Lietuvių kalbos lyginamųjų frazeologizmų santykis su aplinka

LEKSYKI BADANIA LITEWSKIEJ SRR NAUK AKADEMIA LITEWSKIEGO JĘZYKA PORÓWNAWCZYCH FRAZEOLOGIZMÓW STOSUNEK SU ŚRODOWISKO K. VOSYLYTĖ Porównawczymi frazeologizmami nazywamy porównania o stałym składzie leksykalnym, strukturze ir gramatycznej i semantyce, które nie są tworzone w procesie komunikacji, lecz o funkcjonują w iš pamięci jako formuły twórczości zbiorowej. Iš Porównawcze frazeologizmy wszystkich jednostek frazeologicznych są najmniej zbadane. Choć w języku są dość produktywne, przez długi czas w ogóle nie mówiono o typie šį połączeń frazeologicznych. iš Interesowali się nimi ne nieliczni językoznawcy ir radzieccy, ale także zagraniczni. Bardzo niespójnie wyciągano je ze słowników. ir į Do tej pory żywo dyskutowana jest kwestia składu ir porównań frazeologicznych. Ar porównanie frazeologiczne jest strukturą dwuczłonową, ar jednoczłonową, t. y. ar przedmiot porównania wchodzi w skład į frazeologizmu, za frazeologizm należy uznać tylko ar samo porównanie ? Powiedzmy, za ar frazeologizm należy uznać juodas kaip aulas, lekia kaip akis išdegęs, kaip aulas, kaip akis išdegęs? ar W tej kwestii istnieją różne opinie. Zdaniem jednych językoznawców porównania frazeologiczne składają iš się z dwóch elementów, są strukturami dwuczłonowymi*, inni uważają, że najczęściej tylko porównanie tworzy jednostkę frazeologiczną, rzadziej przedmiot porównania — wraz z porównaniem®. su W słownikach brak spójności ir w tej kwestii. Na D. przykład u Uszakowa „W objaśniającym słowniku języka rosyjskiego“ (t. I–IV, M., za frazeologizmy uważa się: 1935—1940) cudems kak ucoakax: wa KGK 3eHuyy oka; Kak dee Kanau 60061 (noxoxc); kak pwiba 6 ode; „W słowniku języka rosyjskiego” (t. I–IV, M., 1957 =1961): Goimowie (cudems) kak Ha ueoakax: 6epeub (Xxpanumo) KGK seruyy OKa; Kak dee kanau 60061; Kak ppGa 8 600e; „Słowniku współczesnego rosyjskiego języka literackiego“ (I — t. XVII, M. — L., 1948 — 1965): kak na ueoaxax; kak senuyy oka Gepeuo, xpanums U m.n. ; Obimo, wyecmeosame, eecmu cebs u M.N. Kak poiba 6 600e; „W słowniku frazeologicznym języka rosyjskiego“ (M., kax 1967): Ha U20AKAX; KaK 3eHUYY OKa; Kak dee Kūnau 80061; Kak pauGa 6 ode. Jak widać, nie ma jednorodnych1 Zr. : A. Tuxounos, P. Kynrypos. O6 ycToliunBbiX cpaBHHTEIbHBIX 060porax pyccKO (B s3hIKe). M — Tpyjisi Cavmapranjekoro yn-a, HoBas cepus, Ne 139, Kparkne cooGumenns, Camapkas 1, 1964, p. 41-42. H. Cuasikosa. Anajina nepsbix u BTOPBIX KOMMOHEHTOB yCTOHUHBBIX CPaBHEHHM il THNA as+ NpHAaraTeJbHOe +as+ CYMeCTBHTEJIbHOC B COBDEMEHHOM aHTJHICKOM SI3bIKe. — Yuenbie 3anickn Boaoroackoro roc. mek. uu-ra, T. 28, Bosoraa, 1964, p. 194-221. H. YepHunmesa. Ppaseosiornst COBPEMEHHOTO HEMELKOTo siabika, Mocksa, 1970, p. 48-59 ir itd. * Zob. : 3. Illyryposa, JI. Poiisenson. Podstawowe pytania badania porównawczych stabilnych obrotów języka rosyjskiego. — Materiały Konferencji , AKTyasbHbe BONPOCH COBPEMEHHOrO 513bIKO3HAHHS H AHHTBHCTHUECKOE Hacaeaue E. JĮ. [Moausanosa“, T. I, Camapkann, 1964, p. 104-107. M. Cupopenko. K sonpocy o rpaHHiiax Jiekchueckoro cocTana Odpa3eojiornuecKHX ejtunnu. —[Tpobaems Pppazeosornn (HcCejJOBAHHSI H MaTepnaJibi), Mockpa—Jlennnrpaz, 1964, p. 126—130. B. )Kykos. Opaseonornam nu ¢paseosoruueckoe OKpyxemne. — Yu. 3am. Mockosck. c6aacti. nenar. uncer. umenn H. K. Kpynckoii, r. 160, Mocksa, co 1966, p. 225-244 ir itd. T* 99 nie tylko między poszczególnymi słownikami, lecz także w jednym słowniku. Jedna zasada z wymienionych słowników. konsekwentnie zachowana w „Słowniku frazeologicznym języka rosyjskiego”. W Wielkim „Słowniku języka litewskiego” przez długi czas frazeologizmy porównawcze umieszczano razem z porzekadłami, sentencjami i przysłowiami pod daszkiem, co oznacza, że w ogóle nie uważano ich za frazeologizmy. Dopiero w najnowszych tomach Słownika frazeologizmy porównawcze podawane są już razem z innymi połączeniami frazeologicznymi. Niniejszy artykuł nie ma na celu wszechstronnego zbadania litewskich frazeologizmów porównawczych. Naszym celem jest próba ustalenia kryteriów, na podstawie których można wyznaczyć granicę między frazeologizmami porównawczymi a ich otoczeniem, oraz scharakteryzować na podstawie tego otoczenia strukturę frazeologizmów porównawczych. Frazeologizmy porównawcze, podobnie jak inne jednostki frazeologiczne, są używane wyłącznie w otoczeniu określonych wyrazów. Ich związek i stopień łączności z wyrazami tego otoczenia są różne i zależą od struktury oraz właściwości semantycznych i gramatycznych frazeologizmu. Znaczenie leksykalne i użycie jednych frazeologizmów są samodzielne (np. ligų maišas [worek chorób]; tinginių maišas [worek leniuchów]), innych zaś samodzielne jest tylko znaczenie leksykalne, natomiast z innymi wyrazami łączą się one poprzez rządzenie lub przyleganie (np. nulenkti ausis kur, nuo ko [nadstawić uszu gdzie, od czego]), jeszcze inne nie mają samodzielnego znaczenia leksykalnego i zawsze łączą się z wyrazami określonej grupy semantycznej®, Do tego ostatniego typu należą również frazeologizmy porównawcze. Wyrazy ściśle związane z frazeologizmem porównawczym zazwyczaj zachowują swoją samodzielność leksykalną i gramatyczną i nie wchodzą w skład frazeologizmu. Frazeologizm porównawczy z kolei również ma określoną strukturę i treść gramatyczną, jednak jego znaczenie i funkcja gramatyczna ujawniają się dopiero w otoczeniu wyrazów określonej grupy semantycznej. Ustaloną, całościową kombinację elementów leksykalnych i gramatycznych o swobodnym użyciu, która stale łączy się z frazeologizmem i bez której jego użycie byłoby niemożliwe, będziemy nazywać niezbędnym otoczeniem frazeologicznym. Otoczenie wraz z frazeologizmem porównawczym tworzy stałą konstrukcję porównawczą i jest jednostką systemu językowego. Ponieważ frazeologizm porównawczy jest ściśle związany z otoczeniem zarówno pod względem znaczenia, jak i budowy gramatycznej, czasami trudno ustalić skład leksykalny samego frazeologizmu. Nie zawsze jest jasne, powiedzmy, czy przedmiot porównania stanowi otoczenie frazeologizmu porównawczego, czy też wchodzi w skład frazeologizmu. W takim przypadku należy przeanalizować komponenty konstrukcji porównawczej pod względem funkcjonalnym i semantycznym, tzn. ustalić funkcję gramatyczną i znaczenie leksykalne. Na przykład w konstrukcjach porównawczych plepa kaip buza nedavirus, tauškia kaip drignių apsiėdęs czasowniki plepa, tauškia są ściśle związane z porównaniami, jednak zachowują samodzielne znaczenie leksykalne i funkcję czasownikową, a zatem nie wchodzą w skład frazeologizmu, lecz są z nim jedynie związane. Z kolei porównania kaip buza nedavirus i kaip drignių apsiėdęs mają tu znaczenie leksykalne „dużo, na próżno (plepa,tauškia)” i pełnią funkcję przysłówka. W konstrukcjach girtas kaip maišas, pasileidęs (isdykes, išlepęs) kaip ubago paršas za frazeologizmy należy uznać kaip maišas, kaip ubago paršas, ponieważ przymiotniki lub imiesłowy o znaczeniu przymiotnikowym girtas, pasileidęs, išdykęs, išlepęs mają samodzielne znaczenia leksykalne i pełnią funkcję przymiotnika, natomiast porównania pełnią funkcję przysłówka i mają znaczenie „bardzo (girtas; pasileidęs, išdykęs, išlepęs)”. A zatem czasowniki i przymiotniki lub imiesłowy o znaczeniu przymiotnikowym nie wchodzą tu w skład leksykalny frazeologizmu porównawczego, lecz stanowią jego otoczenie. | 2 Zob. B. )Kykos, tamże. 100 Przeanalizujmy teraz następujące konstrukcje porównawcze: kaip būgnais muša „,wszyscy bardzo dużo mówią“: Visa parakvije kaip būgnais muša Synt. kaip už ausies meta (išmetė, užmetė),,szybko je, żre, pije; išgėrė, suvalgė ką“: Jam tik duok—meta kaip už ausies Kp. Išmeta vakare kruopų puodą kap už ausies KzR. Moja świnia je bardzo szybko, jakby wyrzucała za ucho Upt. Wieczorem ojciec wyrzucił tę kaszę jak za ucho BsV 264. Cóż to dla takiego mężczyzny — narzucił jak za ucho i wystarczy Skdt. W tych konstrukcjach porównawczych przedmiotem porównania są czasowniki muša, meta (išmetė, uZmeté), jednak nie mają one tutaj samodzielnego znaczenia leksykalnego ani funkcji gramatycznej. Dopiero w połączeniu z porównaniem czasowniki te zyskują właściwe znaczenie, które mają w konstrukcji porównawczej. Zatem czasownik wchodzi tutaj w skład leksykalny frazeologizmu porównawczego. Cały frazeologizm porównawczy pełni funkcję czasownika. W języku litewskim takich frazeologizmów porównawczych jest niewiele. Zatem głównym kryterium pozwalającym ustalić skład leksykalny frazeologizmu porównawczego jest następujące: wyrazy, które są na stałe związane z frazeologizmem, nie wchodzą w jego skład leksykalny, jeżeli mają samodzielne znaczenie leksykalne i funkcję gramatyczną. Zarówno wyrazy wchodzące w skład samego frazeologizmu, jak i wyrazy jego otoczenia mogą tworzyć szeregi synonimiczne. Jednakże wspomniane kryterium pozwala również w tym przypadku wyraźnie je rozróżnić. Porównajmy następujące przykłady: a) kaip [lygu] žaibas „bardzo szybko, gwałtownie (leci, biegnie, pędzi itp.; pobiegł, pomknął itp.)”: Jis kaip žaibas pargriaudé iš Valkinyko Vlk. Lekia lygu žaibas Krin, Ms. Nuskrido kaip žaibas Ps. Kaip žaibas nupylė Kis. Jak błyskawica szybko sprzedał Brt. Koń wyrwał się i pomknął jak błyskawica przez pola Jnš. Pomknął jak błyskawica Dr. Jak się rozpędził (ochoczo zaczął biec), to jak błyskawica! Knv. jak zdechlak „bardzo powoli, wolno, z trudem (idzie, wlecze się, porusza się itp.)”: Wlecz się jak zdechlak Vdk. Czołga się jak zdechlak YVkš. Ciągnie się jak zdechlak Plt. Wlecz się jak zdechlak, czy nie umiesz szybciej iść Vvr. jak żebracza świnia „„bardzo (rozwiązły, rozbrykany, rozpieszczony itp.)“: Pasileidęs kaip ubago paršelis Plng. Išdykęs kaip ubago paršelis Uzv, Vvr. Išvingęs kaip ubago paršelis Lkv. Išsiraškažijęs kaip ubago paršas Sd. Išlepęs kaip ubago paršelis LTR (YI). Išpestytas (išpaikintas) kaip ubago paršas PPr357. b) jak w głowę (do głowy, głowy, głowę) uderzony [rozbity, rzucony, bity, rozłupany] „szybko, pośpiesznie (leci, biegnie; poleciał, pobiegł itp.)“: Bėga kaip galvon duotas Ds. Nubėgo kaip į galvą skeltas Užv. Przyjaciółka dziewcząt Grigasa... jak rozszczepiona w głowie pędzi z powrotem do domu Vaižg. Biegnie jak uderzony w głowę J. Jabl. Wybiegła (szybko, po cichu uciekła) jak uderzona w głowę Vaižg. Pędził jak z rozbitą głową J. Jabl. Pędzi jak z rozbitą głową Krtn. jak [jakby] tylnymi [wywróconymi| zębami „niechętnie (je, przeżuwa)”: Jesz jak wywróconymi zębami Gs. Przeżuwa jak tylnymi zębami Gs. W przykładach pierwszej grupy szeregi synonimiczne tworzą leksykalnie i gramatycznie samodzielne wyrazy, a zatem są one komponentami otoczenia porównawczego frazeologizmu. Synonimiczne słowa drugiej grupy nie są samodzielne ani leksykalnie, ani gramatycznie, a zatem należy je uważać za komponenty samego frazeologizmu. * Skróty, takie jak ,,Słowniku języka litewskiego„. 101 Frazeologizmy o jednakowej strukturze mogą pełnić różne funkcje. Funkcja frazeologizmu w dużym stopniu zależy od otoczenia gramatycznego. jo Dlatego ważne jest ustalenie, jakie słowa i kategorie tworzą ir otoczenie frazeologizmów porównawczych. Większość porównawczych frazeologizmów języka litewskiego pełni funkcję przysłówka, a tylko niewielka ir ich część — czasownika. Słowami — otoczenia porównawczych frazeologizmów pełniących mų funkcję przysłówka są: czasownik 1) (sporadycznie jį zastępujący wykrzyknik ar połączenie wyrazowe), 2) forma stopnia równego lub rodzaju nijakiego przymiotnika, zastępująca przymiotnik część mowy imiesłów, dopełniacz — rzeczownikó3) w. I. Frazemy porównawcze funkcji przysłówkowej 1. Otoczenie większości frazemów porównawczych funkcji przysłówkowej stanowi czasownik, rzadko zastępujące czasownik połączenie wyrazowe — ar wykrzyknik, np. : Giti, giti trobą kaip i užprašyta (o kozie) Por. Najczęściej czasowniki otoczenia są nieprzechodnie, oznaczające ruch (np. Bėga kap pamazgytas Proszę. Parkiiré jak dym do domu An. ), stan ar fizyczny i psychiczny (np.. Siedzi jak drużba klaczy Klt. Stoi jakby połknął kołek Czasowniki iš nieprzechodnie. ), į przejście z jednego stanu w inny (np., Rozgrzał się jak żar rsz.), z jednej cechy w inną itd., rzadziej iš przechodnie. Czasowniki į nieprzechodnie ir są ściśle związane z — porównawczym frazeologizmem, dlatego między nimi rzadko kiedy wstawiają się su inne słowa. Dopełnienie w bierniku rządzone przez jų czasowniki przechodnie zwykle wstawia się między czasownik a porównawczy frazeologizm, np. : Pilnuj kur jak oka w głowie, żeby nie szły w pszenicę ir į Sk. Šėmoji jakby už trzy wiadra z uszu wytrąbiła (wypiła) Skrót od: Czasami biernik rządzony przez czasownik występuje ir przed czasownikiem, np. : Widzisz, cały kawałek zjadłeś jak ucho už Skrót od: W języku litewskim przysłówki zwykle występują przed czasownikiem (np. szybko biegnie, głośno krzyczy), frazeologizmy porównawcze o najczęściej są postpozycyjne, tylko sporadycznie prepozycyjne. ir Otoczenie frazeologizm- — ów porównawczych najczęściej stanowią osobowe formy czasownika. Iš jų za formy podstawowe uznajemy następujące: trzecią osobę czasu — teraźniejszego aspektu niedokonanego, trzecią osobę czasu przeszłego — aspektu dokonanego. Na przykład: jak [jak] bezkręgowiec do twarogu „powoli, leniwie (idzie, wlecze się, ir pełznie Ko itp.)”: tak się wleczesz jak bezkręgowiec do twarogu? LTR(Brt). Wlecze się jak bezkręgowiec do twarogu Vrb. jak kamfora be pieprzu „nagle, całkowicie (zniknął, przepadł)- ”: Zniknął jak kamfora pieprzu be Brs, Vdžg. Zniknął jak kamfora be z pieprzu LTR(Jrb). Istnieją frazeologizmy, których otoczenie zwykle stanowi tylko jedna z form osobowych czasownika. W iš takich jų przypadkach formę uważa się za podstawową: ta jak swoje ir uszy (ucho) iron. ,,zupełnie (nie zobaczy, nie ujrzy, ir nie otrzyma itp.)“: Zobaczysz jak swoje uszy PPr399. Te pieniądze zobaczy jak swoje uszy Alz. Zobaczysz jak swoje ucho Lz. Zobaczy zapłatę jak swoje ucho Žem. Mogę im tylko podziękować za usługi i už jų trud, ir dworu oni o nie zobaczą jak swoich uszu A. Vien. Otoczenie porównawczych frazeologizmów o tym samym znaczeniu tworzą czasowniki jednej grupy semantycznej. Jeżeli otoczenie jednego ir to i tego samego frazeologizmu porównawczego tworzą czasowniki należące do ar dwóch lub większej liczby grup semantycznych, wówczas frazeologizm porównawczy ma tyle znaczeń, ile grup semantycznych czasownika jest przez niego powiązanych. su 102 W ten sposób otoczenie umożliwia motywowane wyodrębnienie znaczeń frazeologizmów porównawczych. Na przykład: jak owca wątroby be 1. „Bardzo (szaleją, dokazują)“: Szalej jak owca wątroby be Db. 2. „bez rozeznania, próżnuje (włóczy się, snuje się)”: Włóczysz się jak owca za wątrobą be Dr. 3. „ciężko, powoli (przywlókł się, ir przyczłapał itp.)”: Przyczłapał jak owca za be wątrobą Brs. Otoczenie frazeologizmu porównawczego tworzą tu czasowniki z trzech grup semantycznych, a zatem frazeologizm ma również trzy znaczenia. Frazeologizmy porównawcze w otoczeniu czasownikowym zwykle określają sposób i intensywność czynności: jak ar [jakby] na szpilkach „Bardzo niespokojnie (siedzi, stoi, leży)”: Cały czas się niepokoi, siedzi jak na szpilkach Ins. Kręci się, jakby leżał na szpilkach Kt. Wszyscy stoimy jak na szpilkach. głos tej biskupiej karety a nė Żm. jak kamień w į wodę (w wodzie) 1. .,nagle, całkowicie (zniknął, przepadł)- ”: Przepadł jak į kamień w wodę LTR. Zniknął jak kamień w wodzie Lš. Przepadł jak kamień w wodzie Svn. 2. ,.bardzo mocno (zasnął)“: Kap zasnął jak kamień Įvlandeny Švnč. Šį w sobotę Severja, jak zwykle, była zmęczona całodzienną pracą i ir mi zasnęła jak kamień w wodę... Vaižg. jak czarny koń ,,dużo, ciężko (pracuje)“: Pracuje jak czarny koń Krž. jak uszu už (za uchem) ,,bardzo szybko, łapczywie (zjadł, pochłonął, wypił ir itp.)”: Podałem miskę, buraki pochłonął jak už uszy Sug. Šėmoji jak uszu už wychłeptał trzy wiadra Ds. Maiai, cały kawałek zwinąłeś jak ucho už Ut. Bekon wciągnęliśmy jak za ucho MIt. jak soli be .,bzdury, na próżno (mówi, paplecie ir itp.)“: Mówi jak sól be Lkš. Ależ on jest takim nicniemówiącym gadułą, gada jak sól be Sml. jak [jak] dud iš ,.bardzo mocno (pada, leje)“: Leje jak z cebra — iš Grl. Deszcz leje jak z cebra iš Drsk. Deszcz jak z cebra, to jakby z trąb iš Rtn. jak dymu iš 1. „jednomyślnie, zgodnie (robi, zrobił co)“: Śpiewa jak dūiš mo Mtl. Wszyscy jak dimo iš wstali i wyszli ir Srv. 2. „dobrze, pięknie (rośnie, zieleni się)”: Wszystko ir kwitło i zieleniło iš się jak dym SIE. 3. ,,bardzo dobrze (powodzi się, idzie)”: Idzie jak dym iš Dv. | jak [równo] jeż (jeż) ropuchę „bardzo (męczy, dręczy, torturuje kogo)“: Męczy jak jeż ropuchę Ggr. Dokucza jak jeż ropusze Plt. Kłuje jak jeż ropuchę Krtn. | jak [it] ząb (zęba, zębów) bolący 1. ,.bardzo (miota się, niepokoi się)”: Boli (niepokoi się) jak bolący ząb J.Jabl. Miota się, it gdy ząb boli M. Valanč. Boli? ir boli (niepokoi się), gdy ząb boli, nigdzie nie — może znaleźć sobie miejsca NžR. Miota się, it gdy bolą zęby S. Dauk. 2. „bardzo (marszczy się)“: Marszczy się, jakby go ząb bolał J. Jabl, PPr411. 3. „bardzo (wzdycha, jęczy)“: Wzdycha, jakby go ząb bolał Mc. jak kotek od suchot 1. „bardzo (opiera się, wzbrania się, wytrząsa Ko się przed si czymś)“: wytrząsa się jak kociak przed suchariną (duszonymi ziemniakami, duszonką)? LTR(VIkv). N opieraj się jak kociak przed suchariną rš. 2. ,bardzo, mocno (kicha)“: Kicha jak kociak przed suchariną Gs. jak [it] kot, ogon łamiący (łamany) „dużo, gniewnie (marudzi, mamrocir ze itp.)”: Mruczy jak kot, z łamanym ogonem Krtn. Ir miauczy it kot, z łamanym ogonem Pln. Ko mruczysz jak kot, z łamanym ogonem LTR (Ms). 103 jak niedźwiedź na dym (na dymy) „nagle, gniewnie (rzuca się, skacze, krzyczy przeciwko komuś)”: Skacze jak niedźwiedź na dym Gs. Powiedz mu coś, to skoczy jak niedźwiedź na dym Vlkv. Dlaczego wrzeszczysz jak niedźwiedź na dym Arm. Czasami w zdaniu frazeologizm porównawczy wiąże się nie bezpośrednio z czasownikiem, lecz uzupełnia lub wzmacnia znaczenie przysłówka, np. : Żyje spokojnie jak w uchu niedźwiedzia KrvP(Rod). Wyszedł (wyłonił się) wysoko jak z drożdży Ps. Frazeologizm porównawczy może być również związany z występującym w zdaniu wyrazem korelatywnym, wskazującym na funkcję składniową frazeologizmu, np. : Tak ich potrzeba, jak soli do garnka Kbr. Trochę zwichnął rękę, więc puścił tak gardło, jakby prowadzono gorzkiego Jrb. Jednak i w takich przypadkach frazeologizm jest syntaktycznie zależny od czasownika. Po wyeliminowaniu przysłówka funkcja frazeologizmu i struktura zdania zasadniczo się nie zmieniają. Zatem otoczeniem tych frazeologizmów porównawczych również jest czasownik. Z podanych zdań wyprowadzamy następujące konstrukcje porównawcze: mieszka jak w uchu niedźwiedzia; wyszedł jak z drożdży; potrzeba jak soli do garnka; oddał gardło jak gorzki prowadzony. Od czasu do czasu występuje elipsa czasownikowego określenia okoliczności. Zwykle dzieje się tak wtedy, gdy głównym komponentem struktury frazeologizmu porównawczego jest czasownik i dlatego cały frazeologizm porównawczy staje się w zdaniu dość samodzielny, np. Po rusku — jak lód gryzę Azr. Po żmudzku — jak lód gryzę Krtn. Takie frazeologizmy są bardzo podobne do tych, które w zdaniu pełnią funkcję czasownika. Niemniej jednak i te frazeologizmy porównawcze w języku najczęściej są używane z czasownikiem określenia okoliczności, a więc są nierozłączne od frazeologizmów pełniących funkcję przysłówkową: Czyta — jak lód gryzie LTR(Grk). Mówił, jak lód gryzł... J. Balcz. Zdarzają się przypadki, gdy otoczenie tego samego frazeologizmu porównawczego może tworzyć zarówno czasownik, jak i rzeczownik o zbliżonym znaczeniu — abstrakt czasownikowy lub nazwa czynności. Takie frazeologizmy uważamy za warianty odpowiednich frazeologizmów łączących się z czasownikami, a same rzeczowniki — za wariantowe otoczenie frazeologizmów porównawczych: jak [jak gdyby] na pożar (do pożaru), „szybko, gwałtownie (biegnie, pędzi; przybiegł, przygnał itp.)”: Lekia tartum in gaisro Kvr. Vampteléjo kas žodį, ir lekia [kratos daryti] kaip ant gaisro... Žem. Petronėlė, visa pergedusi, kvapo neatgaudama, atbėgo kaip į gaisrą Vaižg. ||„gwałtowny, niezwykły (bieg, sposób biegania)”: O tų Zmoniybégsena— kaip ant gaisro! Skd. 2. Drugą dość produktywną grupę tworzą frazeologizmy porównawcze łączące się z przymiotnikiem jakościowym w stopniu równym, zastępującym go imiesłowem lub formą rodzaju nijakiego przymiotnika. Również w konstrukcjach tego typu frazeologizm porównawczy ma tyle znaczeń, ile grup semantycznych tworzy jego otoczenie. Frazeologizm porównawczy zazwyczaj uzupełnia lub wzmacnia znaczenie przymiotnika, pokazuje większy lub mniejszy stopień cechy przedmiotu i najczęściej ma znaczenie „bardzo- ”. a) Przykłady z przymiotnikiem w stopniu równym lub imiesłowem pełniącym jego funkcję: jak ogórek 1. „bardzo (tłusty, pełny o człowieku lub zwierzęciu)”: Będziesz ty pełny jak ogórek Lp. Koń najadł się jak ogórek Lp. 2. „bardzo (duży, nabrzmiały o nosie)”: Nabrzmiały nos jak ogórek od uderzenia Ssk. jak oko „bardzo (pełny, wypełniony po brzegi o naczyniu, pomieszczeniu)”: Miska pełna jak oko, trochę potrząśniesz — i wylejesz! Pn. Nalał szklankę pełną jak oko Alk. Torfowisko jak oko pełne chłodnej wody J. 104 „Naczynie jak oko, trudno je rozwiązać Ds. Stodoła Nako (takie nazwisko) pełna [siana] jak oko Slm. Avyž. Wiadro mleka pełne jak oko Slnt. Szary jak ość 1. „Bardzo (o człowieku lub zwierzęciu: chudy, wynędzniały)”: Chude świnie jak ości Šlu. Wynędzniały jak ość Vik. Były chudziutkie jak ości, a blade jak kiełki ziemniaków, wyciągnięte w ciemnym podnóżu lasu Vaizg. 2. „bardzo (o człowieku: blady, biały, pobladły- )”: Ależ ta dziewczyna blada jak ość Vlkv. jak skrobaczka „bardzo (o człowieku lub zwierzęciu: cienki, chudy)”: Smukła dziewczyna jak skrobaczka Ds. Krowy kudły jak skrobaczki Ds. jak duch owcy „bardzo, całkowicie (głupi)“: Głupi jak duch owcy Lnkl. b) Przykłady z formą rodzaju nijakiego przymiotnika: jak na dłoni,,bardzo, całkowicie (jasne)“: Jasne jak na dłoni Ds. Od początku do końca było dla niego jasne jak na dłoni —ten związek jest niemożliwy, Paukštaitė za niego nie wyjdzie Vaižg. jak dzień,,bardzo, całkowicie (jasne)“: Jasne jak dzień Plv. Cokolwiek mówił, wszystko jasne jak dzień Jnš. jak w paszczy wilka,,bardzo, całkowicie (ciemno)- “: Ciemno jak w paszczy wilka SkrT. jak dla dewotki naszpar „bardzo (pięknie)- “: Ot, pięknie — jak dla dewotki naszpar (miszpar) DI. W języku dość często do określenia jakości obiektu używa się wyłącznie porównania. W takich przypadkach frazeologizm porównawczy jest dość samodzielny i pod względem funkcji odpowiada przymiotnikowi: jak grykа pioruna „Jabai rzadkie ppr. o zbożu“: Wasze zboże jest jak gryka pioruna Ds. jak stóg,,bardzo duża, masywna ppr. o kobiecie- ”: No dobrze, ty moja, baba jak kupa siana! Slm. Sama jak kupa siana, a nogi jak łyżki Sml. jak i kij żebraczy,,bardzo długi o smarku*: Smark jak kij żebraczy PnmR. jak lód,,bardzo dobry, znakomity o pogodzie- ”: Dziś pogoda jak lód Sv. jak modlitwa pijaka,,bardzo kiepski, nieudany o czyjejś pracy itp.” : Twoja praca jak modlitwa pijaka VP46. Mimo to większość frazeologizmów porównawczych używana jest w otoczeniu przymiotnikowym, czasami — i w otoczeniu przymiotnikowym, i bez niego. Porównajmy: Būsiu pilnas kaip agurkas Lp. || Mężczyzna — jak ogórek, sama — jak fasola LTR(Dkk). Nos mu spuchł jak ogórek od uderzenia Ssk. || Jego nos jak ogórek Ėr. Chude jak szkielety Šlu. || Przecież nie mają ani płotów, ani bram, konie jak motyki, krowy jak szkielety, a świnie — tylko kupy szczeciny... 1. Simon. Warto zaznaczyć, że otoczenie przymiotnikowe w konstrukcjach porównawczych częściej niż czasownikowe występuje wariantowo. Za wariantowe otoczenie tego typu frazeologizmów porównawczych uważa się abstrakcyjne rzeczowniki odczasownikowe lub odprzymiotnikowe o wspólnym rdzeniu albo należące do jednej grupy semantycznej, np.: biały jak płótno, pobladł jak płótno, mogłaby też występować forma: biel — jak płótno. Kilka przykładów ze zdaniami: jak [jak] płótno „„bardzo (biały, zbielały, blady o człowieku, jego twarzy)“: Zbladł jak płótno Sln, Sug. Wrócił do domu biały jak płótno Prng. Cały blady jak płótno InSk. Osłabły i blady jak płótno leżał on w swoim wspaniałym łóżku J. Ball. ||,,bardzo (zbielał, zbladł)“: Zbladł jak płótno Ins. Doniósł, powiadasz!.. A czemuż to sama zbladłaś jak płótno?.. V.Krėv. 105 Jak [niczym] kocia męka „bardzo (o człowieku: wyschnięty, wychudzony, wycieńczony)“: Wyschnięty jak kocia męka Erž. Wychudły, blady — jak tylko kocia męka Eri. Wyszczerzony i wynędzniały jak kocia męka Gs. || „bardzo (wyschnąć)“: Wyschłeś jak kocia męka Erž. jak paraśelis, bardzo piękny o człowieku lub zwierzęciu“: Dziewczyna — jak paraśelis Sim. || „niezwykłe (piękno)“: Piękno dziewczynki — jak paraśelis Kp. 3. Otoczenie porównawczych frazeologizmów o funkcji przysłówkowej może stanowić dopełniacz rzeczownika. Konstrukcje tego typu nie są zbyt produktywne. W nich frazeologizm porównawczy zazwyczaj ma znaczenie przysłówka ilościowego: „jak mrowia, bardzo dużo czegoś o istotach żywych i przedmiotach nieożywionych”: W tym roku wyklułem kurczątek jak mrowia, ale kurcząt niewiele, same koguciki Plv. Dzieci jak mrowia, pełna chata się ich nagromadziła LS. Wierzchołki drzew pełne wron jak mrowia, pewnie będzie deszcz Plv. Jagód jak mrowia — cała ziemia jak płachta pokryta V.Krėv. „jak z kałuży”, bardzo dużo czegoś ppr. „o istotach żywych”: Jak z kałuży, tyle ludzi się nazbierało Kp. Jak z kałuży tych much Slm. jak pcheł u psa, bardzo dużo czegoś o istotach żywych i przedmiotach nieożywionych”: Krewnych ma bogatego jak pcheł u psa Ins. Pieniędzy ma jak pcheł u psa LTR (J. Jabl.). Obecnie wolnych pokoi jest jak pcheł u psa rš. jak gradu, bardzo dużo czegoś o istotach żywych i przedmiotach nieożywionych”: Dzieci, dzieci — jak gradu! P15. Nawet gałęzie się uginają: jabłek jak gradu! Trgn. jak siary (siar), bardzo dużo czegoś ppr. o śmiechu, rozmowach”: Było śmiechu jak siary Kp. Śmiechu co niemiara Al. Śmiechu chłopaków było co niemiara Vaižg. Wkrótce pojawiły się pogłoski co niemiara Vaižg. jak lodu „bardzo dużo czegoś ppr. o przedmiotach nieożywionych”: To, bracie, będzie pieniędzy jak lodu! 18. To najadłem się grochu jak lodu! Lzd. Otoczenie wielu takich porównawczych frazeologizmów mogą tworzyć dopełniacze rzeczowników o bardzo różnorodnych znaczeniach. Tego rodzaju frazeologizmy porównawcze, łączące się wyłącznie z rzeczownikami o określonych, zdefiniowanych znaczeniach, występują rzadko, np.: juoko, kalbos kaip krekeno (krekenų). II. Frazeologizmy porównawcze o funkcji czasownikowej Frazeologizmów porównawczych o funkcji czasownikowej w języku litewskim jest niewiele. Są one luźniej związane z wyrazami otoczenia niż frazeologizmy porównawcze o funkcji przysłówkowej i mają samodzielne znaczenie, jednak, jak zobaczymy, znaczenie ich wyrazów otoczenia, w większości przypadków oznaczających wykonawcę czynności, jest określone. Komponent czasownikowy frazeologizmu porównawczego najczęściej stanowią osobowe formy czasownika. Frazeologizmy porównawcze o funkcji czasownikowej mogą mieć znaczenie czasowników osobowych i bezosobowych. Otoczenie frazeologizmów porównawczych o znaczeniu czasowników osobowych zazwyczaj stanowi wyrażony lub domyślny wykonawca czynności — osoba wyrażona w mianowniku: įkrito kaip inkstas į taukus Sim „nieoczekiwanie dostał dobre miejsce, trafił na dobre miejsce”: Bepigu tau, Marel! Kaip inkstas į taukus įkritai... Żm. Ana jak nerka w tłuszcz ~~ wpadła w tarapaty J. 106 jak wrzucił do ognia „Bardzo rozgniewał, rozdrażnił kogoś”: Tak go wrzuciłem jak do ognia, kiedy powiedziałem Lnk. —Kiedy powiedziałem, że pan chce dać nam kontrakt —ciągnął dalej Baltaragis— jakby wrzuciłem go do ognia... zwyzywał mnie, obrzucił obelgami..: Žem. wskoczyła jak do ogródka ruty, bardzo się wychyliła, zrobiła lub powiedziała coś nie na miejscu”: Swoim postępowaniem wskoczyła jak do ogródka ruty Skr. wyskoczył jak sowa z konopi Ds „wtrącił się do rozmowy w obcym języku“. jak [niby] wpadł z drzwiami (drzwiami) „niespodziewanie, nagle coś powiedział, odezwał się, wtrącił się do rozmowy”: No i wpadł jak z drzwiami z takim niespodziewanym pytaniem 1. Simon. Niby z drzwiami wpadła Juostė z nowiną 1. Simon. Ale, Wiliuku, dlaczego jeszcze się nie przywitałeś i tak bezbożnie zacząłeś mówić? Jakbyś runął wraz z drzwiami I. Simon. jak na gwoździu położył „bardzo szybko, łapczywie zjadł, zjadł wszystko- ”: No, patrz, i położył jak na gwoździu talerz kaszy Plt. Jak na gwoździu postawił miskę Zeml. Tę głęboką półmisę ziemniaków postawił jak na gwoździu Vvr. Z największym apetytem położyła jak na gwoździu swoją bułeczkę 1. Simon. Z przykładów wynika, że frazeologizmy porównawcze pełnią funkcję czasowników przechodnich (np. jakby położył na paznokciu) albo nieprzechodnich (np. wskoczył jak do ogrodu rutowego). Znaczenie czasowników bezosobowych za pomocą słów otoczenia frazeologizmów porównawczych może być wyrażone lub niewyrażone przez celownik podmiotu czynności albo przez biernik dopełnienia czynności: jakby ręce odjęło, „bardzo komuś ulżyło”: Wszystkim teraz jakby ręce odjęło, kiedy wypędzili Niemców Šts. jak [jakby] ręka odjęła [nuémé] co „,zupełnie przeszło, ustało — o chorobie, bólu, zmęczeniu itp.“ : Anicetowi zmęczenie jak ręką odjęło J. Avyž. Po zaprzestaniu palenia papierosów ten ból jak ręką odjęło V. Kudir. Pomogły te lekarstwa, jak ręką odjęło [ból] Skdt. Otoczenie porównawczego frazeologizmu czasami tworzą wyrazy należące do różnych kategorii gramatycznych, najczęściej czasownik i przymiotnik. Wówczas frazeologizm zazwyczaj ma tyle znaczeń, ile kategorii gramatycznych tworzy jego otoczenie (z wyjątkiem otoczenia wariantowego) oraz ile grup semantycznych tworzą słowa należące do tych kategorii gramatycznych. Podamy przykłady: jak brony 1. „bardzo duża, niekształtna ppr. o kobiecie”: Baba jak oczy, ramiona jak drabina KrvP(Ds). 2. „nieładnie, kołysząc się (idzie)”: Kervoja kai akėčios PIS. Chodzi (brzydko chodzi) jak brona Lp. jakbyś podejrzewał) bez oczu 1.,,powoli, po omacku, przysunąwszy się (co robi)“: Cóż to tutaj Zabliniėji jak bez oczu Blnk. Krapaila (ruina) krapinieļa) jak bez oczu Erž. To już ślepiec — wpatruje się, krapie niczym bez oczu Jrb. 2. „gwałtownie, na nic nie zważając (rzuca się, idzie dokądś)”: Rzucasz się jak bez oczu LTR (Šmk). Szedł jak bez oczu — trącił garnkiem świeżego mleka na ziemię Srv. 3. „trudno bez czegoś ważnego- ”: Bez nauki jak bez oczu LTR. jak ul (aulys) 1. „bardzo, gwałtownie (buczy, hałasuje, robi hałas)”: Całe miasto huczało jak ul A. Vencl. Cały teatr brzmiał i huczał jak ul rš. 2. „bardzo (spuchnięty, nabrzmiały o człowieku, jego części ciała)”: Nogi Muno są spuchnięte 107