Dėl keleto lietuvių kalbos skolinių

IŠ LITEWSKIEJ LEKSYKOLOGII IR LEKSYKOGRAFII LITWY SRR NAUK AKADEMIA aa W SPRAWIE KILKU LITEWSKICH JĘZYKOWYCH ZAPOŻYCZEŃ S. KARALIŪNAS Jak wiadomo, w tradycyjnych badaniach etymologicznych języków indoeuropejskich uwagę przede wszystkim kierowano na į odnajdywanie odpowiedników w innych jęz. jęz. ide. językach, dążąc do wyodrębniar enia najbardziej archaicznej warstwy leksyki jęz. ide. oraz innowacyjnych leksemów obejmujących kilka grup języków pokrewnych. Te słowa, dla których nie udawało się znaleźć odpowiedników w innych ide. językach, pozostawiano na uboczu jako późne, bezwartościowe dla rekonstrukcji historycznych neologizmy. Leksemy oznaczające najczęściej realia związane z kulturą materialną, które przy powierzchownym su oglądzie wydawały się w systemie języka izolowane, lecz miały łatwo znajdowane w innych (ide. ar nieide.) językach odpowiedniki, w większości przypadków skłaniano się uważać za zapożyczenia. Że obiekty kultury materialnej oraz ir oznaczające je słowa wędrują z narodu do iš narodu, względnie z į iš języka į do języka, jest dobrze znanym zjawiskiem (por. np. ulica, pieprz, jedwab, targ itp.). ir Jest to jednak czynnik — ekstralingwistyczny i, rzecz jasna, niewystarczający; opierając się wyłącznie na nim, jo niecelowe jest ustalanie, czy wyraz jest rodzimy, czy zapożyczony, mimo że oznacza jakąś realię ar kulturową. ar ir Ostatnio, wraz z nasileniem zainteresowaį nia położeniem leksykalnych elementów języka w systemie i ich jų relacjami z su innymi elementami ir oraz wzrostem wysiłków, by leksem najpierw etymologizować z wykorzystaniem danych samego systemu językowego, ir często podnosi się na nowo rozpatrywaną kwestię zapożyczeń. Oto J. Otkupszczikow, opierając się na faktach języków bałtyckich, obala opinię, że lit. kafstas jest rzekomo słowem języków ugrofińskich, które przybyło za pośrednictwem Słowian, i ir bardzo przekonująco dowodzi jego jo bałtyckości: „Il0CKOJIbKY B JIATOBCKOM s3blKe yepeloBaHue kefstas/kafstas ,,rpo0“ TNOJHOCTBLIO CoOBNaJI2eT C uyepelloBaHHeM kefstas|kai'stas ,,3eMyepoiika®, MOMKHO BEICKA3aTh npeanoJoxeHHe O Ga/ITHACKOM NPOUCXOXKAEHHH JIHT. keFstas ,,rpoG* H JITIL Podział. ConocraBjieHHE JIT. kei-s-tas „Tpo6“ c kef-s-las przeciąć n „pnonoro“ ,,py6uTh, BbipyOnBaTb“ B JIOCTATOYHOH Mepe MpOSICHSET BTHMOJIOTHIO paCCMAaTpHBaeMbIX GAJITHICKHX cJi0B. Popma c orsiacokoii o (JIHT. kaf-s-tas) COBMAjaeT no CBOE CeMaHTHKe, a TaKxXe B reHeTHYECKOM IlIaHe C JIT. pra-kar-tas ,sciu” (= ,,BLULOJIČJIEHHASI KOJIOJIa“). DrTHMOJIOTHS JITIN. SKifsts NpOSICHSETCS IPH CONocTaBJIEHHH C JIHT. skersti „„pe3arb“; B CEMAHTHYECKOM K€ acneKTe Bee NpUBeJIeHHbIe GaJITHHCKHE CJIOBa MOryT OkbITb COMOCTaBJEHbl C pyc. Koa00a „Tpo6“, ,,KOpHITO JŲJISI KOpMma 12* 179 cKoTa“ Hu TA. —JUT. kalti,Boipon6usBath“!, Taip pat ir V. Urbutis, remdamasis visa eile tarmėse randamų bendrašaknių žodžių, visai pagrįstai kelia mintį, kad liet. ūčiū, aciu, ūčiuo ir kt., kurie E. Fraenkelio laikomi slavizmais*?, gali būti savi, lietuviški Zodziai®. Opierając się na wskazanych tu zasadach metodologicznych, w niniejszym artykule zamierza się przeanalizować kilka słów języka litewskiego (dėka, kūbilas, posnia, šišava*), zgodnie uznawanych przez badaczy za zapożyczenia, przywołując dotychczas ignorowany odpowiedni materiał języków bałtyckich, wskazujący, że nie ma konieczności uznawania omawianych słów języka litewskiego za zapożyczenia. 1. dėka duokia, duokė, duokti „przypuszczać, jakiś czyn wykonać“ LKŽ II 612, które ma wariant ze spółgłoską -gna końcu rdzenia, por. nūduogia „przypuszcza“ Išlaužas, wiąże się z rzeczownikami dudgas „rozum, pojętność; człowiek mało rozgarnięty“ Daugėliškis, Kuktiškės, Linkmenys, Subačius, Vidiškės, duoga „t. s.“ Kiaukliai, Panevėžys, dudgis, dudgius „człowiek mało rozgarnięty“ Daugėliškis, zob. LKŽ II 611, dudkas „człowiek mało rozgarnięty; gapa, ignorant, głupiec“ Ignalina, Kirdeikiai, Kuktiškés, Linkmenys, Tauragnai®. Z wokalizmem rdzenia o występują dokia, doké, dokti „rozumieć, pojmować“ LKZ II 412 oraz savo dokia „freiwillig, z dobrej woli“ R II 149, M II 196. Identyczna fraza dzięki niemu, por. On przyjdzie również kosić żyto dzięki sobie (z własnej woli, niezaproszony) LKŽ II 262, już z wokalizmem ė. Rzeczownik déka (i dėka), „dziękowanie, podziękowanie; łaska; wola” LKŽ II 262 jest szeroko używany zarówno w dialektach, jak i w dawnych pismach, por. także dékas „dziękowanie, podziękowanie” LKŽ II 262, ich denominatywa dėkoti, dėkūoti „mówić dziękuję” LKŽ II 264 oraz przysłówki dėkui, dėku, dėkuo LKŽ II 264 (te ostatnie z pochodzenia są najprawdopodobniej formami celownika liczby pojedynczej tematów na o, por. dėkas). Szczególnie ważny jest fakt, że w języku łotewskim również występuje segment z wokalizmem rdzenia ė, por. łot. dėka „wolna wola; usposobienie, indywidualna cecha charakteru” ME I 46, którego specyficzne znaczenie nie pozwala uważać go za zapożyczenie ani z języka litewskiego, ani ze słowiańskich. Być może można tu również wyróżnić łot. daga (dial. duoga) „na użytek lub korzyść“ (loc. sing.) ME I 461, EH I 318. Ponieważ opozycja d i t w języku litewskim ma status fonematyczny, por. np. dėgti : tėkti, daryti : taryti, a ponieważ słowa omawianego tu rdzenia nie należą do leksyki ekspresywnej, w której dźwięczne i bezdźwięczne spółgłoski często tracą funkcję dystynktywną, wymienione słowa uznamy za należące do odrębnego rdzenia i nie będziemy ich łączyć z takimi, które są im fonetycznie i semantycznie ar1 IO, B. Orkyniųukos, Has HcTopHH HHAO-eBponefickoro CJI0B006pa3oBaKHs, Jlennnrpajį 1967, p. 221—2. Litewskie karstas, łotewskie škirsts za stare bałtyckie słowa uważał także już w 1911 r. K. Būga, zob. K. Būga, RR, I, p. 308—9. Tego swojego poglądu niestety później się wyrzekł, zob. K. Būga, RR, II, p. 192—4. * E. Fraenkel, LEW, p. 1. 3 V. Urbutis, —Baltistica, V(1), 1969, p. 48—9. 4 Zob. E. Fraenkel, LEW, s. 86, 304, 641, 990—991 oraz wskazaną tam literaturę. 5 Dubkas można by zatem nie odróżniać od dvakas „głupiec, półgłówek* LKZ II 663, dvakti „szaleć, próżnować, dyszeć; głupieć, tracić rozum“ LKZ II 664 (w sprawie stosunku wokalizmu rdzenia por. apvalūs i apuoluis), jednak obszary ich użycia nie całkiem się pokrywają: dvdkas używane jest na północ (Birżaje, Dusetos, Kupiškis itd.) od obszaru użycia dudkas, co pozwala je od siebie odróżnić. 180 z takimi słowami, jak tudkas „rozum, spryt“, (nu)tuokti „domyślać się, rozumieć, przeczuwać“ itd. * rdzeń, któremu ir dudkti Ta (z -kiš -g przed tenues), dudgas, dokti, dėka, dėkas, łot. dzięki mogłoby należeć, jest ide. *dėg- „packen“ Pokorny 183, reprezentowane przez goc. tékan „Jiesti“ (praet. taitok), s. skand. ścieżka (ang. take) „brać”, toch. B tek- „jeść” (praet. z su wokalizmem rdzenia teksa č ar o). Segmentów planu treści „„(przy)jąć“ ir ,,myśleć, rozważać, sądzić; myślenie, pomysłowość, rozum“ ide. s genetyczny w językach jest dobrze poświadczone, por. np. niem. annehmen „przyjąć, zgodzić się; uważać“ obok nehmen „brać“; gr. Šėyopos, jon. déxopar „przyjmuję, otrzymuję“: Soxéw „myślę, sądzę“, Séfu „opinia“, Soxel pot „wydaje mi się (t. y. to jest dla mnie do przyjęcia)”. Iš w segmencie planu treści „myśleć, rozmyślać, uważać etc.“ może pojawić się segment „,dziękować“, por. got. bagkjan, s. niem. wys. denken, s. ang. bencan „myśleć“, od iš których pochodzą rzeczowniki niem. s. wys. danc (niem. Dank), s. ang. panc (ang. thank), goc. pagks „wdzięczność, podziękowanie” (por. zwłaszcs. za ang. panc znaczenia: „myśl, mniemanie, myślenie; łaska, przychylność; radość, przyjemność, wesołość; wdzięczność, podziękowanie”). A zatem wdzięczność, podziękowanie pojmowane jest jako „das in gedenkender Gesinnung sich duBernde Gefūhl“, por. wok. Dank wissen ir fr.anc. savoir gré „być wdzięcznym (t. y. wiedzieć wdzięczność)”. Ogólnie rzecz biorąc, za pierwotny č, o wokalizm uznaje się wokalizm derywacyjny — 4. Powstaje sprzeczność: segmenty mające wokalizm wtórny manifestują pierwotny segment planu treści „myśleć, sądzić”, natomiast segmenty z wokalizmem o pierwotnym — su derywacyjny segment planu é — treści „być wdzięcznym; wdzięczność, podziękowanie”. Ponieważ segment planu treści „brać; dotykać” w językach bałtyckich nie jest poświadczony, należy sądzić, że rdzeń *dėg- (-kprieš tenues) we bałtyckiej wspólnocie językowej oznaczało „myśleć, sądzić, pojmować“. Iš regularnie tworzono od niego rzeczowniki duogas, dudkas „rozum, pojęcie“, które posłużyły czasownikom do pojawienia się wokalizmu, por. su uo dudgti, duokti. Jednak rzeczowniki mogą być tworzone bez zmiany ir wokalizmu rdzenia, por. lit. slėgri : sléga, slėgas (obok sługa, słūogas). Czasownika *dėg- (-k-) „myśleć, mniemać, pojmować” prawidłowymi rzeczownikami były również dėka, dėka, dėkas, których nieco zmodyfikowane znaczenie pozostaje w takim stosunku do znaczenia czasownika su podstawowego, jak znaczenie germańskiego rzeczownika gockiego pagks —do znaczenia czasownika podstawowego gockiego pagkjan". 2. kūbilas Lit. sześcian jest powszechnie uważany za germanizm, który przyszedł za pośrednictwem języków słowiańskich (por. s. ros. keobols) pochodzący z języków germańskich (por. niem. „beczka”, por. jeszcze s. niem. wys. miluh-chubili „beczka na mleko”s), lit. kūbilas ma szeroki zakres znaczeń: „beczka z szerokim dnem do wsypywania mąki i zboża, kiszenia warzyw, przechowywania płynów; zamykana beczka na odzie- * Jų etymologię zob. E. Fraenkel, LEW, p. 1141. * Formy w dawnych pismach dėkuju, dėkujam „dėkoju, dėkojame“, por. np. jedną z pieśni M. Mažvydasa Diekuiu tau Diewe tiewe | To, że mnie tej nocy strzegłeś ĮPrzed wszelkim nieszczęściem i przeciwnościami, iš z pewnością mogłyby być slawizmy (por. s. białorus. Oxxyro, daxyan). 8 To niemieckie słowo z kolei uważa się za zapożyczenie z iš łac. capella „mała beczułka”, zob. A. Walde — J. B. Hofmann, Łaciński słownik etymologiczny, I, Heidelberg, 1938, p. 310; por. Fr. Kluge, Etymologisches Worterbuch der deutschen Sprache, 17. wyd., Berlin, s. 1957, 408. 181 do przechowywania ryb; kufer na posag; wydrążone duże drewniane naczynie z wkładanym dnem, kadź; worek na chleb, dzieża, piec do chleba; betonowy krąg studzienny; duża beczka umieszczana w po młynie przy żarnach; taki litewski taniec ludowy; gra młodych mężczyzn, podobna do rzucania włócznią; instrument muzyczny perkusyjny, podobny do bębna (dno i boki z deseczek z różnego drewna i o nierównej grubości)“ LKZ VI 749—750. Jest używany na całym obszarze języka litewskiego — ir w ir dialektach żmudzkim i auksztaickim. Występuje zarówno w dawnych piśmiennictwie (np. w „Postilla Catholicka” M. Daukšy, p. 170), jak i w ir słownikach (P. Ruigiego ir Kr. Milkaus). Występuje on w folklorze (np. w pieśniach zebranych przez A. Juškę). Od niego utworzono ogromną liczbę nazwisk: Kubilas (20 rodzin), Kubilius (361 rodzin), Kubilis (12 rodzin), Kubilėnas (4 rodziny), Kubilinas (2 rodziny), Kubiliūnas (39 rodzin), Kubilavičius (2 rodziny), Kubilėvičius (5 rodzin), Kubilinskas, Kubilinskis rodzin), Kubilskis, Kubilskas rodziny), Kubilnikas (2 rodziny). Wszystko to pozwala zasadnie postawić pytanie, czy kūbilas (20 rzeczywiście jest zapożyczeni- (4 em. Przede wszystkim należy zaznaczyć, że istnieje kilka wariantów tego słowa. ir P. W słownikach Ruigysa i Kr. Milkausa odnotowano formę kubilis: Kubbilis, lo „ein [tehend offenes GefaB; „ein Kiefen“ R I 69, Kubillis, lio, Kubilas, lo „ein offenes Böttchergefäß, ein Kiefen zum Bier“ M I 133, oraz w słowniku F. Neselmanna, oprócz Kubilis, io „ein Kübel, ein offenes Böttchergefäß, das oben an der Öffnung enger ist als am Boden“ N 206, znajdujir emy dziwną formę io Kublulis, „ein aus einem Stiicke Holz gehohltes Gefäß“ (Ragnit) N 207, która być może pochodzi od formy zdrobniałej *kubilulis lub *kubululis z wypadnięciem i oraz u. Iš W Laukūwie znany to jest wariant wyrazu kūbelas LKŽ VI 748 (jeśli tutaj e nie oznacza to szerokiej wymowy w i, gwarze żmudzkiej). Jednego pochodzenia z wyrazem kūbilas mógłby być: lit. kub-drka, „drewniane naczynko, pudełko; abrinas, vogonė“, kubarkis „drewniane wiadro“ LKŽ VI 748 (być może, z przyrostkiem słowiańskim -ka od *kub-ara, por. kaukara „wzgórze, pagórek“, kūkštara „garb; przestrzeń między łopatkami; ciężar“), kūbikas „gliniane drewniane naczynie“, kubikė „drewniane maselnica“, kūbikis „naczynie do przechowywania kaszy, ar mąki; garnek do gotowania z dwiema uszkami“ LKŽ VI 749, kubilké „drewniane naczynie do wkładania masła“ LKZ VI 750 (najprawdopodobniej od kūbilas z lituanizowanym słowiańskim przyrostkiem -ka), kuboré „duża drewniana łyżka do czerpania strawy“, kaborka „drewniane naczynie, pudełko; abrinas, vogonė“ LKŽ VI 751 (możliwe, że od kuborė ze słowiańskim przyrostkiem -ka; co do wymiany przyrostków -ar i -orka w wyrazach kub-ara i kub-orė por. kaūkaras „pagórek, wzgórze, garb“: kaiikoras „to samo“), kubūrka „drewniane naczynie, pudełko; abrinas, vogonė“, kuburké „toż. to samo“ LKŽ VI 754 (być może od *kub-ura| *kub-urė ze słowiańskim przyrostkiem -ka, co do wymienności przyrostków -ara: -ura por. kaūkaras: kaūkuras), kubūlkė, kubulkė, kubulkis „drewniane naczynie, pudełko; abrinas, vogonė“ LKŽ VI 753 (od *kubula| *kub-ulė, por. łot. kubuls; co do wymiany przyrostków -ul-: -il w wyrazach *kub-ula| *kub-ulė i kūb-ilas por. juiid-ulas: jurid-ilas „ten, kto ciągle się porusza; „niepokój, urwis”, por. także kib- -uras: kib-iras „drobna sucha gałązka”). Niezwykle zróżnicowany jest odpowiednik lit. kūbilas w języku łotewskim, por. łot. kubls „der Kiibel, Bottich” ME II 297, kublis, kubla EH I 666. Formy te niewątpliwie mają zsynkopowane u, por. pełną formę łot. dial. kubuls i kubulis EH II 666. Zsynkopowaną samogłoskę mają również formy zdrobniałe łot. kublitis, kublinš „ein aus Holz verfertigtes Gefūss zur Aufbewahrung von Milch, Grūtze”” ME II 297, por. pełną formę kubulinš ibid.; to, jak się wydaje, potwierdza litewskie 182 ir kublulis wywodzenie iš *kubilulis ar *kubululis. Be przyrostka -ulis, język łotewski używa -als (por. kubals EH I 665), -els (por. deminutyw kubelelis „ein kleiner Kūbel“ EH I 665) bei -ils (por. J. z formą kubils® w słowniku Kurmina). Tego samego rdzenia co kubils jest, jak się zdaje, łot. ir kubucis ,.eine grosse ciba (takie naczynie); drewniane naczynie do picia; naczynie zaopatrzone w pokrywkę naczynie z kory brzozowej, w którym się Zbiera jagody lub. Chroni tytoń” ME II 297. Zatem w językach ir litewskim i łotewskim wspólne są następujące warianty: kabilas/kubuls (wymiana formantów -il-|-ul jest dość częsta), kūbikis|kubucis (odnośnie do wymiany formantów -ik~[-uk zob. durūkas „ten, kto kłuje” obok dūrikas) z samym ir su ta przyrostkiem kūbelas|kubel-- elis. Za czasownik podstawowy tych licznych derywatów można uznać lit. kūbti „Jinkti (przy ziemi)“: Kucam, już całkiem kucam (Tauragnai) LKŽ VI 753, łac. kubinat „decken” ME II 297, ap-kubinat „umlegen“ : nakryć ap głowę chustą „,sich umdecken“ ME I 96 (odnośnie jų do relacji semantycznych por. lit. gaūbti „otaczać, przykrywać, układać, okrywać; zginać, wyginać“ LKŽ III Te 159). czasowniki należy dalej wiązać z ide. su rdzeniem *keu-b|bh- ,,biegen“ Pokorny, 589, do której należy gr. xdrrTo „zginam się, pochylam”, xvpo ,zginam®. To, że leksemy oznaczające różne drewniane naczynia nierzadko są związane z rdzeniami oznaczającymi zginanie, su wyginanie, wybrzuszanie, jest stosunkowo częstym zjawiskiem, por. lit. guobinūkas „wydrążone w drewnie naczynie“ LKŽ III guodbti 736: „wydrążać, ciosać, strugać“ ibid. ; miska „głębsze od talerza naczynie na zupę“ LKŽ II 549 : dūbti „zanurzać się, grzęznąć, uginać się“ LKŽ II 547; duobinys „wydrążone drewniane su naczynie z wkładanym dnem“ LKŽ II 609: dudbti „robić wgłębienie; strugać, dłutować“ LKŽ II 610: gūbužis „drewniiš ane be naczynie z uszami do cedzenia mleka“ LKŽ III 692 : garbić się „zapadać się, uginać się“ LKŽ III 691; kaukėrė „drewniane naczynie do ubijania słoniny; tłuczek, stępa; drewniane naczynie do przechowyar wania utłuczonej słoniny“ LKŽ V 424 : kūkti | chylić się, przechylać, klękać, garbić się“ LKŽ VI 808; s. ind. kumbhdh „garniec, dzban“, gr. x0dp. P0c „naczynie, dzban“: ang. hump „garb“, łac. cumbo „położyć się“ (< „uginać się“ wzgl. „wyginać się“); łac. cūpa „kadziub, beczka“ :s. ind. kūpah „dół, jaskinia- “, su wiązane z ide. rdzeniem *keu-p- „zginać, sklepiać“. Szczególnie ważny argument, że lit. kūbilas, łot. kubls mogą być słowami bałtyckimi, należy upatrywać w tym, że do oznaczania naczynia, czerpaka w języku litewskim używany jest regularny wariant ir wokalizmu rdzenia kūb-ti z wymianą samogłosek, z wokalizmem su rdzenia aw, rdzenia, do którego my — Właśnie zaliczyliśmy lit. ir kūbilas, łot. kubls, por. lit. kaubarė, kauborė „drewniane wydrążone naczynie, drewniana misa“ Tverečius, zob. LKŽ V 417. lit. kūbilas ir łot. kubls, jako semantyczny ir związek z nazwami wspomnianych naczyń i sprzętów poprzez su czasownik kūbti „pochylać się” byłby całkiem zrozumiały, ponieważ pierwotna lit. znaczenie „kūbilasir ”, jak się wydaje, było „wydrążone duże drewniane naczynie z su dnem składanym- ”, w której zostało ono odnotowane iš Prienai, zob. LKŽ VI 750. * J. Kurmin, Słownik polsko-łacińsko-łotewski, Wilno, 1858, p. 233. — Co do jej autentyczności powątpiewa J. Endzelynas, zob. K. Miihlenbach—J. Endzelin, Lettisch-deutches Wörterbuch, II, p. 297 s. v. kubis. 183 3. posnia Po bliższym zapoznaniu się z su odpowiednimi danymi języka litewskiego, innymi — wariantami tego słowa w gwarach, akcentowaniem i znaczeniami, pojawia się wątpliwość, czy — rzeczywiście jest ono obce. ar Wątpliwość tę wzmacnia fakt, że słowo to można stosunkowo łatwo etymologizować na podstawie materiału języka be litewskiego. Przede wszystkim można zauważyć, że lit. pošnia sł. ir * pastwisko, iš którego litewskie słowo, jak się przypuszcza, pochodzi, znaczenia nie są całkowicie identyczne. Be znaczeń „orka; zaorane pole; zboże“, na przykład ros. ndwura|namwnsi ma także „chleb, żyto; znoszenie miodu, plastry w ulu, praca pszczół“*- ?. Takich znaczeń lit. pošnia nie istnieje. Lit. zakres znaczeń posni jest znacznie większy, por. pošnid (acc. sing. pésniq) „pola dworskie” Liškiava (por. jeszcze Pośnia par. Paberžė wieś), pośnėlė „pola dworskie” Punskas, Sejny (por. jeszcze Pośnėlė las gminy Seirijai ir las gminy Simnas), pdsnia „pole dworskie“ Lazdijai (Barčiai), posnia (acc. sing. pošnią) „pole, gdzie dawniej były dworskie pastwiska“ Gudeliai, Kalvarija, pošnia ,pole, rola“ Kazlų Rūda, Salakas, posnia „uprawy“ Tauragnai, pošnid „,jare“ Strūnaitis, pošnia „zboża“ Daugai, Kuktiškės, Linkmenys, Palūšė, Ramaškonys, pošnia (acc. lp. poj. pėšnią) „dobro, bogactwo” Dusetos, posnia (acc. lp. pdsniq) „dobra” Jūžintai, pošnia (acc. lp. pdsniq) „miejsce, gdzie wsypuje się oczyszczone ziarno” Onuškis. W Dziewieniszkach (por. pdsnis ,,pasélai®) ir w Szymonis (por. pdsnis „,gospodarstwo”) używana jest forma i-tematowa. A. W rękopisie słownika Juški iš W Veliuonie znajdujemy zapis: Pdsmé „wielkošė pola“: Pošmė jest wielkością pola= liolės. A zatem mamy tu już przyrostek -m-, w ir takim przypadku, uznając lit. posnia za slawizm, trudno byłoby ar zadowalająco wyjaśnić substytucję słowiańskiego przyrostka -n. W gwarach języka litewskiego używana jest i-tematowa forma tego słowa, która, ogólnie rzecz biorąc, włącza się w system fleksji imiennej į (por. pošnid, pošnė, pošnis musia, mūsė, musis), ir co również sprzeciwia się uznawaniu tego słowa za slawizm. Wreszcie to można jeszcze dodać akcentowaną intonację omawianego słowa, która nie jest charakterystyczna dla litewskich zapożyczeń pochodzenia słowiańskiego, z wyjątkiem nielicznych przypadków (por. biesas z sł. *bésv). lit. posnia, pésmé z su przyrostkami -n-, -mar -sn-, -sm- (z powodu tego, że przyrostki -nir -mgali mieć słowa bez rdzenia, por. np. barnia, barné, barnis i baimė LKŽ 12 661; bégsnis, bėgsnė i bégsmé LKŽ 12 724; dognis, dogsnis i dogmė LKZ II 411) zostaną utworzone od rdzenia kryjącego się w czasownikach pėšyti (-ija, -ijo) „orać, pracować” Breslauja, „gorliwie pracować, trudzić się” Rokiškis, Šimonys, pošinti „niszczyć, psuć” Lazdijai, Šėta, według modelu kopnia: kopti, smuknia: smūkti etc., krosnis: łot. krat etc. Można zauważyć zmianę znaczeń lit. pošnid od, jak się wydaje, pierwotnego znaczenia „rola, pole” aż do „dobrobyt, majątek- ”, „gospodarstwo”, a nawet do „dużo” (por. pošnys „dużo” w gwarach południowo-zachodnich wyżyn litewskich). Związek sememów „rola, pole” i „orać, pracować” jest łatwo zrozumiały, por. arimai: drti; dirva: dirti i in. Czasownik pėšyti|pdšinti ma w rdzeniu wokalizm o, który jest wydłużonym stopniem samogłoski rdzennej stopnia normalnego. Normalny wokalizm a występuje w czasownikach įpūšyti (-ija, -ijo),.iarti, įdirbti„: Ziemia jest dobra, tylko trzeba ją inpūšyt, wtedy będzie rodzić Tverečius, pasyti„czesać (wełnę)” Rimšė oraz, bez wątpienia, w spokrewnionym z nimi pašyti (paso, pasé) „skubać, czesać (np. wełnę, len, paździerze itp.); mieszać (o kartach)” DLKZ 556. Czasownik pasyti różni się od pašyti fleksją (pierwszy jest 10 B. Jlaas, TojikoBbili cJioBapb »KHBoro BeJukopycckoro si3biKa, III, 1955, p. 25. 184 iįjo-tematowy) i miejsce akcentu. Etymologiczna identyfikacja tych czasowników nie nastręcza większych trudności, ponieważ zarówno wahania fleksji, jak i miejsca akcentu są dość częste, por. pasyti, -ija, -ijo| pasyti, paso, -ė oraz Iopyti, -ija, -ijo| Idpyti, -o-, -ė LKZ VII 651, Iiūodyti, -ija, -ijo] lūodyti, -o, -ė LKŽ VII 690 i in. ; jeśli chodzi o miejsce akcentu, por. pasyti| pasyti i maigyti| mdigyti, mangytis| mdngytis. Ponieważ związek pašyti z czasownikiem podstawowym pėšti jest całkowicie oczywisty, to również czasowniki pasyti „czesać (wełnę); orać, pracować”, pošyti „orać, pracować; pracować pilnie, trudzić się”, pdsinti „łamać, psuć”, pošinti Liškiava, pošinti Sventežeris „mieszać (o kartach- )” (: pašyti „mieszać (o kartach)- ”) są również derywatami czasownika podstawowego pėšti. Jako paralelę semantyczno-derywacyjną związku rzeczownika posnia z pésyti, pasyti, pašyti i ostatecznie z pėšti można podać przykład z języka łotewskiego. B. Jēgers wykazał, że łot. puésums „wyrąbane miejsce w lesie, wyrąb, żarowisko” jest utworzone od czasownika pūost „reinigen, sdubern, fegen, aufriumen; roden; putzen, schmiicken etc.“ (por. także puost,,einen Baum beschneiden; roden“: kuokus puost „aushauen“ EH II 347), któremu w języku litewskim odpowiada puėšti, puošti „zdobić, upiększać; przygotowywać, ubierać”, oraz że łot. pūost, a więc i lit. pudsti, puošti, wiąże się ponadto z lit. pėšti „wyrywać, wyciągać włosy, pióra, siano itp.”*. Należy jeszcze zaznaczyć, że z segmentami treści „wykarczowane miejsce w lesie, wyrąb, wypalenisko” wiążą się segmenty „ugór” oraz „orka, gleba”. Takie znaczenie ma właśnie litewskie dial. puošumas (bez akcentu) „ugór, opuszczone miejsce- ”: Puošumuose auga varnažolės Tirkšliai. Ponieważ, jak tutaj próbowano dowieść, lit. pošnid, pošmė najprawdopodobniej powstało na gruncie języka litewskiego, słowa języków słowiańskich ros. ndiursa, dial. domy, białorus. namnf (por. także st. ros. pašonja) tworzą paralelę typologiczną. Na typologicznie bliskiej, lecz genetycznie odmiennej podstawie (por. lit. pasyti, p Ošinti, wywodzące się od pėšti, oraz słow. pachate, łączone tu ze słow. pasti „paść”, tu z pachdto „orać; zamiatać”?, tu z czes. para ti „drzeć”- *) wskutek geograficznego sąsiedztwa języków bałtyckich i słowiańskich, bezpośrednich kontaktów oraz pewnej konwergencji bałtyckich i słowiańskich dialektów pogranicza w językach tych powstały nowe leksemy bliskie semantycznie i słowotwórczo. Co więcej, ta konwergencja przejawia się nie tylko w kształtowaniu się wspólnych paralelizmów, lecz, jak się wydaje, także w dominującym wpływie jednej grupy dialektów na drugą: na przykład litewskie posnia w znaczeniu „pole dworskie” mogło powstać pod wpływem języka słowiańskiego używanego na dworze. 4. šišava Znalazłszy odnotowane w opisie gwary trockiej J. Otrembskiego litewskie šišava,,zbiorowisko malych dzieci“! *; F. Specht w uwadze opublikowanej w 1951 roku uznał je za relikt głębokiej starożytności: „Lit. šišavd ist regelrechte Ableitung aus einem u-Stamm *šišus, der genau ved. Sisu-,,Kind, jugendlich“ entspricht*“!5, W artykuliku, który ukazał się rok później, E. Fraenkel przeciwnie sądził, że litewskie *šišis, od którego utworzono šišava, przyszło za pośrednictwem języków słowiańskich (por. ros. wu „włóczęga“) z języków ugrofińskich 11 B. Jėgers, Verkannte Bedeutungsverwandtschaften baltischer Worter, K Z, 80, 1966, p. 13 tt. 12 M. Vasmer, Russisches etymologisches Wėrterbuch, II, Heidelberg, 1955, p. 326—7. 13 Georg Y. Shevelov, A Prehistory of Slavic, Heidelberg, 1964, s. 133. 14 J. Otrebski, Wschodniolitewskie narzecze Twereckie, I, p. 166. 15 Fr. Specht, Litauisch šišava, KZ, 69, 3/4, 1951, s. 184. 185 słowo (por. estońskie siss „rozbójnik“)! *, Nie ma wątpliwości, że, tak sądząc, E. Fraenkel oparł się na „Słowniku języka łotewskiego“ K. Mülenbacha i J. Endzelīna, gdzie podano: „Sisis,,1) ein Morder, Rūuber etc. ; 2) ein kleines Kind“; In der Bed. 1 bezpośrednio lub przez r. www,,Wagabunda, franc-tireur“ z est. sišs,„„Rūuber““- "", Jak to właściwie jest? Litewskie šišava (acc. sing. šišavą) „dzieci“ jest używane jedynie na niewielkim obszarze wschodniej Litwy (Mielagėnai, Paringys, Tverečius, Vidiškės). Nie jest to jednak jeszcze podstawą, by uważać go za obce słowo. Ma ono wyraźne znaczenie kolektywne. Widać to dobrze na podstawie danych z gwary Mielagėnai: niegrzeczne dziecko, urwis nazywany jest tu słowem šiSas, a ich grupa — šišava, por. o analogicznym znaczeniu Sunava, „psy”, velniava „diabły”, žydava „Żydzi” Tverečius, bernava „parobcy” Ceikiniai, Daugėliškis itd. *3 Zatem šišava jest wyraźnym derywatem rzeczownika šišas „dziecko- ”, por. wspomniane już šišas „niegrzeczne dziecko, urwis” Mielagėnai. Rzeczownik šišas ma także więcej znaczeń, por. šišas „chłopaczyna, pastuch, lichy człowiek, żaba”: Kožnas šišas visur kišas Troškūnai, šišas „człowiek nieustępliwy, zły”: Tokio šišo neperkalbési Lyduokiai, šišas „podniecenie, szał; twórcze natchnienie” DLKŽ 810. Te rzeczowniki, por. także šišus „zły, zrzędliwy” (bez akcentu) Tauragnai, šišūs „ubity, ugnieciony (o glinie)” Gegužinė, wiążą się dalej z czasownikami šišti, šįšta|šįša, šišo (bez akcentu) „złościć się, szaleć, hulać” Tauragnai (możliwe też šyšti, šyšo, ponieważ wskutek wydłużenia akcentowanych samogłosek ilościowy charakter wokalizmu rdzenia jest niejasny- ); šišti, šįštū „excandesco, zapalam się, gniewam się” Kvėdarna (poświadczone przez K. Jauniusa- ), a dalej, jak się zdaje, z šįšta „zaczyna się pienić” Bg II 244, šišti, šyštū, šišaū „pienić się” NdZ IV 501, (nu)-šišęs „grindig, raudig” N 520, K 278, 429. Manifestacja segmentów planu treści „,pykti, niršti, siausti, dūkti“ oraz „,Šašti, gesti, pūti“ (por. lit. šūšas,,wotum, wrzód“ Upyna, łac. sasi „kleine Geschwiire; eiternde Driisen (hauptsūchl. im Genick)“ ME III 745) jednym segmentem planu wyrażenia jest całkiem możliwa, por. lit. didytis „,kłócić się, wadzić się, sprzeczać się, nie żyć w zgodzie“, słow. jad „gniew, złość; trucizna- “, jdditi,,gniewać, wzbudzać żal, drażnić“: st. niem. wys. eiz,,wrzód, wotum, ropne obrzmienie“, eitar „ropa“, gr. otdoc „ropień, obrzmienie“: łac. idra, idrs „das faule Mark eines Baumes®; st. sł. gnėvo „gniew, złość, srogość- “: st. rus. cerk. gnévs „zgnilizna“, rzecz. posp. gniti „gnić, psuć się“. Wspomniane litewskie słowa są ponadto tego samego rdzenia co lit. šūšas „strup, powstały na powierzchni rany lub wrzodu etc.“, łot. sass,,Schorf auf einer halbverheilten Wunde etc.“ ** oraz, jak się wydaje, lit. šešti,,bez powodu się złościć, szukać pretekstu do czepiania się, grzebać“ (bez akcentu) Tauragnai. Litewskiego rdzenia šišresp. šešW gnieździe słów mamy konfrontację segmentów planu treści „šašti, gnić, psuć się; šašas“:,(- niegrzeczne) dziecko; vaikézas, smarkacz, lichy człowiek“. Jest to zjawisko semantyczne, mające paralele również w innych przypadkach, w których te segmenty planu treści manifestują się tak samo jak segment planu wyrażenia, por. šaša-valkis „niedojrzałe jabłko lub niedojrzały człowiek, dziecko” Biržai, gdzie pierwszy komponent jest niewątpliwie šūšas (por. także tego ostatniego 16 E, Fraenkel, Zwei Nachtrūge. 2) Ostlit. Sifava,,Gromadka małych dzieci“, K Z, 70, 3/4, 1952, s. 240; por. LEW, s. 990–991. 17 K. Miihlenbach — J. Endzelin, Łotewsko-niemiecki słownik, III, s. 849. '* Szerzej zob. P. Skardžius, Lietuvių kalbos žodžių daryba, Wilno, 1941, s. 379 i nast. 19 Por. E. Fraenkel, LEW, s. 966. 186 znaczenie „lichy człowiek, smarkacz” DLKŽ 798); krūmas „strup, pryszcz; niegodziwiec, urwis; vaikagalys” LKŽ VI 409; por. jeszcze gėbenė (i gebėnė (?), gebenė) „pęcherz, pryszcz, krosta, wysypka; mała rzecz, drobiazg” LKŽ III 191. Najwyraźniejszą paralelę do wspomnianej konfrontacji semantycznej stanowi lit. šašavd,,- małe dzieci” Mielagėnai, który bez wątpienia oznacza kolektywne znaczenie rzeczownika šūšas. Dobrze pokazuje to łot. sass, który oprócz wielu innych swoich znaczeń ma także znaczenie „ein Kind, ein Jūngling (verūchtlich)” EH II 450, współistniejące z „Schorf auf einer halbverheilten Wunde”. Zatem, schematycznie podsumowując, można stwierdzić: „strup”: „(niegrzeczne) dziecko” krzew + + Sasas + + (Sasava) łot. sass + + šišas 0 + (šišava) W miejscu zera (0) symetria schematu wymaga wpisania sememu „šašas resp. šašti“, którą właśnie ma leksem šišti, A zatem przedstawiony tu materiał pozwala uważać lit. šišava „dzieci, ich gromada“ za słowo języka litewskiego mające znaczenie kolektywne i wiązać je z lit. šišas „„łobuzerskie dziecko, urwis; dzieciak, pastuch, marny człowiek, żaba etc.“, šišti „,šašti“, šešti,,bez powodu się złościć, szukać pretekstu do czepiania się, dręczyć- “, §@sas, łot. sass i in. Pochodzenie łot. sisis,,Mo6rder, Rūuber etc. ; verichtliche Leute; ein kleines Kind“ jest bardzo niejasne. Brak poważnych podstaw, by twierdzić, że zostało ono zapożyczone z języka estońskiego, por. est. siss, sissik „rozbójnik, grabieżca“, tym bardziej że ugrofińskość zarówno tego estońskiego słowa, jak i jego fińskiego odpowiednika sissi, sissika,,excursor militaris in silvis, latro, praedo silvestris“ nie jest całkiem pewna: J. Mikkola za ich źródło uważa ros. CbituUuK „tropiciel“*?. Z drugiej strony nie można z całą pewnością uważać go również za bałtycki, chociaż niektóre okoliczności (zob. niżej) przemawiają za tym. Łot. sisis morfologicznie mogłoby odpowiadać lit. šišis „skąpiec” Alsėdžiai, Žilinai (por. jeszcze šišė „skąpica” J I 405), choć ich znaczenie jest odległe. Łot. sisis swoim znaczeniem „ein kleines Kind” szczególnie zbliża się do lit. šišava „dzieci, ich gromada” i šišas „dzieciak, pastuch, marny człowiek, żaba”, i można to uznać za ważny argument na rzecz jego bałtyckości. Jego znaczenie „Morder, Räuber; Marodeure” mogło powstać również na gruncie języka łotewskiego, por. znaczenia, jakie mają lit. šašvalka „nicpoń, włóczęga” Baisogala, Kuršėnai, Skirsnemunė, Upyna, Sasvalka „włóczęga” Tverai. Jak pokazuje łot. sass (= lit. šūšas), język łotewski dawniej również mógł mieć formy z wokalizmem e rdzenia, obok których całkiem łatwo, zwłaszcza za pośrednictwem wstawek, mogły powstać także formy z wokalizmem i rdzenia, podobnie jak stało się to w języku litewskim. K BONPOCY O HEKOTOPbIX 3AHMCTBOBAHHSX JIMTOBCKOTO S3bIKA C. KAPAJIIOHAC Pesiome IlpuBojįjuTCS51. NOWY MATERIAŁ JĘZYKA LITEWSKIEGO I ŁOTEWSKIEGO, WSKAZUJĄCY NA TO, ŻE NIE MA WYSTARCZAJĄCEJ PODSTAWY DLA JMT. dėka „OjaronapuHocTs“, kūbilas,uaw, Kanab, KanKa“, pošnia „HHBa, nammsi; XJIeOa, >xHTO H Ap.“, šišava,,Barara (netefl)“ cuHTaTLb 3aHMCTBOBAHHAMH. 20 J. J, Mikkola, Kontakty między językami zachodniofińskimi i słowiańskimi. I. Słowiańskie zapożyczenia w językach zachodniofińskich, Helsingfors, 1894, s. 167. 187