenia warzyw oraz przechowywania płynów; zamykana beczka na odzie- 6 Jego etymologię zob. E. Fraenkel, LEW, s. 1141. 7 Formy ze starych tekstów dėkuju, dėkjam „dziękuję, dziękujemy”, por. np. wers z jednej z pieśni M. Mažvydasa: Diekui tau Diewe tiewe / Jog mane /che nakti /saug ojei /Nuog /kadu wi /siu bei priegadu, mogą w rzeczywistości być słowiańskimi zapożyczeniami (por. st. białorus. дзякую, дзякуем). 8 Ten wyraz niemiecki z kolei uznaje się za zapożyczenie z łac. cupella „mała beczka”, zob. A. Walde — J. B. Hofmann, Lateinisches etymologisches Wörterbuch, I, Heidelberg, 1938, s. 310; por. Fr. Kluge, Etymologisches Wörterbuch der deutschen Sprache, 17. Aufl., Berlin, 1957, s. 408. 181 do przechowywania; kraitkubilis; duże wydrążone drewniane naczynie z dokładaną podstawą, duob inys; duonmaišis, duonkubilis, duonkepė; betonowy krąg studzienny; duża kadź umieszczana w młynie pod żarnami; taki litewski taniec ludowy; gra młodych mężczyzn, podobna do rzucania oszczepem; instrument muzyczny, na którym się uderza, podobny do bębna (dno i boki wykonane z deseczek z różnych gatunków drewna i o różnej grubości)» LKŽ VI 749–750. Jest używany na całym obszarze języka litewskiego – zarówno w dialektach żmudzkich, jak i auksztockich. Występuje zarówno w dawnych tekstach (np. w „Postilla Catholic-ka” M. Daukšy, s. 170), jak i w słownikach (P. Ruigysa i Kr. Milkausa). Jest rozpowszechniony w folklorze (np. w pieśniach zebranych przez A. Juškę). Utworzono od niego mnóstwo nazwisk: Kubilas (20 rodzin), Kubilius (361 rodzin), Kubilis (12 rodzin), Kubilėnas (4 rodziny), Kubilinas (2 rodziny), Kubiliūnas (39 rodzin), Kubiliavičius (2 rodziny), Kubilevičius (5 rodzin), Kubilinskas, Kubilinskis (20 rodzin), Kubilskis, Kubilskas (4 rodziny), Kubilnikas (2 rodziny). Wszystko to pozwala zasadnie postawić pytanie, czy kūbilas rzeczywiście jest zapożyczeniem. Przede wszystkim należy zaznaczyć, że istnieje również kilka wariantów tego wyrazu. W słownikach P. Ruigysa i Kr. Milkausa odnotowano formę kubilis: Kubbilis, lo „ein stehend offenes Gefäß; ein Kiefen“ R I 69, Kubillis, lio, Kubilas, lo „ein offenes Böttcher-Gefäß, ein Kiefen zum Bier“ M I 133, natomiast w słowniku F. Nesselmanna, obok Kubilis, io „ein Kübel, ein offenes Böttchergefäß, das oben an der Oeffnung enger ist als am Boden“ N 206, znajdujemy również dziwną formę Kublulis, io „ein aus einem Stücke Holz gehöhltes Gefäß“ (Ragnit) N 207, która być może pochodzi od formy zdrobniałej *kubululis lub *kubululis, z wypadnięciem i oraz u. Z Laukuvy znany jest wariant tego wyrazu kūbelas LKŽ VI 748 (jeśli e nie oznacza tu i, wymawianego szeroko w dialekcie żmudzkim). Do tej samej rodziny co wyraz kūbilas mogłyby należeć: lit. kub-árka „drewniane naczynko, pudełko; abrinas, v ogonė”, kubarkis „drewniane wiadro” LKŽ VI 748 (być może ze słowiańskim przyrostkiem -ka od *kub-ara, por. kaukara „wzgórze, pagórek”, kūkštara „garb; przestrzeń między rzędami; ciężar”), kūbikas „gliniane lub drewniane naczynko”, kubikė „drewniana maselnica”, kūbikis „naczynie do przechowywania kaszy i mąki; garnek do gotowania z dwoma uszkami” LKŽ VI 749, kubilkė „drewniane naczynko na masło” LKŽ VI 750 (najpewniej od kūbilas ze zlitewszczonym słowiańskim przyrostkiem -ka), kuborė „duża drewniana łyżka do nabierania potrawy”, kaborkà „drewniane naczynko, pudełko; abrinas, v ogonė” LKŽ VI 751 (być może od kuborė ze słowiańskim przyrostkiem -ka; co do wymiany przyrostków -ar- i -or- w wyrazach kub-ara i kub-orė por. kaūkaras „pagórek, wzgórze”: kaū-koras „jw.”), kubūrka „drewniane naczynko, pudełko; abrinas, v ogonė”, kubūrkė „jw.” LKŽ VI 754 (być może od *kub-ura / *kub-urė ze słowiańskim przyrostkiem -ka; co do wymienności przyrostków -ara: -ura por. kaūkaras: kaūkur as), kubūlkė, kubulkė, kubulkis „drewniane naczynko, pudełko; abrinas, v ogonė” LKŽ VI 753 (od *kubula / *kub-ulė, por. łot. kubuls; co do wymiany przyrostków -ul-: -il- w wyrazach *kub-ula / *kub-ulė i kūb-ilas por. jūnd-ulas: jūnd-ilas „ktoś, kto jest w ciągłym ruchu; wiercipięta, urwis”, por. także kib-uras: kib-iras „mała sucha gałązka”). Litewskiemu kūbilas odpowiada w łotewskim wyjątkowo wiele wariantów, por. łot. kubIs „der Kübel, Bottich“ ME II 297, kublis, kubla EH I 666. Formy te niewątpliwie mają synkopowane u, por. pełną formę łot. dial. kubuls oraz kubulis EH II 666. Synkopowaną samogłoskę mają też formy zdrobniałe łot. kublītis, kublins „ein aus Holz verfertigtes Gefäss zur Aufbewahrung von Milch, Grütze“ ME II 297, por. pełną formę kubuliņš ibid., 182 i to najwyraźniej potwierdza wywodzenie litewskiego kubulis od *kubulis lub *kubululis. Oprócz przyrostka -ulis język łotewski używa -als (por. kubals EH I 665), -els (por. zdrobnienie kubelelis „ein kleiner Kübel“ EH I 665) oraz -ils (por. formę ze słownika J. Kurmina kubils9). Najwyraźniej do tej samej rodziny co kubilis należy również łot. kubucis „eine grosse ciba (toks indas); ein hölzernes Trinkgefäss; ein mit einem Deckel versehenes Gefäss aus Birkenrinde, worin man Beeren sammelt od. Tabak bewahrt“ ME II 297. A zatem wspólne dla języków litewskiego i łotewskiego są następujące warianty: kūbilas|kubuls (wymiana formantów -il-|-ul- jest dość częsta), kūbikis|kubucis (co do wymienności formantów -ik-|-uk- por. durūkas „ten, kto kłuje” obok dūrīkas) oraz z tym samym przyrostkiem kūbelas|kubel-elis. Za podstawowy czasownik, od którego utworzono te liczne derywaty, można uznać lit. kūbti „pochylać się (ku ziemi)”: Kubstu, jau suvisum kubstu (Tauragnai) LKŽ VI 753, łot. kubinât „decken“ ME II 297, ap-kubinât „umlegen“: lakatu ap galvu ap-kubinâties „sich umdecken“ ME I 96 (co do ich relacji semantycznych por. lit. gaūbti „otulać, przykrywać, nakrywać, okrywać; zginać, zakrzywiać” LKŽ III 159). Czasowniki te należy dalej łączyć z praindoeuropejskim rdzeniem *keu-b|bh- „biegen“ Pokorny 589, do którego należą gr. κύπτω „schylam się, pochylam się”, κυφω „zginam”. To, że leksemy oznaczające różne naczynia drewniane często wiążą się z rdzeniami o znaczeniu ‘zginać’, ‘zakrzywiać’, ‘osłaniać’, jest zjawiskiem dość częstym; por. lit. guobinūkas „naczynie wydrążone w drewnie” LKŽ III 736: guobti „wydrążać, drążyć, ciosać” ibid.; dibuō „naczynie głębsze od talerza, do zupy” LKŽ II 549: dūbti „zapadać się, grzęznąć, pochylać się” LKŽ II 547; duobīnys „wydrążone drewniane naczynie z dokładaną podstawą” LKŽ II 609: duobti „robić wgłębienie; drążyć, ciosać” LKŽ II 610; gūbužis „naczynie z drewna bez uch do cedzenia mleka” LKŽ III 692: gūbti „zapadać się, pochylać się” LKŽ III 691; kaukorė „drewniane naczynie do rozdrabniania słoniny; stępa, moździerz; drewniane naczynie do przechowywania tłuszczu lub rozdrobnionej słoniny” LKŽ V 424: kūkti „pochylać się, zwisać, potykać się, garbić się” LKŽ VI 808: stind. kumbháh „dzban, dzbanek”, gr. κύμβος „naczynie, sprzęt”: ang. hump „garb”, łac. cumbo „kłaść się” (< „zginać się” względnie „zakrzywiać się”); łac. cūpa „kubeł, kadź”: stind. kūpáh „dół, jaskinia”, łączone z praindoeuropejskim rdzeniem *keu-p- „zginać, wysklepiać”. Za szczególnie mocny argument na rzecz tego, że lit. kūbilas i łot. kubls mogą być wyrazami bałtyckimi, należy uznać to, że na oznaczenie naczynia, sprzętu używa się w języku litewskim również regularnego wariantu apofonicznego rdzenia kūb-ti z wokalizmem rdzenia au – rdzenia, do którego właśnie zaliczyliśmy tutaj lit. kūbilas i łot. kubls; por. lit. kaubarė, kaubo-rė „drewniane wydrążone naczynie, drewniana misa” Tverečius, zob. LKŽ V 417. Związek semantyczny litewskiego kūbilas i łotewskiego kubls, podobnie jak nazw innych naczyń i sprzętów, z czasownikiem kūbti „pochylać się” byłby całkowicie zrozumiały, ponieważ pierwotne znaczenie lit. kūbilas najpewniej brzmiało „duże wydrążone drewniane naczynie z dokładaną podstawą” – w takim znaczeniu zostało ono odnotowane w okolicach Prienai; zob. LKŽ VI 750. 9 J. Kurmin, Słownik polsko-łacinsko-łotewski, Wilno, 1858, p. 233. — Dėl jos tikrumo abejoja J. Endzelīnas, žr. K. Mühlenbach–J. Endzelin, Lettisch-deutsches Wörterbuch, II, p. 297 s. v. kub[s]ls. 183 3. pośnia Po bliższym zapoznaniu się z odpowiednimi danymi języka litewskiego — innymi wariantami tego wyrazu w dialektach, akcentuacją i znaczeniami — pojawia się wątpliwość, czy rzeczywiście jest on obcy. Wątpliwość tę wzmacnia fakt, że wyraz ten można ponadto stosunkowo łatwo objaśnić etymologicznie na podstawie materiału języka litewskiego. Przede wszystkim można zauważyć, że litew. pošnia i sł. *pašnja, od którego, jak się przypuszcza, pochodzi wyraz litewski, nie mają całkowicie identycznych znaczeń. Oprócz znaczeń „orka; zaorane pole; zboże” ros. па́шня/пашня ma również znaczenia „chleb, żyto; znoszenie miodu, plastry w ulu, praca pszczół”¹⁰. Litew. pošnia nie ma takich znaczeń. Litew. pošnia ma znacznie szerszy zakres znaczeń, por. pošnia (acc. sing. pošnią) „pola dworskie” Liškiava (por. także wieś Pošnia w parafii Paberžė), pošnėlė „pola dworskie” Punskas, Seinai (por. także puszcza Pošnėlė w gminie Seirijai i las w gminie Simnas), pošnia „pole dworskie” Lazdijai (Barčiai), pošnia (acc. sing. pošnią) „pole, gdzie dawniej były pastwiska dworskie” Gudeliai, Kalvarija, pošnia „pole, ziemia uprawna” Kazlų Rūda, Salakas, pošnia „zasiewy” Tauragnai, pošnia „zboża jare” Strūnaitis, pošnia „zboże” Daugai, Kuktiškės, Linkmenys, Palūšė, Ramaškonys, pošnia (acc. sing. pošnią) „dobro, majątek” Dusetos, pošnia (acc. sing. pošnią) „dobra, dobytek” Jūžintai, pošnia (acc. sing. pošnią) „miejsce, gdzie zsypuje się oczyszczone ziarno” Onuškis. W Dieveniškės (por. pošnis „zasiewy”) i Šimonys (por. pošnis „gospodarstwo”) używana jest forma o temacie na i. W rękopisie słownika A. Juški z Veliuony znajdujemy zapis: Pošmė „wielkość pola”: Pošmė to wielkość pola=liolės. A zatem mamy tu już przyrostek -m-, i w takim przypadku, uznając litew. pošnia za slawizm, trudno byłoby zadowalająco wyjaśnić substytucję słowiańskiego przyrostka -n-. Używana w dialektach litewskich i-tematowa forma tego wyrazu, która ogólnie rzecz biorąc wpisuje się w system fleksji imiennej (por. pošnia, pošnė, pošnis ir mūsià, mūsė, mūsis), również przemawia przeciw uznaniu tego wyrazu za slawizm. Na koniec można dodać akutową intonację omawianego wyrazu, która nie jest właściwa litewskim zapożyczeniom pochodzenia słowiańskiego, z wyjątkiem pojedynczych przypadków (por. bėsas ze sł. *běsъ). Litew. pošnia, pošmė z przyrostkami -n-, -m- lub -sn-, -sm- (ponieważ przyrostki -n- i -m- mogą występować w wyrazach o samodzielnych rdzeniach, por. np. barnìa, barnė, barnis ir barmė LKŽ I² 661; bėgsnis, bėgsnė ir bėgsmė LKŽ I² 724; dogmis, dógsnis ir dogmė LKŽ II 411) utworzone są od rdzenia tkwiącego w czasownikach pošyti (-ija, -ijo) „orać, pracować” Breslauja, „pilnie pracować, harować” Rokiškis, Šimonys, pošinti „łamać, niszczyć” Lazdijai, Šėta, według wzoru kopnia: kópti, smuknia: smūkti itd., krósnis: łot. krât itd. Można zauważyć zmianę znaczeń litew. pošnia od, jak się zdaje, pierwotnego „rola, pole” do „dostatek, majątek”, „gospodarstwo”, a nawet „dużo” (por. pošnis „dużo” w dialektach południowo-zachodnioaukštajckich). Związek sememów „rola, pole” oraz „orać, pracować” jest łatwy do zrozumienia; por. arimai: árti; dirvà: dirti i inne. Czasowniki pošyti/pošinti mają w rdzeniu wokalizm o, będący wzdłużonym stopniem samogłoski rdzennej stopnia normalnego. Wokalizm normalny a występuje w czasownikach įpašyti (-ija, -ijo) „zaorać, uprawić”: Žemė gera, tik reikia ją įpašyti, tai ir derės Tverečius, pašyti „czesać (wełnę)” Rimsė oraz, niewątpliwie, spokrewnionym z nimi pašyti (pašo, pašė) „szarpać, czesać (np. wełnę, len, pakuły itp.); tasować (o kartach)” DLKŽ 556. Czasownik pašyti różni się od pašyti fleksją (pierwszy jest ¹⁰ В. Даль, Толковый словарь живого великорусского языка, III, 1955, p. 25. 184 czasownikiem o-tematowym) i miejscem akcentu. Identyfikacja etymologiczna tych czasowników nie nastręcza większych trudności, ponieważ wahania zarówno fleksji, jak i miejsca akcentu są dość częste; por. pašūti, -ija, -ijo|pašūti, pašū, -ė i lópyti, -ija, -ijo| lópyti, -o-, -ė LKŽ VII 651, lúodyti, -ija, -ijo| lúodyti, -o, -ė LKŽ VII 690 itd.; co do miejsca akcentu por. pašyti| pašyti i maigyti|maigyti, mangytis|mangytis. Ponieważ związek pašyti z pierwotnym czasownikiem pėšti jest całkowicie oczywisty, czasowniki pašyti „czesać (wełnę); orać, pracować”, pošyti „orać, pracować; pilnie pracować, harować”, pošinti „łamać, niszczyć”, pošinti Liškiava, pošinti Švent-ežeris „tasować (o kartach)” (: pašyti „tasować (o kartach)”) również są derywatami od czasownika pierwotnego pėšti. Jako paralelę semantyczno-derywacyjną dla związku rzeczownika pošnia z pošyti, pašyti, pašyti, a ostatecznie z pėšti, można przytoczyć przykład z języka łotewskiego. B. Jēgers dowiódł, że łot. puōsums „wykarczowane miejsce w lesie, wyrąb, karczowisko” utworzono od czasownika puōst „reinigen, säubern, fegen, aufräumen; roden; putzen, schmücken etc.” (por. także puōst „przycinać drzewo; karczować”: kuokus puōst „wycinać” EH II 347), któremu w języku litewskim odpowiada puōšti, puōšti „zdobić, upiększać; ubierać, przyodziewać”; wykazał też, że łot. puōst, a zatem i litew. puōšti, puōšti, należy wiązać dalej z litew. pėšti „wyrywać, wyciągać włosy, pióra, siano itp.”¹¹. Należy jeszcze zaznaczyć, że z segmentami treści „wykarczowane miejsce w lesie, wyrąb, karczowisko” wiążą się segmenty „odłóg” oraz „zasiewy, rola”. Właśnie takie znaczenie ma litew. dial. puōšumas (bez akcentu) „odłóg, nieużytek”: Puošumuose auga varnažolės Tirkšliai. Ponieważ, jak starano się tu wykazać, litew. pošnia, pošmė najprawdopodobniej powstały na gruncie języka litewskiego, wyrazy słowiańskie: ros. пашня, dial. пашня, białorus. пашня (por. także starorus. pašьnja) stanowią paralelę typologiczną. W wyniku kontaktu geograficznego języków bałtyckich i słowiańskich, bezpośrednich kontaktów oraz pewnej konwergencji dialektów pogranicza bałtycko-słowiańskiego, w obu językach powstały nowe leksemy podobne pod względem semantycznym i słowotwórczym, o typologicznie bliskiej, lecz genetycznie odmiennej podstawie (por. litew. pošyti, pošinti, wywodzące się od pėšti, oraz sł. pachať, wiązane raz ze sł. pasti „paść”, innym razem z pacháť „przesiewać; zamiatać”¹², a jeszcze innym z czes. para ti „drzeć”¹³). Ponadto konwergencja ta przejawia się nie tylko w powstawaniu równoległych wspólnych cech, ale, jak się zdaje, także w dominującym wpływie jednej grupy dialektów na drugą: na przykład litew. pošnia w znaczeniu „pole majątku” mogła powstać pod wpływem języka słowiańskiego używanego w majątku. 4. šišavà Znalazłszy odnotowane w opisie gwary z Tverai autorstwa J. Otrębskiego litew. šišavà „zbi-orowisko małych dzieci”¹⁴, F. Specht w uwadze opublikowanej w 1951 roku uznał je za relikt z głębokiej starożytności: „Lit. šišavà ist regelrechte Ableitung aus einem u- Stamm *šišus, der genau ved. šišu- „Kind, jugendlich“ entspricht”¹⁵. W artykule opublikowanym rok później E. Fraenkel, przeciwnie, sądził, że litew. *šišis, od którego utworzono šišavà, jest zapożyczeniem z języków ugrofińskich za pośrednictwem języków słowiańskich (por. ros. шиши „włóczęga”). ¹¹ B. Jēgers, Verwandte Bedeutungsverwandtschaften baltischer Wörter, KZ, 80, 1966, p. 13 tt. ¹² M. Vasmer, Russisches etymologisches Wörterbuch, II, Heidelberg, 1955, p. 326–7. ¹³ Georg Y. Shevelov, A Prehistory of Slavic, Heidelberg, 1964, p. 133. ¹⁴ J. Otrębski, Wschodniolitewskie narzecze Twereckie, I, p. 166. ¹⁵ Fr. Specht, Litauisch šišavà, KZ, 69, 3/4, 1951, p. 184. 185 (por. estoń. sišš „rabuś”)16. Nie ulega wątpliwości, że E. Fraenkel, tak sądząc, opierał się na „Słowniku języka łotewskiego” K. Mühlenbacha — J. Endzelina, gdzie podano: „sisís „1) ein Mörder, Räuber etc.; 2) ein kleines Kind“; In der Bed. I direkt oder durch r. usu „Vagabund, Francitreur“ aus estn. sišš „Räuber“”17. Jak jest naprawdę? Lit. sišavà (acc. sing. sišavą) „dzieci” jest używane jedynie na niewielkim obszarze wschodniej Litwy (Mielagėnai, Paringys, Tverečius, Vidiškės). Nie jest to jednak podstawa, by uznać je za wyraz obcy. Ma ono wyraźne znaczenie zbiorowe. Dobrze widać to w danych z gwary Mielagėnai: niegrzeczne dziecko, urwis nazywa się tu šišas, a ich grupa — šišavà; por. šunavà „suki”, velniavà „diabły”, žydavà „Żydzi” w Tverečius, bernavà „chłopcy” w Ceikiniai, Daugėliškis i in.18 Zatem šišavà jest oczywistym derywatem rzeczownika šišas „dziecko”; por. wspomniane już šišas „niegrzeczne dziecko, urwis” w Mielagėnai. Rzeczownik šišas ma także inne znaczenia, por. šišas „chłopak, pastuch, lichy człowiek, żaba”: Kožnas šišas visur kišas Troškūnai, šišas „człowiek nieustępliwy, zły”: Tokio šišo neperkalbėsi Lyduokiai, šišas „szaleństwo, furia; natchnienie twórcze” DLKŽ 810. Te rzeczowniki, por. także šišus „zły, gderliwy” (bez akcentu) w Tauragnai, šišūs „ubity, zbity (o glinie)” w Gegužinė, wiążą się dalej z czasownikami šišti, šišta/šiša, šišo (bez akcentu) „złościć się, szaleć, hulać” w Tauragnai (możliwa byłaby też forma šyšti, šyšo, ponieważ wskutek wydłużenia samogłosek akcentowanych ilościowa charakterystyka samogłoski rdzennej jest niejasna); šišti, šišti „excandesco, rozpalam się, złoszczę się” w Kvėdarna (poświadczone przez K. Jauniusa), a dalej, jak się zdaje, z šišta „zaczyna się sączyć ropa” Bg II 244, šišti, šyšti, šišau „sączyć ropę” NdŽ IV 501, (nu)-šišęs „grindig, räudig” N 520, K 278, 429. Manifestacja segmentów planu treści „złościć się, gniewać się, szaleć, hulać” oraz „sączyć ropę, gnić, butwieć” (por. lit. šašas „czyrak, wrzód” w Upyna, łot. sasi „małe wrzody; ropiejące gruczoły (głównie na karku)” ME III 745) za pomocą jednego segmentu planu wyrażania jest całkiem możliwa; por. lit. áidytis „kłócić się, sprzeczać się, wadzić się, nie żyć w zgodzie”, słoweń. jād „gniew, złość; trucizna”, jādīti „rozzłościć, wzbudzać urazę, drażnić”: stwniem. eiz „czyrak, wrzód, ropny obrzęk”, eitar „ropa”, gr. οἶδος „ropień, obrzęk”: łot. idra, idrs „zgniły rdzeń drzewa”; stcsł. gnĕvъ „gniew, złość, wściekłość”: stros. cerk. gnĕvъ „zgnilizna”, stcsł. gniti „gnić, psuć się”. Wspomniane litewskie wyrazy mają dalej ten sam rdzeń co lit. šašas „strup, który tworzy się na powierzchni rany lub wrzodu itd.”, łot. sass „Schorf auf einer halbverheilten Wunde etc.”19 oraz, jak się zdaje, lit. šešti „złościć się bez powodu, szukać zaczepki, grzebać” (bez akcentu) w Tauragnai. W gnieździe wyrazowym litewskiego rdzenia šiš- względnie šeš- mamy konfrontację segmentów planu treści „sączyć ropę, gnić, butwieć; strup” oraz „(niegrzeczne) dziecko; chłopak, mleczak, lichy człowiek”. Jest to zjawisko semantyczne mające analogie także w innych przypadkach, gdzie te segmenty planu treści manifestują się również za pomocą jednego segmentu planu wyrażania; por. šaša-vaikis „niedojrzałe jabłko lub niedojrzały człowiek, dziecko” w Biržai, gdzie pierwszym członem jest niewątpliwie šašas (por. także to ostatnie 16 E. Fraenkel, Zwei Nachträge. 2) Ostlit. šišavà „Schar kleiner Kinder,” KZ, 70, 3/4, 1952, p. 240; por. LEW, p. 990–991. 17 K. Mühlenbach — J. Endzelin, Lettisch-deutsches Wörterbuch, III, p. 849. 18 Plačiau žr. P. Skardžius, Lietuvių kalbos žodžių daryba, Vilnius, 1941, p. 379 tt. 19 Por. E. Fraenkel, LEW, p. 966. 186 znaczenie „człowiek miernej wartości, mleczak” DLKŽ 798); krāmas „strup, pryszcz; łotr, urwis; łobuziak” LKŽ VI 409; por. także gebene (oraz gebėnė (?), gebenė) „krostka, pryszcz, wysypka; mała rzecz, drobiazg” LKŽ III 191. Najwyraźniejszą paralelę dla wspomnianej konfrontacji semantycznej stanowi lit. šašavà „małe dzieci” Mielagėnai, które niewątpliwie wyraża znaczenie zbiorowe rzeczownika šašas. Dobrze ilustruje to łot. sass, które oprócz wielu innych znaczeń ma również znaczenie „ein Kind, ein Jüngling (verächtlich)” EH II 450, współistniejące ze znaczeniem „Schorf auf einer halbverheilten Wunde”. Podsumowując więc schematycznie, można stwierdzić: krāmas „strup”: „(niegrzeczne) dziecko” šašas + + (šašavà) 1a. sass + + šašas 0 + (šišavà) W miejsce zera (0) symetria schematu wymaga wpisania sememu „strup, względnie pokrywać się strupem”, który właśnie ma leksem šišti. A zatem przedstawiony tu materiał pozwala uznać lit. šišavà „dzieci, ich gromada” za wyraz języka litewskiego o znaczeniu zbiorowym i łączyć go z lit. šišas „niegrzeczne dziecko, wiercipięta; chłopak, pastuch, człowiek miernej wartości, poganiacz etc.”; šišti „pokrywać się strupem”, šėsti „bez powodu się złościć, szukać zaczepki, dręczyć”, šašas, łot. sass i in. Pochodzenie łot. sisis „morderca, rabuś etc.; ludzie godni pogardy; małe dziecko” jest bardzo niejasne. Nie ma poważnych podstaw, by twierdzić, że wyraz ten został zapożyczony z estońskiego, por. est. sišš, siššik „rabuś, grabieżca”, tym bardziej że ugrofińskie pochodzenie również tego estońskiego wyrazu oraz jego fińskiego odpowiednika sissi, sissika „excurs or militaris in silvis, latro, praedo silvestris” nie jest całkiem pewne: J. Mikkola uważa za ich źródło ros. съльник „tropiciel”²⁰. Z drugiej strony nie można śmiało uznać go za wyraz bałtycki, choć przemawiają za tym pewne okoliczności (zob. niżej). Pod względem morfologicznym łot. sisis mogłoby odpowiadać lit. šišis „skąpiec” Alsėdžiai, Žilinai (por. także šišė „skąpa kobieta” J I 405), chociaż ich znaczenia są odległe. Pod względem znaczenia łot. sisis „ein kleines Kind” szczególnie zbliża się do lit. šišavà „dzieci, ich gromada” oraz šišas „chłopak, pastuch, człowiek miernej wartości, poganiacz”, co można uznać za mocny argument na rzecz jego bałtyckości. Znaczenie „Mörder, Räuber; Marodeure” mogło rozwinąć się także na gruncie łotewskim, por. znaczenia lit. šašvàlka „łotr, włóczęga” Baisogala, Kuršėnai, Skirsnemunė, Upyna, šāšvalka „włóczęga” Tverai. Jak pokazuje łot. sass (= lit. šašas), dawniej język łotewski mógł mieć również formy z wokalizmem e w rdzeniu; obok nich mogły całkiem łatwo, zwłaszcza za pośrednictwem wstawek, powstać formy z wokalizmem i w rdzeniu, podobnie jak stało się to w języku litewskim. O NIEKTÓRYCH ZAPOŻYCZENIACH W JĘZYKU LITEWSKIM С. КАРАЛЮОНАС Streszczenie Przytoczono nowy materiał z języków litewskiego i łotewskiego, wskazujący, że nie ma wystarczających podstaw, by uznać lit. dėkà „wdzięczność”, kūbilas „kadź, balia, beczka”, pošnià „pole, ziemia uprawna; zboże, żyto i in.”, šišavà „gromada (dzieci)” za zapożyczenia. 20 J. J. Mikkola, Berührungen zwischen den westfinnischen und den slavischen Sprachen. I. Slavische Lehnwörter in den westfinnischen Sprachen, Helsingfors, 1894, p. 167. 187 O NIEKTÓRYCH LITEWSKICH ZAPOŻYCZENIACH S. KARALIUNAS Streszczenie Litewskie wyrazy dėka „dzięki, wdzięczność”, kūbilas „kadź, balia; beczka”, pošnia „zaorane pole; uprawy, zboże itp.”, šišava „dzieci” są powszechnie uznawane za zapożyczenia. Jak wiadomo, w badaniach etymologicznych wyrazy litewskie porównywano dawniej raczej z wyrazami w innych językach indoeuropejskich niż z faktami samego języka litewskiego (lub innych języków bałtyckich). Nie zawsze dostatecznie uwzględniając dane języków bałtyckich, niektóre wyrazy litewskie (i łotewskie) uznawano za zapożyczenia. W niniejszym artykule podjęto próbę przedstawienia pewnego materiału litewskiego (i łotewskiego), który wskazuje, że brak podstaw, by rozpatrywane tu wyrazy uznawać za zapożyczenia.