Bevardės giminės forma „tai“ ir jos santykis su kitomis įvardžių formomis

ŽODŽIŲ FORMOS IR JŲ VARTOSENA LIETUVOS TSR MOKSLŲ AKADEMIJA A. VALECKIENĖ Ο άκλιτος ως προς το γένος τύπος TAI και η σχέση του με άλλους τύπους αντωνυμιών 001. Άκλιτους ως προς το γένος τύπους έχουν μόνο ορισμένες αντωνυμίες, πρβ.: tas, ta, tai, tat(ai); šitas, šità, šita, šitai; visas, visà, visa; kitas, kità, kita κ.ά. Από όλους τους άκλιτους ως προς το γένος αντωνυμικούς τύπους, ο ευρύτερα χρησιμοποιούμενος είναι ο tai. Η παραλλαγή του tat(ai) είναι σπάνια. Επίσης οι άκλιτοι ως προς το γένος τύποι άλλων αντωνυμιών χρησιμοποιούνται λιγότερο συχνά από το tai. Στο παρόν άρθρο επιδιώκεται να αναδειχθεί η γενική (αμετάβλητη) σημασία του άκλιτου ως προς το γένος τύπου tai (tatai) και να καταδειχθεί η σχέση αυτού του τύπου με τους τύπους tas, ta και άλλων αντωνυμιών. Ο τύπος tai, εκτός από την αντωνυμική σημασία του, χρησιμοποιείται ευρέως και ως μόριο ή σύνδεσμος. Οι τελευταίες αυτές λειτουργίες του tai δεν θα εξεταστούν ειδικά εδώ, αλλά σε ορισμένες περιπτώσεις θα χρειαστεί να διακριθούν οι λειτουργίες του αντωνυμικού τύπου tai και του μορίου tai. 002. Η σημασία ενός συγκεκριμένου τύπου μπορεί να γίνει αντιληπτή μόνο μέσα στο μικροσυστημα (υποσύστημα) της γλώσσας στο οποίο λειτουργεί αυτός ο τύπος. Είναι σημαντικό να απομονωθεί κανείς από τις σημασίες που εξαρτώνται από τα συμφραζόμενα και από τα λεξικά στοιχεία αυτού του τύπου, και να αναδείξει μόνο τη γενική σημασία που διαθέτει ο υπό εξέταση τύπος καθώς σχετίζεται με τους άλλους απολύτως αναγκαίους τύπους του συστήματος. Για να κατανοήσουμε τη γενική σημασία του τύπου tai και τη σχέση του με τους τύπους tas, ta, πρέπει πρώτα να αναδείξουμε τα συστήματα (υποσυστήματα) στα οποία λειτουργούν αυτοί οι τύποι. Πρέπει εξαρχής να σημειωθεί ότι οι τύποι tas, ta χρησιμοποιούνται πολύ ευρύτερα από τον άκλιτο ως προς το γένος τύπο tai. Επομένως, εδώ θα παρουσιαστούν πρώτα τα υποσυστήματα λειτουργίας των τύπων tas, ta και μόνο έπειτα θα υποδειχθεί σε ποια υποσυστήματα των τύπων tas, ta εντάσσεται ο τύπος tai και σε ποια δεν εντάσσεται. Υποσυστήματα των τύπων Tas, ta 003. Συνήθως, κατά την εξέταση των λειτουργιών των δεικτικών αντωνυμιών, γίνεται αναφορά στον K. Brugmann. Ο K. Brugmann ήταν ο πρώτος που διέκρινε τις βασικές λειτουργίες των δεικτικών αντωνυμιών στις ινδοευρωπαϊκές γλώσσες: τη δεικτική (με τη στενή έννοια) και την αναφορική1. Δεικτικοί είναι οι τύποι που υποδεικνύουν εμφατικά ένα γνωστό αντικείμενο, προσδιορίζοντας τη θέση του σε σχέση με τον ομιλητή (περισσότερο ή λιγότερο απομακρυσμένο από τον ομιλητή). Αναφορικές 1 Εκτός από τη δεικτική λειτουργία με τη στενή έννοια, ο K. Brugmann χρησιμοποιούσε επίσης αυτόν τον όρο με ευρεία έννοια. Πρόκειται για μια γενική δεικτική σημασία που έχουν όλες οι δεικτικές αντωνυμίες. Με βάση τη φύση της γενικής δεικτικότητας, ταξινόμησε όλες τις ινδοευρωπαϊκές δεικτικές αντωνυμίες σε τέσσερις τύπους. Βλ. K. Brugmann, Die Demonstrativpronomina der idg. Sprachen, Leipzig, 1904, „Abhandlungen der Philologisch-historischen Klasse der Königlich Sächsischen Gesellschaft der Wissenschaften“, Bd. XXII, Nr. VI. 3 * 35 οι μορφές αναφέρονται σε ένα αντικείμενο που μνημονεύτηκε παραπάνω ή που πρόκειται να αναφερθεί αμέσως μετά τη μορφή, χωρίς ιδιαίτερη έμφαση στη διάκρισή του. Ο K. Brugmann τόνισε ιδιαίτερα την έμφαση που συνοδεύει την αναφορά σε αντικείμενα με δεικτικές μορφές. Κατά τον K. Brugmann, η δεικτική μορφή είναι σαν μια χειρονομία· συχνά συνοδεύεται πράγματι από χειρονομία. Οι αναφορικές μορφές δεν έχουν τέτοια έμφαση. Συζητώντας τις λειτουργίες που ανέδειξε ο K. Brugmann, ο J. Kurylowicz διατύπωσε με μεγάλη ευστοχία τη διαφορά μεταξύ δεικτικών και αναφορικών μορφών: οι δεικτικές μορφές αναφέρονται ακριβώς σε γνωστά αντικείμενα, ενώ οι αναφορικές μορφές αναφέρονται σε λέξεις (στο συγκείμενο)2. Γι’ αυτό η αναφορά αποκαλείται μερικές φορές και σχετική δεικτικότητα3. 004. Στη λιθουανική γλώσσα μπορούν επίσης να διακριθούν οι εξής δύο λειτουργίες των δεικτικών αντωνυμιών: η δεικτική και η αναφορική. Ωστόσο, αν βασιστούμε αποκλειστικά στη σημασιολογία, συχνά είναι δύσκολο να αποδοθεί σε μια αντωνυμική μορφή η μία ή η άλλη λειτουργία, δηλαδή να πούμε αν η μορφή αναφέρεται σε ένα αντικείμενο με έμφαση στη διάκρισή του ή χωρίς τέτοια έμφαση. Γι’ αυτό, στο παρόν άρθρο οι διαφορές στη λειτουργία των μορφών tas, ta θα εξεταστούν όχι μόνο βάσει της σημασίας, αλλά κυρίως βάσει της θέσης των μορφών στην πρόταση και των παραδειγματικών τους χαρακτηριστικών, δηλαδή του τρόπου με τον οποίο οι μορφές αυτές σχετίζονται με τις άλλες μορφές του ίδιου υποσυστήματος. Με βάση τα παραδειγματικά χαρακτηριστικά των μορφών tas, ta διακρίνονται δύο κύρια υποσυστήματα χρήσης τους. 1) Οι μορφές Tas, ta σχετίζονται με τις μορφές šitas, -a; šis, ši; anas, -a. (Υπάρχουν και άλλες μορφές, αλλά οι προαναφερθείσες είναι οι ελάχιστες μορφές αυτού του υποσυστήματος.) Όλες οι αναφερόμενες μορφές εμφανίζονται στην ίδια θέση που εξαρτάται από ουσιαστικά, δηλαδή χρησιμοποιούνται ως επίθετα. Χαρακτηρίζονται από δεικτική λειτουργία. Συνήθως, αυτές οι μορφές αναφέρονται εμφατικά σε ένα γνωστό αντικείμενο, διακρίνοντάς το από τα άλλα. Οι μορφές αυτές διαφέρουν μεταξύ τους ως προς τις λεξικές αποχρώσεις, ανάλογα με το πόσο απομακρυσμένο είναι το αντικείμενο αναφοράς από τον ομιλητή ως προς τον χώρο και τον χρόνο. Οι μορφές Tas, ta είναι οι πιο ουδέτερες — αναφέρονται σε ένα γνωστό αντικείμενο που βρίσκεται σε μικρότερη ή μεγαλύτερη απόσταση από τον ομιλητή, ενώ οι μορφές šis, ši; šitas, -a αναφέρονται σε αντικείμενο που βρίσκεται στην ελάχιστη απόσταση και οι μορφές anas, -a σε γνωστό αντικείμενο που βρίσκεται στη μεγαλύτερη απόσταση από τον ομιλητή. Το αντικείμενο μπορεί να είναι γνωστό από προηγούμενο συγκείμενο (να έχει μάλιστα μνημονευτεί νωρίτερα) ή να προσδιορίζεται μετά την αντωνυμία. Π.χ.: Ο ένας είπε: — Τέτοια είναι η αρρώστια της, σαν την υγεία μου! Ο άλλος: — Η δική σου δεν ήταν τόσο αδύναμη ούτε όταν πέθαινε, όσο η δική μου τώρα που ανάρρωσε. Ο Petras… άκουσε αυτά τα αστεία. ŽemR I 185. — Μπορείς να φύγεις μόνη σου, αφού σου ταιριάζει τόσο αυτός ο παλιόγερος ο μαυριδερός! — μουρμούριζε με φωνές η Marce… Δεν θα με διώξετε εξαιτίας εκείνου του αχρείου (γίνεται λόγος για τον Kurmelis). ŽemR I 173. Μια φορά κι έναν καιρό υπήρχε ένα κουτί σπίρτα· εκείνα τα σπίρτα ήταν πολύ περήφανα για την καταγωγή τους. BalčAP 201. Ο Petras βγήκε από το δάσος και στράφηκε κατευθείαν μέσα από τα κούτσουρα προς την κατεύθυνση απ’ όπου ακούγονταν τα σιδερένια αντικείμενα να κουδουνίζουν. ŽemR I 178. Η οικοδέσποινα είχε ήδη έρθει από την ίδια την κυρία. Αυτή είναι η τίμια γερόντισσα Karolienė, χήρα ευσεβής, ισχνή, που όλοι αποκαλούν Dėdienė. VaižgP I 140. Πρβλ.: Η μακαρίτισσα η μάνα της συνήθιζε να φοράει ρούχα και να βλέπει τα παντζάρια σαν τη γάτα το ποντίκι. Όμως αυτή η νοικοκυρά σου (η νεαρή γυναίκα) — δεν είναι δα δική της! ŽemR I 186. Πραγματικά, εκείνη η μέρα, όταν ο παππούς βγήκε για τελευταία φορά έξω, του έχει μείνει τόσο καθαρά στη μνήμη, σαν να είχε συμβεί χθες. SimonR IV 16. Οι προαναφερθείσες αντωνυμίες έχουν την ίδια εμφατική δεικτική σημασία και την ίδια επιθετική θέση ακόμη και στις περιπτώσεις όπου δεν υπάρχει ουσιαστικό δίπλα τους, αλλά αυτό εννοείται από τα συμφραζόμενα. Πρβλ.: 2 Е. Курилович, Очерки по лингвистике, Москва, 1962, p. 204. 3 Е. Кржижкова, Παρατηρήσεις για το σύστημα των δεικτικών αντωνυμιών στις σύγχρονες σλαβικές λογοτεχνικές γλώσσες, Ρωσική και σλαβική γλωσσολογία, Μόσχα, 1972, p. 144. 36 … ο γιος των εμπόρων ταξιδεύει σε όλο τον κόσμο και λέει ιστορίες, μόνο που δεν είναι πια τόσο χαρούμενες όσο εκείνη με τα σπίρτα (= όπως εκείνη η ιστορία με τα σπίρτα). BalčAP 203. Οι δεικτικοί τύποι tas, ta· šis, ši· šitas, -a· anas, -a σχετίζονται μεταξύ τους ως σημασιολογικές παραλλαγές ενός ορισμένου συστήματος. Οι τύποι Tas, ta είναι πρωτογενείς — χρησιμοποιούνται ευρύτερα και είναι οι πιο ουδέτεροι ως προς τη σημασία. Οι τύποι Šitas, -a, šis, ši· anas, -a είναι δευτερογενείς, χρησιμοποιούνται πιο περιορισμένα και έχουν ειδικά καθορισμένες σημασίες⁴. Οι τύποι Tas, ta δεν μπορούν εδώ να αντιπαρατεθούν στους τύπους jis, ji, οι οποίοι εμφανίζονται σε άλλη (ονοματική) θέση. Σε ορισμένο πλαίσιο οι τύποι tas, ta μπορούν να αντικαταστήσουν τους τύπους šis, ši, šitas, -a ή anas, -a, αλλά σε καμία περίπτωση τους τύπους jis, ji. Οι τελευταίοι τύποι μπορούν να υποκαταστήσουν μόνο ολόκληρο τον συνδυασμό ουσιαστικού και τύπου tas, ta. Πρβλ.: Μπορείς να φύγεις μόνη σου, αφού έτσι σου ταιριάζει αυτός ο (= αυτός εδώ, αυτός) γέρος, μαυρισμένος! αλλά: Μια φορά κι έναν καιρό υπήρχε ένα κουτί σπίρτα· εκείνα τα σπίρτα (= αυτά) ήταν πολύ περήφανα για την καταγωγή τους. Πέρα από τη δεικτική λειτουργία (τη σαφή υπόδειξη με μια απόχρωση αποκλειστικής σημασίας), οι επιθετικοί τύποι tas, ta χρησιμοποιούνται όπως τα άρθρα σε άλλες γλώσσες. Σε αυτές τις περιπτώσεις έχουν εξασθενημένη δεικτική σημασία και, συνεπώς, δεν είναι απαραίτητοι· χαρακτηρίζονται από σαφή εμφατική απόχρωση σημασίας και συχνά μπορούν να παραλειφθούν (ιδίως όταν υπάρχουν και άλλα λεγόμενα χαρακτηριστικά της πραγματικής διαίρεσης — εμφατικός επιτονισμός, αντίστοιχη σειρά λέξεων, προβολή ορισμένων λέξεων κ.λπ.). Στη λιθουανική γλώσσα σήμερα επιτελούν, θα μπορούσε να πει κανείς, υφολογική λειτουργία⁵. — Πού χάθηκε ο δικός μας Πέτρας; ŽemR I 206. Κι εκείνη η νερόκοτα — μήπως είναι φρύνι; — καθώς περιδιαβαίνει τη λιμνούλα, τσιρίζει: «Θα μείνει φαλακρός! θα μείνει φαλακρός!» Τέλος, εκείνο το κουνούπι, ένα ασήμαντο έντομο, που χώθηκε στο αυτί, βουίζει: «Αδελφέ, αδελφούλη! Ήθελες ένα ρούβλι, ένα ρούβλι!» ŽemR I 200. Την ίδια λειτουργία επιτελεί και η αντωνυμία šitas, -a, π.χ.: Σχεδόν μεθυσμένος, προχωρά ξυπόλυτος προς τα πίσω πάνω στον πάγκο, σκουντά τον καθισμένο πατέρα. Εκείνος αμέσως φωνάζει: — Πάλι εδώ είσαι, να σε πάρει η ευχή! Δεν υπάρχει πια ζωή εξαιτίας αυτών των παιδιών. BaltPV I 13. 4 Για τις πρωτογενείς και δευτερογενείς μορφές βλ. J. Kurylowicz, The Inflectional Categories of Indo-European, Heidelberg, 1964, p. 15. 5 A. Valeckienė, Lietuvių kalbos įvardžiai ir jų reikšmės, LKK VI, Vilnius, 1963, p. 41, 42; D. Lukšys, Savotiška įvardžio tas vartosena, „Kalbos kultūra“, Vilnius, 1964, 7, p. 47. Αμφισβητήσιμος είναι ο ισχυρισμός του A. Rosin («Kalbotyra», XXIV (1)) ότι στη λιθουανική υπάρχουν άρθρα που προήλθαν από δεικτικές αντωνυμίες, όπως σε άλλες ινδοευρωπαϊκές γλώσσες. Στα άρθρα οριστικότητας, τα οποία εξετάζει λεπτομερέστερα, εντάσσει τις δεικτικές αντωνυμίες ακόμη και στις περιπτώσεις όπου διατηρούν σαφή δεικτική σημασία (αναφέρονται σε αντικείμενα που μνημονεύτηκαν προηγουμένως), πρβλ. τα παραδείγματα που παραθέτει: Pons parsivežė paukštį iš usenio (= užsienio)… ūkinėdys pasakė: „Vyrai, kas tą paukštį pavogs,… užplaks bus!“ …eme kilika… biladams… Tas kilikas naujas te(tamentas e)ti mana… (Mž 26–27). …klau(f)ikem… ape ubaga Lažari…. teipo ir apie fchi Lažari kalbedami… turim daboti/fi… Ifch tie fos (kon)te Loza-rio giwenimas… pawargens buwa… (BP II 189). Thie ifch wieno wi(f)adai fteng(e)fi prie(ch f)chi Kri(f)tu (BP I 108). Panna tureio funu… Tą funu žmones Emmanuel wadina (KN I 138) και άλλα. Ακόμη και σε γλώσσες που πράγματι διαθέτουν άρθρα (π.χ. στα γερμανικά), σε αυτές τις περιπτώσεις μπορούν να χρησιμοποιούνται, όπως και στη λιθουανική, οι αντίστοιχες αντωνυμίες και όχι άρθρα, πρβλ.: 1) Γιατί λες ότι ο Υιός του Ανθρώπου πρέπει να υψωθεί; Ποιος είναι αυτός ο Υιός του Ανθρώπου; (Ιω 12, 34) — Und wie sage(n) denn / Des men(s)chen Son mus erhohet werden. Wer ift die ser menschen Son (Biblia… Deudsch Auff(s) new zugericht von D. M. Luth. Wittemberg, 1549), 2) Ο Δαβίδ τα προείδε όλα αυτά και μίλησε για την ανάσταση του Μεσσία… Αυτόν τον Ιησού ανέστησε ο Θεός (Πρ 2, 32) — Die fen Jhefum hat Gott auferweckt (ό.π.). Οι λιθουανικές αντωνυμίες tas, ta, šitas, -a και άλλες, όταν χρησιμοποιούνται με εξασθενημένη δεικτική σημασία, απλώς προσεγγίζουν και μοιάζουν κάπως με τα άρθρα άλλων γλωσσών· σε καμία περίπτωση, όμως, δεν είναι άρθρα του ίδιου είδους με εκείνα των γερμανικών γλωσσών (γερμανικών, αγγλικών κ.ά.). Παραδείγματα στα οποία διατηρείται σαφής δεικτική σημασία της αντωνυμίας δεν μπορούν καθόλου να ενταχθούν σε αυτή τη «λειτουργία άρθρου». 37 Οι αντωνυμίες αυτές δεν διακρίνονται πλέον έντονα μεταξύ τους ούτε από σημασιολογική άποψη. Στη λογοτεχνική γλώσσα απαντούν συχνότερα οι μορφές tas, ta ως ουδέτερες μορφές. Οι προαναφερθείσες μορφές με εμφατική σημασία δεν έχουν επίσης καμία σχέση με την αντωνυμία jis, ji. 2) Οι μορφές Tas, ta χρησιμοποιούνται σε θέση ουσιαστικού και σχετίζονται κυρίως με τις ουσιαστικοποιημένες μορφές jis, ji, καθώς και με τις μορφές šis, ši, šitas, -a· anas, -a κ.ά., όταν χρησιμοποιούνται ουσιαστικά6. Όλες αυτές οι μορφές έχουν αναφορική σημασία. Όταν καταλαμβάνουν θέση ουσιαστικού, συνήθως αναφέρονται στο ήδη μνημονευμένο και γνωστό αντικείμενο, χωρίς να το ξεχωρίζουν εμφατικά, και έτσι υποκαθιστούν τα ουσιαστικά που αναφέρθηκαν προηγουμένως. Οι μορφές αυτές είναι αμιγή υποκατάστατα ουσιαστικών. Όλα τα χρήματα πήγαν στον γιο του, κι εκείνος άρχισε να ζει χαρούμενα. BalčAP 199. Ο Žolys κουβέντιαζε με τη lagina Marcelė, κι εκείνη, με σκυμμένο το κεφάλι και ρίχνοντας μελαγχολικές ματιές, χαμογελούσε. ŽemR I 172. Δεν μπορεί πια να συγκρατήσει τα πικραλίδια και τα rudmėsės (είδος βωλίτη με καστανό καπέλο): εκείνα σκορπίστηκαν σ’ όλο το δάσος. ŽemR I 177. Και η βασιλοπούλα τού χάρισε ένα σπαθί στολισμένο με χρυσά νομίσματα· εκείνα του φάνηκαν πολύ χρήσιμα. BalčAP 201. Πρβλ.: Ανάμεσα στον Vilius και τον Martynas κάθεται στριμωγμένη η κυρία Gaidienė. Είναι όμορφη και χαρούμενη. Μιλά στον Vilius, μα εκείνος στο μεταξύ δεν απαντά τίποτα. SimonR IV 359. — Μήπως θα πας κι εσύ μαζί του (στη νυχτερινή βοσκή); — Δεν με παίρνει. Ο Jonas πήγαινε, μα αυτός εδώ (= ο Petras) δεν με παίρνει. BaltPV 100. Κατά τα άλλα, εκείνοι οι δυο (=ο Lepukas και ο Ferdukas) ήταν άνθρωποι σαν όλους τους άλλους, ημιμορφωμένοι. VaižgP I 56. Μεταξύ τους, οι μορφές αυτές διαφέρουν ως προς τις λεξικές αποχρώσεις και αποτελούν σημασιολογικές παραλλαγές. Σε αυτό το υποσύστημα πρωτογενείς είναι όχι οι μορφές tas, ta, αλλά οι μορφές jis, ji — χρησιμοποιούνται συχνότερα και είναι απολύτως ουδέτερες ως προς τη σημασία. Οι μορφές tas, ta και όλες οι άλλες μορφές που αναφέρθηκαν εδώ είναι δευτερογενείς· χρησιμοποιούνται σπανιότερα και έχουν πρόσθετες λεξικές αποχρώσεις. Οι μορφές tas, ta διαφέρουν από τις šitas, -a· šis, ši από τη μία πλευρά και από τις anas, -a από την άλλη, ουσιαστικά με τον ίδιο τρόπο όπως οι αντίστοιχες μορφές με δεικτική σημασία που αναφέρθηκαν παραπάνω για το πρώτο υποσύστημα — ανάλογα με την απόσταση του υποδεικνυόμενου αντικειμένου από τον ομιλητή. Ωστόσο, σε αυτό το υποσύστημα η τριμερής διάκριση των συγκεκριμένων αντωνυμιών είναι ήδη πολύ αδύναμη. Όταν χρησιμοποιούνται αναφορικά (χωρίς έμφαση στη διάκριση) σε θέση ουσιαστικού, οι αντωνυμίες αυτές συχνά χάνουν τις λεξικές τους αποχρώσεις και παύουν να χρησιμοποιούνται. Ως αναφορική μορφή, η anas, -a είναι πλέον πολύ σπάνια, ενώ ούτε η šitas, -a είναι συχνή. Σε σύγκριση με την τελευταία, συχνότερη είναι η παραλλαγή šis, ši, αλλά και αυτή μπορεί συχνά να αντικατασταθεί από τις ουδέτερες μορφές tas, ta⁶. Πρβλ.: Μπαίνοντας, χωρίς να βγάλει ούτε τα γαλότσια ούτε να αφήσει κάτω το στάχυ που έσταζε, έβγαλε από τον κόρφο του ένα βρεγμένο φύλλο χαρτί και το έτεινε στον Gintautas. Εκείνος (=ο tas) το άρπαξε λαίμαργα από τα παγωμένα χέρια του επισκέπτη. VaižgP I 127. Χτυπούσα με όλη μου τη δύναμη τα άλογα, κι αυτά (=εκείνα) τότε όρμησαν να τρέξουν… PaukštAK 67. Οι μορφές šis, ši συνήθως διατηρούνται όταν υπάρχει σαφής αντίθεση ανάμεσα στο εγγύτερο και το μακρινότερο υποδεικνυόμενο αντικείμενο ή όταν στην ίδια πρόταση, δίπλα στις μορφές šis, ši, υπάρχει και η μορφή tas, ta. Πρβλ.: Συνηθισμένη στις στενές αυλές της, αυτή δεν έμοιαζε καν με αυλή, παρά ήταν ανοιχτός, περιφραγμένος χώρος. VaižgRR I 117. Τα παιδιά γελούσαν σιγανά. Ξεκίνησαν τρέχοντας από τον κήπο προς το σπίτι. Ο μεγαλύτερος έτρεχε πιο γρήγορα και άφησε πίσω τα μικρά· εκείνα τον κυνηγούν κλαίγοντας, κι αυτός γύρισε και τους έριξε μια μπουνιά στην πλάτη. ŽemR II 323–324. 6 Για περισσότερα σχετικά με τις άλλες μορφές, βλ. A. Valeckienė, Anaforiniai įvardžiai — daiktavardžių variantai, „Baltistica“, VII(2), 1971, σ. 139 κ.ε. 38 Από την άλλη πλευρά, από όλες τις μορφές που αναφέρθηκαν παραπάνω σε αυτό το υποσύστημα, καθώς και από τις μορφές tas, ta, η πιο ουδέτερη ως προς τη χρήση είναι η αυτός, αυτή. Αυτή η αντωνυμία, θα μπορούσε κανείς να πει, χρησιμοποιείται χωρίς περιορισμούς (ιδίως στο ουδέτερο ύφος της λογοτεχνικής γλώσσας). Η Αυτός, αυτή μπορεί συχνά να αντικαταστήσει τις μορφές εκείνος, εκείνη, αλλά το αντίστροφο συμβαίνει σπανιότερα. Οι μορφές Εκείνος, εκείνη συχνά δεν μπορούν να αντικαταστήσουν όλες τις μορφές της αυτός, αυτή, κυρίως επειδή, εκτός από την αναφορική λειτουργία (η οποία είναι η μόνη για τις μορφές αυτός, αυτή), οι εκείνος, εκείνη έχουν και άλλες λειτουργίες. Πρβλ.: 1) Με αυτόν τον τρόπο ήθελε, θαρρείς, να τονίσει ότι το έργο του δεν μπορεί να καταταχθεί ανεπιφύλακτα στο μυθιστόρημα, το έπος, το πεζό ποίημα ή σε κάποιο άλλο είδος. VaižgP I 12. 2) Σβήνουν και τα μάτια των Πολιτών, αφού έθαψαν την ελπίδα του ήλιου. Δεν απομένει παρά να στάζει γι’ αυτόν, στη μνήμη του, κερί από τη στέγη… VaižgP I 43. 3) Η εργασία είναι χαρά και πηγή υγείας· η εργασία εξυψώνει και εξευγενίζει τον άνθρωπο, σαν να το λέει ρητά ο συγγραφέας. Και εδώ δεν μπορούμε παρά να συμφωνήσουμε μαζί του. VaižgP I 25. Στην πρώτη πρόταση, αν αντικαταστήσουμε το jo με το to (veikalo), αλλάζει η θέση και η λειτουργία της αντωνυμίας. Λέγοντας to veikalo, υποδεικνύουμε ακριβώς εκείνο το έργο που είναι γνωστό από τα προηγούμενα συμφραζόμενα. Λέγοντας jo veikalo, υποδεικνύουμε το πρόσωπο που είναι γνωστό από τα προηγούμενα συμφραζόμενα και στο οποίο ανήκει το έργο. Στη δεύτερη πρόταση, το jam έχει θέση ουσιαστικού και αναφορική λειτουργία. Υποδεικνύει ένα γνωστό πρόσωπο που έχει αναφερθεί προηγουμένως και αποτελεί αντικείμενο της πράξης (belieka jam). Αν αντικαταστήσουμε το jam με το tam, το τελευταίο συνδέεται αμέσως με το atminimui (tam atminimui), δηλαδή παίρνει θέση επιθέτου και δεικτική λειτουργία. Υποδεικνύει μια γνωστή ανάμνηση που έχει αναφερθεί προηγουμένως. Στην τρίτη πρόταση, το juo υποδεικνύει τον συγγραφέα (negalima su juo, δηλαδή με τον συγγραφέα, nesutikti). Αν αντικαταστήσουμε το juo με το tuo, η αναφορά αλλάζει ουσιαστικά: negalima su tuo nesutikti σημαίνει ότι δεν μπορεί κανείς να διαφωνήσει πως η εργασία είναι πηγή χαράς και υγείας. Οι αναφορικές μορφές Εκείνος, εκείνη χρησιμοποιούνται συχνά όταν στην πρόταση αναφέρονται πολλά αντικείμενα· με τις μορφές εκείνος, εκείνη συνήθως υποδεικνύεται το τελευταίο αντικείμενο (πρόσωπο) που αναφέρθηκε, πρβλ.: Στάθηκαν στην αγορά, ένας, καθώς περιφερόταν γύρω γύρω, έβαζε με το ζόρι στα χέρια όποιου ήθελε ένα μαστίγιο· εκείνος χτυπούσε ξεδιάντροπα τσακ-τσακ τον κοντινό του και γύριζε γύρω από την αγορά. Ο χτυπημένος, αφού πήρε το μαστίγιο, το έδωσε πάλι σε κάποιον άλλον, και εκείνος που στεκόταν δίπλα χτυπούσε κι αυτός με μαστίγιο δεξιά κι αριστερά. ValPJ 51. Σε αυτή την πρόταση είναι δύσκολο να αντικατασταθεί το tas με το jis. Όταν υποδεικνύεται το υποκείμενο της πράξης που αναφέρθηκε προηγουμένως, χρησιμοποιούνται τα jis, ji, πρβλ.: Για τους άλλους ανθρώπους της πένας του παρελθόντος, ο Vaižgantas είπε, πιθανότατα, πολλά αληθινά πράγματα· όταν όμως μιλούσε για τον εαυτό του, εκείνος σαφώς υπερέβαλλε. VaižgP I 30. Ο γέρος δεν ήταν συνηθισμένος να μην τον σέβονται. BorMS 18. Όμως την Ule δεν την ένοιαζαν καθόλου ούτε οι γυναίκες που είχαν σταματήσει ούτε τα λόγια τους, και ακόμη λιγότερο όλες οι τιμωρίες — εδώ, στη γη, και εκεί, στην κόλαση. Σε τι έφταιγε εκείνη; Μόνο επειδή ήταν νέα, όμορφη και χαρούμενη, όλοι οι νεαροί την πολιορκούσαν, αλλά κανείς δεν ήθελε να την παντρευτεί, γιατί δεν είχε ούτε προίκα ούτε προικιά. BorMS 24. Εδώ οι μορφές jis, ji της αντωνυμίας δεν μπορούν να αντικατασταθούν από τις μορφές tas, ta. Η λεπτομερέστερη εξέταση των διαφορών ανάμεσα στις μορφές jis, ji και στις άλλες αναφορικές μορφές ξεφεύγει από τα όρια του θέματος μας. Εδώ θέλουμε μόνο να τονίσουμε ότι οι λεξικές αποχρώσεις των αναφορικών αντωνυμιών είναι συχνά εξασθενημένες και ότι, σε πολλές περιπτώσεις, η χρήση αυτών των αντωνυμιών εξαρτάται από τη δομή της πρότασης. Οι περιπτώσεις εξουδετέρωσης είναι ιδιαίτερα συχνές, όταν, σε ένα ορισμένο συμφραζόμενο, μια μορφή αντικαθίσταται από άλλη. Εδώ πρέπει ακόμη να επισημανθεί η ειδική, δομικά προσδιορισμένη χρήση των μορφών tas, ta ως λέξεων-ανταποκρίσεων σε δευτερεύουσα πρόταση με αναφορικές αντωνυμίες. Όποιος κερδίζει εύκολα, εύκολα και ξοδεύει. Sln. Δεν είναι δυνατός εκείνος που χτυπά, αλλά εκείνος που αντέχει. PP 213. 39 Σε προτάσεις αυτού του τύπου, τις μορφές tas, ta τις εξηγεί η δευτερεύουσα πρόταση. Οι μορφές αυτές μπορούν να εμφανίζονται τόσο πριν από την επεξηγηματική πρόταση όσο και μετά από αυτήν. Σε τέτοιες προτάσεις, οι μορφές tas, ta καταλαμβάνουν θέσεις πτώσεων ουσιαστικού (ιδίως με την αντωνυμία kas), αλλά, επειδή η χρήση τους καθορίζεται δομικά, σε αυτές τις περιπτώσεις δεν μπορούν να αντικατασταθούν από τις μορφές jis, ji. 005. Η άκλιτη ως προς το γένος μορφή tai λειτουργεί πολύ πιο περιορισμένα από τις έμφυλες μορφές της ίδιας αντωνυμίας tas, ta. Η εντάσσεται μόνο στο δεύτερο από τα προαναφερθέντα υποσυστήματα, δηλαδή χρησιμοποιείται πάντοτε ουσιαστικοποιημένα — καταλαμβάνει τη θέση ορισμένων πτώσεων ουσιαστικού και έχει αναφορική σημασία. Με αυτή τη μορφή γίνεται αναφορά σε κάτι που αναφέρθηκε προηγουμένως ή ειπώθηκε αμέσως μετά, χωρίς ιδιαίτερη έμφαση. Τις περισσότερες φορές, η μορφή tai χρησιμοποιείται στη θέση της ονομαστικής του υποκειμένου και της αιτιατικής του αντικειμένου. Πρβλ.: Οι Σιμόνιαι φρόντιζαν πάντα τους καταπιεσμένους· αυτό ήταν έμφυτο σε αυτούς. SimonAŠL 24. Η ποιήτρια ήξερε να είναι νέα, με όλη τη νεανική λησμονιά, τις αυταπάτες και το γέλιο. Αυτό σπάνια το καταφέρνει κανείς. KubSNL 171. Ένα συννεφάκι πόνου πέρασε από τα μέτωπα όλων, καθώς θυμήθηκαν τον μακαρίτη πατερούλη. Όταν το παρατήρησε αυτό, η μητερούλα είπε… ŽemR I 154. … δεν προλαβαίνω να κατέβω από το άλογο, κι ο αρμαδίλος έχει κιόλας χώσει τα νύχια του στη γη. Σε αυτό τον βοηθούν τα εξαιρετικά δυνατά νύχια του. IvanPŽ 60. Αυτό που έπληξε ιδιαίτερα τον Χανς Τσβι ήταν ότι ανάμεσα στους σταυροφόρους που είχαν φτάσει είδε τον Κιλγκάιλις και τον Σάρκας ελεύθερους. VienPD, K 334. Επομένως, ως προς τη θέση και τη σημασία, η μορφή tai μπορεί να συσχετιστεί μόνο με τις ουσιαστικοποιημένες αναφορικές μορφές αρσενικού και θηλυκού γένους (υποσύστημα 2). Με άλλα λόγια, αναφορικές είναι μόνο τρεις μορφές: tas, ta, tai, ενώ δεικτικές (με τη στενή έννοια) είναι μόνο δύο: tas, ta. 006. Για τους αναφορικούς τύπους tas, ta, tai είναι κοινά η ίδια θέση (καταλαμβάνουν τη θέση των πτώσεων του ουσιαστικού) και η λειτουργία. Ωστόσο, οι τύποι αυτοί διαφέρουν πολύ μεταξύ τους. Ο τύπος Tai αντιπαραβάλλεται ταυτόχρονα προς τους τύπους του αρσενικού και του θηλυκού γένους tas, ta. Tai διαφέρει από τους τύπους tas, ta κυρίως ως προς τον τρόπο υπόδειξης των αντικειμένων και τα antecedents. Επιπλέον, όταν ο τύπος tai αντιπαραβάλλεται προς τους τύπους tas, ta, αντιπαραβάλλεται με τον ένα ή τον άλλο τρόπο και προς τις σημασιολογικές και συντακτικές παραλλαγές των τύπων tas, ta, κυρίως προς την κύρια παραλλαγή αυτού του συστήματος, jis, ji. Antra Από την άλλη πλευρά, ο τύπος tai, καθώς εντάσσεται στο υποσύστημα των αναφορικών αντωνυμιών που αναφέρθηκε παραπάνω, εισάγει και νέα μέλη, με τα οποία οι τύποι tas, ta δεν αλληλεπιδρούν άμεσα. Όλες αυτές οι διαφορές θα συζητηθούν στη συνέχεια. Η αμετάβλητη σημασία της μορφής tai (tatai⁷) και η σχέση της με τις μορφές tas, ta 007. Tai και οι τύποι tas, ta σχηματίζουν κυρίως μια σημασιολογική αντίθεση. Αντιπαραβάλλονται ως προς τον τρόπο υπόδειξης των αντικειμένων. Οι αρσενικές και θηλυκές μορφές tas, ta χρησιμοποιούνται για να υποδεικνύουν συγκεκριμένα γνωστά πράγματα που έχουν ήδη αναφερθεί. Συνήθως οι μορφές αυτές χρησιμοποιούνται για αναφορά σε πρόσωπα. — Λεβούκ! — φώναξε ο Μπαλταράγκι. Εκείνος γύρισε και άκουσε. ŽemR II 62. Σλιόκς — σλιόκς, πιτσίλιζε νερό πάνω στα κορίτσια, κι όταν βρέχονταν γελούσε κι-κι-κι, γιατί εκείνες, καθώς ήταν ντυμένες ευπρεπώς σαν για γιορτή, θρόιζαν. ValPJ 83. 7 Η σημασία της μορφής tatai είναι ίδια με εκείνη της μορφής tai, μόνο που η πρώτη μορφή χρησιμοποιείται πολύ σπάνια· βλ. Πίνακα 1. Γι’ αυτό το tatai δεν επαναλαμβάνεται παρακάτω δίπλα στο tai. 40 Οι μορφές Tas, ta δηλώνουν και άλλα έμβια όντα. Το Tas capt sugr obė τράβηξε την αλεπού από την ουρά, αλλά εκείνη, αφού την τράβηξε, εμφανίστηκε αστραπιαία κάτω από το τραπέζι. ValPJ 55. Εκείνος (Pranaitis) δεν απάντησε τίποτα, μόνο χτύπησε τη φοράδα με το μαστίγιο, ώστε εκείνη να πάρει ακόμη και καλπάζοντας τον δρόμο. Myk-PutS 19. Οι μορφές Tas, ta δηλώνουν επίσης και άψυχα αντικείμενα. Οι πικραλίδες και οι πευκίτες [rudgalvis baravykas] δεν συγκρατούνται πια: διασκορπίστηκαν σε όλο το biržtynas. ŽemR I 177. Όλοι ήταν ντυμένοι με παπούτσια, αλλά τα φορούσαν μόνο μέχρι να βγουν από την εκκλησία. ValPJ 30. Ρώτησα: «Τι θα χορέψετε;» Απάντησε: «Αγγλέζα». Καθώς έπαιζα εκείνον τον σκοπό, sparked όλοι… ValPJ 74. Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις, όταν γίνεται συγκεκριμένη αναφορά σε γνωστό αντικείμενο, οι μορφές tas, ta έχουν ως αναφορές (λέξεις που δηλώνουν το ίδιο αντικείμενο με την αντωνυμία) ορισμένα ουσιαστικά. Συνήθως το αντικείμενο αναφέρεται πρώτα με ουσιαστικό και έπειτα, για την αναφορά στο ίδιο αντικείμενο, χρησιμοποιείται αντωνυμία. Επομένως, η αντωνυμία tas, ta υποκαθιστά ένα συγκεκριμένο ουσιαστικό, όπως οι αντωνυμίες jis, ji και άλλες αναφορικές αντωνυμίες που αναφέρθηκαν παραπάνω. Τόσο ο αρσενικός όσο και ο θηλυκός τύπος αναφέρονται εξίσου στα προαναφερθέντα πράγματα· δεν διαφέρουν ως προς τον τρόπο αναφοράς. Οι τύποι «Tas, ta» διαφέρουν μεταξύ τους μόνο ως προς τα antecedenta. Συμφωνούν με τα antecedenta ως προς το γένος και τον αριθμό. Έτσι, αν το antecedent έχει αρσενικό τύπο ενικού αριθμού, τότε και η αντωνυμία χρησιμοποιείται στον αρσενικό τύπο ενικού αριθμού κ.ο.κ., πρβλ.: Ο Τέγιους ρώτησε τον πατέρα: «Μου επιτρέπεις να παντρευτώ την κόρη σου;» Εκείνος απάντησε: «Σου επιτρέπω». Ρώτησε τη μητέρα: «Μου επιτρέπεις;» Κι εκείνη απάντησε: «Σου επιτρέπω»… ValPJ 156. Και η βασιλοπούλα τού χάρισε ένα σπαθί στολισμένο με χρυσά νομίσματα, τα οποία του φάνηκαν πολύ χρήσιμα. BalčAP 201. Έτσι, η διαφορά μεταξύ των αρσενικών και των θηλυκών τύπων είναι καθαρά γραμματική και βασίζεται στη συμφωνία αυτών των τύπων ως προς το γένος και τον αριθμό με άλλους τύπους (τα προηγούμενα). Όταν οι τύποι «tas, ta» χρησιμοποιούνται ως λέξεις αναφορικής συσχέτισης σε δευτερεύουσα πρόταση με αναφορικές αντωνυμίες, antecedenta τους είναι ολόκληρη η φράση που εκφέρεται στη δευτερεύουσα πρόταση. Όποιος θα κακολογήσει τη Rimšienė, δεν έχει γεννηθεί ακόμη… ŽemR I 27. Όποιος δεν βλέπει το πρωί, όποιος δεν χτίζει τίποτα, δεν θα έχει θέση στην ομάδα της νέας δουλειάς. Kors(LKŽ V 363). Όποιος μεταφέρει, αυτόν και χτυπούν. JabIRR I 492. Όποιου τα νύχια είναι γερά, πλατιά είναι και η φωνή του. ŽemR I 203. Δεν πήγε πρώτος εκείνος που βρήκε, αλλά εκείνος που έχασε. PP 212. Γι’ αυτό, άνθρωπε, μη διστάζεις… να ευχαριστείς εκείνον που σου έδωσε φωτιά και ζεστασιά. DonR 97. Ντροπή να νιώθουν μόνο όσες δεν ντρέπονται να τεμπελιάζουν. DonR 39. Εγώ είμαι με εκείνους που δεν φοβούνται να πλεύσουν, δαρμένοι από τα κύματα. SNėrP I 223. Όποιος βγήκε για κυνήγι, εκείνος πυροβόλησε την αλεπού. JV 1060. Όποιος δεν υπάρχει, εκείνος φταίει. Dkš. Antecedentas – šalutinis dėmuo, gali eiti prieš įvardį ir po jo. Tokiais atvejais tas, ta formos taip pat nurodo tam tikrą konkretų (tik neapibrėžtą) daiktą, paprastai asmenį, kurį apibūdina šalutinis dėmuo. Tas, ta formos derinamos su santykiniais įvardžiais. Su tas vyr. g. vienaskaitos formomis dažniausiai vartojamos atitinkamos kas, rečiau kuris, katras vyr. g. vienaskaitos formos (Tas dar negimė, kas (kuris, katras) Rimšienę apšne kės). Su vyr. g. daugiskaitos (tie) ir moteriškosios giminės (ta, tos) formomis paprastai vartojamos kuris, -i, katras, -a formos (kas šiuo atveju retesnės), atitinkamai suderintos su pirmosiomis gimine ir skaičiumi (Tie (ta, tos) dar negimė, kurie (kuri, kurios) Rimšienę apšne kės). Σε τέτοιες προτάσεις, το antecedent (η δευτερεύουσα πρόταση) των μορφών εκείνος, εκείνη και οι ίδιες οι μορφές εκείνος, εκείνη μπορούν να αντικατασταθούν από ουσιαστικοποιημένο τύπο (μετοχής, επιθέτου), που σχηματίζεται από 41 του ρήματος της δευτερεύουσας πρότασης (του προηγούμενου αναφερόμενου όρου) και του αντίστοιχού του σε αυτή τη θέση (της μορφής του κατηγορουμένου). Πρβλ.: Όποιος (ο οποίος) κακολογήσει τη Rimšienė, δεν έχει ακόμη γεννηθεί⇒Αυτός που θα κακολογήσει τη Rimšienė (εκείνος) δεν έχει ακόμη γεννηθεί. Στη μετασχηματισμένη πρόταση, η ουσιαστικοποιημένη μορφή αυτός που θα κακολογήσει δηλώνει το πρόσωπο στο οποίο αναφέρεται η μορφή εκείνος. 008. Η άκλιτη κατά γένος μορφή αυτό χρησιμοποιείται για να γίνεται γενική και αόριστη αναφορά σε φαινόμενα, ενέργειες ή πράγματα. Ο Rapolas δεν έκανε απολύτως τίποτα, όμως αυτό του ήταν αφάνταστα δυσάρεστο και βαρετό. VaizgRR I 127. Ο ένας νιαούριζε μιάου-μιάου σαν γάτος, ο άλλος φώναζε βε-βε σαν μοσχάρι... Εγώ, ακούγοντάς το αυτό, δεν άντεξα. ValPJ 67. Ο χαρακτήρας της, η ψυχή της, δεν τον ενδιέφεραν καθόλου, επειδή δεν είχε ιδέα γι’ αυτά. VienPD, K 158. Σε αντίθεση με τις μορφές εκείνος, εκείνη, των οποίων ο προηγούμενος αναφερόμενος όρος είναι συνήθως ουσιαστικό, προηγούμενος αναφερόμενος όρος της μορφής αυτό είναι συχνότερα μια ολόκληρη φράση: ένας όρος πρότασης, ολόκληρη πρόταση, πολλές προτάσεις, παράγραφος κ.ο.κ. Η μορφή αυτό δηλώνει τι εκφράζει ολόκληρη η φράση. Ο προηγούμενος αναφερόμενος όρος μπορεί να βρίσκεται πριν ή μετά τη μορφή αυτό. Στην προθετική θέση (πριν από τη μορφή αυτό) βρίσκεται ο προηγούμενος αναφερόμενος όρος, ο οποίος αποτελείται από: a) Έναν όρο ή περισσότερους όρους αυτού του είδους σε σύνθετη πρόταση με συνδετικό σύνδεσμο ή χωρίς σύνδεσμο. Μου μιλούσε σαν να ήμουν ενήλικας, και αυτό μου ήταν πολύ ευχάριστο. VenclPU 436. Ακόμη τότε, όταν έκανα ιδιαίτερα μαθήματα με τον δάσκαλο Butauskas, με κάλεσαν να παίξω σε ένα θεατρικό έργο, και αυτό εκείνη την εποχή ήταν μεγάλη σπανιότητα και τιμή. VenclPU 320. Και τα μάτια σου βάρυναν· έγινες αιώνιος τεμπέλης, παραδομένος στον ύπνο· ταιριάζει αυτό σε έναν τόσο νέο; ŽemR I 69. b) Η κύρια πρόταση μιας σύνθετης πρότασης με δευτερεύουσα. ... έκανε όλες τις αγροτικές δουλειές με τέτοια ευκολία και ελαφράδα, σαν να ήταν γι’ αυτόν πραγματική «διασκέδαση» και όχι κόπος. VaizgP I 215. Να μην καπνίζετε κανενός είδους καπνό, επειδή αυτό επιβαρύνει το στήθος. BaranR II 8. c) Η δευτερεύουσα πρόταση μιας σύνθετης πρότασης (σε αυτές τις περιπτώσεις ο προηγούμενος αναφερόμενος όρος μπορεί να βρίσκεται και μετά τη μορφή αυτό, βλ. παρακάτω). Ό,τι προφήτευσε χαριτολογώντας ο γέρο-Vidmantas αφού ήπιε μπύρα, αυτό συνέβη σύντομα και απροσδόκητα. VaizgP I 67. Το πώς, πότε και ποιος από αυτούς έφτασε πρώτος στη Λιθουανία παραμένει καλυμμένο από την ομίχλη των βαθιών αιώνων. VaizgP I 60. Παρόλο που δεν κατάφερα να ολοκληρώσω την προαναφερθείσα εργασία, εντούτοις, χωρίς να το γνωρίζω, ο χρόνος που πέρασα με τον γλωσσολόγο μας δεν πήγε χαμένος. BūgRR I 190. d) Οποιοσδήποτε όρος ή περισσότεροι όροι σε πρόταση μικτού τύπου. Εδώ θυμήθηκε ότι δεν είχε ακόμη μιλήσει γι’ αυτό το ζήτημα με την ίδια τη Darata, αλλά αυτό δεν μπορούσε να αλλάξει τα σχέδια του σιδερά. VenclR III 108. Η περιοχή των προαναφερθέντων ζωολόγων (το Τουρκμενιστάν) είναι γνωστή από παλιά ως εστία ελονοσίας και λεϊσμανίασης, αλλά στις περιοχές εκείνες όπου αφθονούν οι νυχτερίδες, οι ασθένειες αυτές εμφανίζονται πολύ σπανιότερα και θεωρείται πως αυτό οφείλεται στις νυχτερίδες, επειδή απαλλάσσουν την περιοχή από τα κουνούπια και άλλα έντομα που μεταδίδουν αυτές τις ασθένειες. IvanPŽ 32. e) Μία μεμονωμένη πρόταση ή περισσότερες προτάσεις. «Ευχαριστώ, ευχαριστώ, γιαγιάκα, το τραγουδάκι σας είναι πολύ όμορφο!» Ακούγοντάς το αυτό, η γιαγιά άρχισε να γελάει κι-κι-κι. ValPJ 20. (Kazelis) Ξέρεις, μανούλα, τι θα ήθελα να γίνω; 8 Για τη σημασία του tai πρβλ. K. Ambrasas, Ορισμένες σημασιολογικές και μορφολογικές ιδιότητες των προσωπικών αντωνυμιών της αγγλικής και της λιθουανικής γλώσσας, «Kalbotyra», XXI, Vilnius, 1970, σ. 227. 42 (Morta) Είναι ακόμη νωρίς να το σκέφτεσαι αυτό. Μεγάλωσε πρώτα. SruogR II 170. Δεν θα υπάρξουν δύο βασιλιάδες στο κράτος! Το ενιαίο σώμα θα διαλυθεί σε κομμάτια! Η ενότητά μας θα καταρρεύσει! Θα ξεσπάσει πόλεμος! Η πατρίδα και η εκκλησία θα πλημμυρίσουν στο αίμα, και οι εχθροί θα καταπατήσουν τους τάφους των προγόνων — εσύ, βασιλιά, θα πρέπει να απαντήσεις γι’ αυτό! SruogR II 85. Οι μετοχές παθητικής σημασίας (=παθητικές) δεν υπερτερούν σε τίποτε των δικών μας ούτε στη λετονική γλώσσα. Αυτό φαίνεται καθαρά από τα παραδείγματα που παρατίθενται. BūgRR I 535. f) Ολόκληρη παράγραφος. Πέρασε η μικρή σημύδα, μοσχοβολώντας ευχάριστα, και χάθηκε σαν καλοκαιρινή ομίχλη. Τα πρωινά ευωδιάζουν από την ασημένια δροσιά, και μια λιβελούλα παίζει μέσα στο γρασίδι. Με απαλό παφλασμό των ασημένιων κυματιδίων, στο όμορφο φαράγγι κελαρύζει ένα ρυάκι, και στα θυμάρια βουίζει μια μελισσούλα, και ωριμάζουν οι καρπεροί στάχεις. Η αποπνικτική ζέστη διαρκεί όλη μέρα. Τα δρεπάνια ηχούν με καθαρές φωνές... Αν και αυτό παρηγορεί, αν και σου φτιάχνει τη διάθεση, η ψυχή μου είναι δυστυχισμένη... BaranR II 33. Ο A. Vienuolis αναφέρεται σε ένα ολόκληρο επεισόδιο, όπου αφηγείται πώς ο Jogaila, παίζοντας με τον Vytautas, παραλίγο να του κόψει το κεφάλι, με την αντωνυμία tai: Όμως αυτό έγινε πριν από πολύ καιρό. VienPD, K 426. Τέτοιες περιπτώσεις αφθονούν στη λογοτεχνία. Σε μεταθετική θέση (μετά τη μορφή tai) ακολουθεί το αναφερόμενο, το οποίο συνήθως αποτελείται από: a) Δευτερεύουσα πρόταση υποτακτικής σύνδεσης. Πώς μπορεί ένας άνθρωπος να επινοήσει κάτι που δεν υπήρξε ποτέ στη ζωή; PaukštAK 44.... δεν μου συνέβη τίποτε καινούργιο, εκτός από το ότι είμαι ακόμη μέχρι σήμερα υγιής. BaranR II 96. Εκείνη σκεφτόταν ακριβώς αυτό, πώς θα μεγάλωνε και πότε θα γινόταν αυτό. SimonOBT 49. Τότε οι καλεσμένοι άρχισαν να μαλώνουν τον Stanislovas επειδή τους άρπαξε τη νεαρή κοπέλα. ValPJ 111. Αυτό που μας απασχολεί εδώ προς το παρόν δεν είναι αν το παραμύθι για τον Widewut’į είναι αληθινό ή όχι. BūgRR I 187. b) Επεξηγηματικό τμήμα πρότασης ή επεξηγηματικό μέλος. Αυτή είναι μια θαυμαστή αδυναμία του κενού ανθρώπου — να καυχιέται για την αρχαιότητα της γενιάς του... VaižgP I 62. Ο Adomukas δεν είχε ακόμη καταλάβει πλήρως τι σήμαινε αυτό — ότι ο θείος σου δεν υπάρχει πια. VaižgRR I 154. c) Ολόκληρη επεξηγηματική παράγραφος αποτελούμενη από αρκετές προτάσεις. Ήταν θαυμάσιο και συγκινητικό θέαμα! Βγήκε να προϋπαντήσει τον βασιλιά έξω από τις πύλες της πόλης, σαν νεαρός, πάνω σε άσπρο άλογο στολισμένο με χρυσάφι. Οι σημαίες κυματίζουν, οι σάλπιγγες ηχούν... Ο βασιλιάς άρχισε να σκουπίζει τα δάκρυά του... Και το άλογο, στο σημείο όπου είχε σταματήσει ο Vytautas, τίναξε τη χαίτη του, ρουθούνισε και ξεχύθηκε καλπάζοντας στο πεδίο σαν μανιασμένος ανεμοστρόβιλος... Και ο δούκας έπεσε σαν κούτσουρο... SruogR II 126. Το «Dėdės ir dėdienės» του Vaižgantas αρχίζει με τη λεξούλα tai, την οποία επεξηγεί ολόκληρη η νουβέλα. Πρβλ.: Μακάρι να ήταν αδέλφια του πατέρα ή της μητέρας και οι γυναίκες τους... Εμένα μου αναλογεί να εισαγάγω στην εποποιία του λιθουανικού λαού θείους και θείες άλλου είδους. Θλιβερή θα είναι αυτή η ιστορία... VaižgRR I 35–36. Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις, όταν το antecedent της μορφής tai είναι φράση, η αναφορά της μορφής αυτής είναι πολύ γενική. Όταν το antecedent αποτελείται από πρόταση ή όρο πρότασης, η αναφορά της μορφής tai εστιάζεται στο κατηγόρημα της πρότασης —στο ρήμα ή στο ισοδύναμό του σε αυτή τη θέση. Γι’ αυτό, σε ορισμένες περιπτώσεις, η μορφή tai μπορεί να αντικατασταθεί από ουσιαστικό που δηλώνει αφηρημένη ενέργεια, σχηματισμένο από ρήμα, επίθετο ή άλλη λέξη (ανάλογα με τη μορφή του κατηγορήματος), ή από απαρέμφατο. Σε τέτοιες περιπτώσεις, πριν από το ουσιαστικό συνήθως χρειάζεται δεικτική αντωνυμία (εκείνος, αυτός). 43 Αποφασίστηκε να εκστρατεύσουν στο Λίντα, αν και γι’ αυτό (= για εκείνη την απόφαση) γνώριζαν μόνο οι στενοί συγγενείς του πρίγκιπα. VienPD, K 405. Τα όργανα αφής είναι πολύ ανεπτυγμένα, και αυτό (= αυτή η ανάπτυξη των οργάνων αφής) έχει ζωτική σημασία για τη φάλαινα όταν καταδύεται και αναδύεται. IvanPŽ 204. Τα ζώα αυτά ονομάζονται υπναράδες επειδή, όταν έρθει ο χειμώνας, κοιμούνται για μεγάλο διάστημα· ορισμένα είδη παχαίνουν πριν από αυτό (= πριν από εκείνον τον ύπνο) . IvanPŽ 108. Η οδοντοστοιχία είναι παρόμοια με εκείνη των εντομοφάγων, και αυτό (= αυτή η ομοιότητα) αποδεικνύει για άλλη μια φορά ότι οι δύο αυτές ομάδες είναι συγγενικές. IvanPŽ 28. Ωστόσο, συχνά, συχνά, γιατί έτσι πρέπει. Αυτό είναι το απαραίτητο συμπλήρωμα του καλοκαιριού· αυτό είναι μια συναυλία κομψότητας (= Εκείνο το χαριτωμένο…). VaižgP I 223. Όμως η πρόοδος της ανθρωπότητας θα σταματούσε, αν κανείς δεν έδειχνε με το δάχτυλο το υπάρχον κακό και δεν επιθυμούσε κάτι καλύτερο, τελειότερο. Αυτό είναι το καθήκον του ποιητή (=Το να δείχνει το κακό, να λαχταρά την ομορφιά — καθήκον του ποιητή). KubSNL 84. Πρβλ. τέτοιες εκφράσεις: — Τι έχεις εδώ; — τον ρώτησε ένας άλλος γέρος μάγος, που δεν είχε κανένα όνομα, και αυτή η έλλειψη ονόματος ήταν το μεγαλύτερο προσόν του (= και αυτό ήταν το μεγαλύτερο προσόν του). BalčAP 93. Όταν έφτασαν στον θρόνο όπου καθόταν η πριγκίπισσα, έμειναν κυριολεκτικά άφωνοι, επαναλαμβάνοντας μόνο τα τελευταία της λόγια, και αυτή η επανάληψη δεν της άρεσε καθόλου (= και αυτό δεν της άρεσε καθόλου). BalčAP 238. Μόνο οι γλουοσνιάι εξακολουθούσαν να κρατούν τα δαχτυλίδια τους στα μάλλινα γάντια: ήταν πολύ προσεκτικοί, και τέτοια προσοχή, πρέπει να πούμε, είναι δα κι ένα βαρετό πράγμα! (= ενώ αυτό, πρέπει να πούμε, είναι δα κι ένα βαρετό πράγμα!) BalčAP 274. Σε ορισμένες περιπτώσεις, ολόκληρο το antecedent, το οποίο αποτελείται από δευτερεύουσα πρόταση με αναφορική αντωνυμία, μπορεί να αντικατασταθεί (όπως και η μορφή tai) από ουδέτερο τύπο μετοχής ή επιθέτου, ο οποίος λειτουργεί ως κατηγόρημα της δευτερεύουσας πρότασης ή σχηματίζεται από τον ρηματικό ή επιθετικό τύπο που λειτουργεί ως κατηγόρημά της. Ο ουδέτερος τύπος δηλώνει ένα γενικό φαινόμενο που σχετίζεται με μια ενέργεια ή ιδιότητα. 1) Όμως ούτε δύσκολο είναι για τον Καζιούκα ούτε ενοχλητικό. Μα θα είναι ενοχλητικό να εκτελεί κανείς εκείνο που ο ίδιος έχει επινοήσει, αισθανθεί, αγαπήσει και καλλιεργήσει... VaižgRR I 402. ⇒ Μα θα είναι ενοχλητικό να εκτελεί κανείς όσα έχει ο ίδιος επινοήσει, αισθανθεί, αγαπήσει και καλλιεργήσει. 2) Από πού προέρχεται στον άνθρωπο η δύναμη να βλέπει στον κόσμο αυτό που κανείς δεν βλέπει. KubSNL 55. ⇒ Από πού προέρχεται στον άνθρωπο η δύναμη να βλέπει το αθέατο από όλους. 3) Αρκεί να δώσουμε στον αναγκαίο εκείνο που εμείς οι ίδιοι δεν χρειαζόμαστε πια. VaižgP I 73. ⇒ Αρκεί να δώσουμε στον αναγκαίο ό,τι δεν είναι πια αναγκαίο σε εμάς τους ίδιους. Τέτοιου είδους αντικαταστάσεις και μετασχηματισμοί είναι, βεβαίως, περιορισμένοι τόσο δομικά όσο και υφολογικά (είναι δυνατοί μόνο υπό άλλες ευνοϊκές συνθήκες), αλλά δείχνουν πόσο γενική είναι στις περιπτώσεις αυτές (όταν το antecedent είναι φράση) η αναφορά της μορφής tai σε σύγκριση με την αναφορά των προαναφερθεισών μορφών tas, ta (jis, ji κ.ά.). Ακόμη και στις περιπτώσεις όπου antecedent των μορφών tas, ta είναι δευτερεύουσα πρόταση με αναφορική αντωνυμία, η αναφορά είναι πολύ πιο συγκεκριμένη (Όποιος κακολογεί τη Ριμσιένε, δεν έχει ακόμη γεννηθεί (δηλώνεται ένα συγκεκριμένο πρόσωπο), απ’ ό,τι η αναφορά της μορφής tai. Και τα υποκατάστατά τους είναι διαφορετικά (πρβλ. 007). Σε όλες τις περιπτώσεις όπου antecedent της μορφής tai είναι φράση, η μορφή αυτή δεν μπορεί με κανέναν τρόπο να αντικατασταθεί από τις έμφυλες μορφές αναφορικών αντωνυμιών tas, ta; jis, ji ή από άλλες έμφυλες μορφές αναφορικών αντωνυμιών. 009. Σε ορισμένες περιπτώσεις η μορφή tai χρησιμοποιείται επίσης με antecedents όπως οι tas, ta; jis, ji κ.ά., δηλαδή έμφυλες μορφές συγκεκριμένης αναφοράς, όταν προηγείται της μορφής αυτής ένα ουσιαστικό. Ωστόσο, ακόμη και σε αυτή την περίπτωση υπάρχει διαφορά ανάμεσα στα antecedents της μορφής tai και των μορφών tas, ta; jis, ji κ.ά. Οι μορφές tas, ta κ.ά. αναφέρονται συγκεκριμένα σε ένα ορισμένο αντικείμενο, το οποίο δηλώνεται και από το antecedent. Με άλλα λόγια, ανάμεσα στο αντικείμενο που υποδεικνύεται από τις μορφές tas, ta και 44 το αντικείμενο που δηλώνεται από το antecedent τους ταυτίζεται πλήρως. Αντίθετα, συχνά δεν υπάρχει αντιστοιχία ανάμεσα στο αντικείμενο που δηλώνεται με τη μορφή tai και στο αντικείμενο που δηλώνεται από το antecedent της. Αυτό συμβαίνει λόγω διαφόρων περιστασιακών συνθηκών. Δεν υπάρχει πλήρης ταύτιση ανάμεσα στο αντικείμενο που δηλώνεται με τη μορφή tai και στο αντικείμενο που δηλώνεται από το antecedent: a) Όταν το antecedent της μορφής tai δηλώνει ένα αφηρημένο αντικείμενο, του οποίου η έννοια δεν είναι αυστηρά καθορισμένη: μπορούν να του αποδοθούν περισσότερα ή λιγότερα γνωρίσματα, να γίνει κατανοητό με μεταφορική σημασία κ.ο.κ. 1) Όπως πριν από μια μικρή επέμβαση: αν και ξέρεις ότι αυτό δεν θα πονέσει, αν και είναι με κοκαΐνη, παρ’ όλα αυτά τρέμεις, είσαι νευρικός. VaižgP I 195. 2) ...και πώς και σε ποιον θα αποτιμήσεις το καλό έργο του ήλιου, αφού αυτό είναι αυτονόητο; VaižgRR I 43. 3) Κι η κατάθεση της υπηρέτριας; Δεν είναι αυτό αρκετό, λέει; SruogR II 58. 4) ...έχοντας προσέξει τη σκληρότητα του ατσαλιού: οι θεριστές την αναγνωρίζουν από τον ήχο. VaižgP I 223. 5) Ήταν εξαντλημένος, φοβόταν και τις περιπέτειες με τις συλλήψεις: αυτό δεν ταίριαζε σε ιερέα. Vaižg P I 178. Στην πρώτη πρόταση antecedent είναι η operacija, αλλά το tai δεν αναφέρεται τόσο στην ίδια την επέμβαση όσο στις ενέργειές της (άλλωστε δεν θα μπορούσε κανείς να πει: η επέμβαση (αυτή) δεν θα πονέσει, η επέμβαση είναι με κοκαΐνη). Στη δεύτερη πρόταση antecedent της μορφής tai είναι το έργο, αλλά το tai αναφέρεται περισσότερο στα αποτελέσματα που προκύπτουν από αυτό παρά στο ίδιο το έργο του ήλιου. Στην τρίτη πρόταση, όπου antecedent του tai είναι η κατάθεση, εννοείται ότι το tai αναφέρεται σε όλα όσα είπαν οι υπηρέτριες και όχι σε κάποια συγκεκριμένη κατάθεση. Στην τέταρτη πρόταση, η μορφή tai δεν αναφέρεται στην ίδια τη σκληρότητα του ατσαλιού, αλλά στον βαθμό σκληρότητας του δρεπανιού. Στην τελευταία πρόταση, το tai αναφέρεται στις περιπέτειες και σε όλες τις συνέπειες που απορρέουν από αυτές. Σε πολλές τέτοιες περιπτώσεις είναι δύσκολο να αντικατασταθεί η μορφή tai με έμφυλες μορφές αναφορικών αντωνυμιών tas, ta; jis, ji κ.ά. Ωστόσο, υπάρχουν συμφραζόμενα όπου σε τέτοιες περιπτώσεις η μορφή tai μπορεί να αντικατασταθεί από έμφυλες μορφές των προαναφερθεισών αναφορικών αντωνυμιών⁹. Βλ.: Ανησυχούσε και για την εξομολόγηση, αλλά, προβλέποντας ξανά κάθε λογής δυσκολίες και τόσα πολλά γεγονότα που αντιφάσκουν μεταξύ τους στη ζωή του, την ανέβαλε για αργότερα. VienPD,K 167. Όταν συνήλθε, ο κύριος Gerulavičius είπε μόνο στους παρευρισκομένους ότι είχε δει ένα μεγάλο θαύμα και ότι θα το εξομολογούνταν μόνο σε έναν εφημέριο. VienPD,K 201. Σε αυτές τις προτάσεις, αντί για το tai μπορεί να χρησιμοποιηθεί η αντίστοιχη μορφή jis, ji (ανέβαλε αυτήν — την εξομολόγηση· θα εξομολογούνταν αυτό — το θαύμα). Ωστόσο, όταν αντικαθιστούμε την εξομολόγηση με την αντωνυμική μορφή ją, έχουμε κατά νου κυρίως την ίδια την πράξη, τη συγκεκριμένη διαδικασία, ενώ η αναφορά της μορφής tai είναι ευρύτερη: περιλαμβάνει και όσα θα πει κατά τη συγκεκριμένη εξομολόγηση. Το ίδιο ισχύει για την αντικατάσταση του θαύματος με τη μορφή ji. Βλ. επίσης τις ακόλουθες προτάσεις: 1) Λοιπόν, μόλις τώρα ένιωσα τη δυσοσμία, αλλά (=όμως) τέτοια, που μπορεί να ψοφήσει απ’ αυτήν όλη η κωμόπολη. Ω, lieber Gott! από πού είναι αυτό, τι είναι αυτό. VaižgP I 188. 2) Σε όλη του τη ζωή ο Sviestavičius δεν προσπάθησε να ζυγίσει τίποτε, ούτε καν αυτό το συναίσθημά του, ως προς το βάρος και την αξία του· ούτε να διερευνήσει από πού προέρχεται, τι είναι και ποιο είναι; VaižgP I 117. Στην πρώτη πρόταση το antecedent δυσοσμία αναπληρώνεται από το tai, ενώ στη δεύτερη το tai αναφέρεται αρχικά στο συναίσθημα και στη συνέχεια δύο φορές το jis. Βλ. παρόμοιες εκφράσεις σε ανάλογο πε- 9 Είναι πιο πρακτικό να παραβάλλουμε τη μορφή tai με τις μορφές των αναφορικών αντωνυμιών jis, ji, επειδή είναι οι πιο ουδέτερες και ευρύτερα χρησιμοποιούμενες· οι μορφές tas, ta, šis, ši κ.ά. είναι ειδικά προσδιορισμένες και σε πολλές περιπτώσεις μπορούν επίσης να αντικατασταθούν από τις μορφές jis, ji. Επιπλέον, οι έμφυλες μορφές tas, ta δεν πρέπει να συγχέονται με τις αρσενικές ενικές μορφές tas, ta, tam, tą κ.λπ., οι οποίες έχουν αντίστοιχη λειτουργία με τη μορφή tai (βλ. παρακάτω). 45 περίπτωση με διαφορετικές αντωνυμίες: από πού είναι αυτό, τι είναι αυτό (παιδί) και από πού είναι αυτός, τι είναι αυτός (αίσθημα). Εδώ οι τύποι tai και jis, ji διαφέρουν τόσο λίγο ως προς τη σημασιολογική λειτουργία τους, ώστε χρησιμοποιούνται παράλληλα. Πρόκειται για περιπτώσεις όπου, λόγω ενός συγκεκριμένου συμφραζομένου, οι τομείς χρήσης των tai και jis, ji συμπίπτουν. β) Όταν το προηγούμενο του τύπου tai δηλώνει όνομα. …θα δημιουργηθεί αλλού αγρόκτημα. – Πού; – απόρησε ο Σβιεσταβίτσιους… – Στο Λίνκσμινε. Ξέρεις τι σημαίνει αυτό; – Ξέρω, τόπο χαράς και διασκέδασης. VaizgP I 133. …ο πρώτος ηγεμόνας που μνημονεύεται στο ταταρικό χρονικό ονομάζεται: Szwejst-Sapandaila. Στη λιθουανική γλώσσα αυτό σημαίνει: ο πιο φωτεινός – Najjas’niejszy – Sijatelnyj. – Μπατβίνις; – Είναι επώνυμο; Στις προτάσεις αυτές ο τύπος tai δεν αναφέρεται σε τόπο (το Λίνκσμινε) ή σε πρόσωπο (τον Σαπαντάιλα, τον Μπατβίνις), αλλά μόνο στην ονομασία αυτού του τόπου και αυτού του προσώπου, που σχολιάζονται στη συνέχεια. Πρβλ. τη φράση: Ξέρεις τι σημαίνει για μένα αυτό; (το Λίνκσμινε;), όπου εννοείται μόνο ο τόπος. γ) Όταν το προηγούμενο του τύπου tai δηλώνει περισσότερα αντικείμενα του ίδιου είδους και ο τύπος tai τα υποδεικνύει προσεγγιστικά ως πράγματα αυτού του πεδίου. 1) …και η ίδια πήγαινε πρόθυμα, φέρνοντας όχι λιγότερο «κέικ και τυρί cottage» από τις άλλες γυναίκες. Είναι ευχάριστο και να τα δέχεσαι από εκείνη, γνωρίζοντας ότι δεν τα παίρνει κρυφά από τον κύριό της και δεν τα φέρνει κλεφτά. VaizgP I 142. 2) Είναι αλήθεια πως ερχόταν σε εκείνο το δωμάτιο μόνο για να διανυκτερεύσει, ενώ την ημέρα είχε ορισμένη θέση στην μπυραρία, αλλά παρ’ όλα αυτά αυτό ήταν καλύτερο από τον «λαβύρινθο». Myk-PutAŠ 62. Στην πρώτη πρόταση το tai δεν αναφέρεται συγκεκριμένα στο «κέικ και τυρί cottage», αλλά σε όλα όσα συνήθως φέρνει κανείς όταν πηγαίνει επίσκεψη. (Δεν είναι τυχαίο ότι ο συγγραφέας γράφει το «κέικ και τυρί cottage» σε εισαγωγικά.) Στη δεύτερη πρόταση το tai δεν αναφέρεται τόσο στο δωμάτιο και στη θέση στην μπυραρία, όσο γενικότερα σε αυτή την κατάσταση της ζωής του. Πρβλ. και τις ακόλουθες προτάσεις: …η αποθήκη είναι ακόμη γεμάτη σιτηρά, μπέικον, λινάρι, μαλλί; Για εσάς αυτά είναι ασήμαντα, μα για τον Άνσους αποτελούν πειρασμό και αντικείμενο φθόνου. VaizgP I 74. – Και τι να πούμε για τα τρόφιμα και την τροφή των αλόγων; – Αυτά θα τα συζητήσουμε από κοινού με τον μάγιστρο. VienPD,K 399. Δεν μπορούσε να φανταστεί την ευτυχία και την πληρότητα της ύπαρξης χωρίς ένα μωρό που κελαηδούσε από χαρά, έναν στοργικό σύζυγο, τη δική της ζεστή γωνιά στο σπίτι. Αυτό είναι ο πρώτος κρίκος της ανθρώπινης ύπαρξης. KubSNL 314. Στα παραδείγματα αυτά οι τύποι γένους (tas, ta· jis, ji κ.ά.) θα ακούγονταν αφύσικοι στη θέση του τύπου tai· επιπλέον, θα άλλαζε και ο χαρακτήρας της αναφοράς. δ) Όταν το προηγούμενο δηλώνει ένα συγκεκριμένο αντικείμενο και ο τύπος tai αναφέρεται σε αυτό μαζί με όλα τα χαρακτηριστικά του και τις συνέπειες που απορρέουν από αυτά. 1) Την καμπύλη αυτή ο γαιοκτήμονας την είχε χαράξει σκόπιμα για τον εαυτό του, όταν απελευθέρωσε τους δουλοπάροικους. Όμως αυτό ήταν άβολο γι’ αυτόν, καθώς βρισκόταν μακριά· έτσι, για ψύλλου πήδημα, την παραχωρούσε στους χωρικούς σε μικρά κομμάτια. VaizgP I 86. 2) Κοντά στο έδαφος, το λιβάδι ήταν στρωμένο με πυκνό, πλούσια φυτρωμένο χορτάρι, σαν προβιά με πυκνό μαλλί. Είναι πολύ ομορφότερο έτσι απ’ ό,τι όταν οι άνθρωποι φτιάχνουν ένα καλαθάκι με υπέροχα λουλούδια. VaizgP I 219. 3). Στο κτήμα υπάρχουν ακόμη πολλά λογής ξεχασμένα υλικά. Μάζεψέ τα και πήγαινέ τα στο Λίνκσμινε. VaizgP I 134. 4) Σε ορισμένα μέρη της φύσης υπάρχουν φυσικές αλυκές, και τα ελάφια πηγαίνουν εκεί από παλιά για να γλείφουν αλάτι. Τέτοια μέρη υπάρχουν στη Σιβηρία, και οι ντόπιοι κυνηγοί το γνωρίζουν και παραμονεύουν τα ελάφια που έρχονται. IvanPŽ 261. Στην πρώτη πρόταση το tai δεν αναφέρεται μόνο στην ίδια την καμπύλη, αλλά και σε όλες τις δυσκολίες που προκύπτουν επειδή εκείνη η καμπύλη βρίσκεται μακριά, όχι κοντά στο κτήμα. Εδώ θα μπορούσε στη θέση του tai να υπάρχει και το «εκείνη, αυτή- 46 έτσι θα υποδεικνυόταν συγκεκριμένα μόνο το λιβάδι. Επιπλέον, δίπλα υπάρχει ήδη ο τύπος της αντωνυμίας jam, επομένως και ένας δεύτερος τύπος της ίδιας ρίζας θα ήταν υφολογικά ανεπιθύμητος. Στη δεύτερη πρόταση, χρησιμοποιώντας τον τύπο tai, εννοείται όχι μόνο το λιβαδίσιο χορτάρι, αλλά ιδίως η όμορφη πυκνή του βλάστηση. Στην τρίτη πρόταση, αντί για tai θα μπορούσε να ειπωθεί και ją (το υλικό), πράγμα που θα ήταν πιο συγκεκριμένο, αλλά ο συγγραφέας ακριβώς δεν επιθυμεί τέτοια ακρίβεια. Εδώ το tai δηλώνει όχι μόνο το υλικό, αλλά και κάτι ακόμη, όλα όσα στο κτήμα είναι κατάλληλα για οικοδόμηση. Στην προηγούμενη πρόταση, το tai θα μπορούσε να αντικατασταθεί από τον τύπο jas (δηλαδή τα μέρη, τις γλείστρες), αλλά όταν λέμε tai, αναφερόμαστε ευρύτερα, όχι μόνο σε εκείνα τα μέρη ή τις γλείστρες, αλλά και στο ότι τα ελάφια έρχονται κοντά τους. e) Όταν το antecedent αποτελείται από ουσιαστικοειδή λέξη χωρίς κατηγορία γένους ή από απαρέμφατο ρήματος, το tai είναι ιδιαίτερα πρόσφορο σε αυτή την περίπτωση. Για την αγορά γης… του παραχώρησαν μόλις 60 ασιέτινες. Αυτό είναι πάρα πολύ, εντέλει. VaižgP I 211. Η ποίηση οφείλει να συμμετέχει σε όλα όσα συμβαίνουν στον κόσμο και να αισθάνεται ευθύνη γι’ αυτό. KubSNL 126. Το να μετατρέπεις σε λέξεις τη στιγμή που βιώνεις είναι η μεγάλη δύναμη, το πλεονέκτημα και το ξεχωριστό γνώρισμα της λυρικής ποίησης. Αυτός είναι ο νόμος αυτού του είδους. KubSNL 174. Σε μεμονωμένες περιπτώσεις, ο τύπος tai χρησιμοποιείται με ουσιαστικά που προηγούνται, αλλά από τα συμφραζόμενα είναι δύσκολο να πούμε αν το ουσιαστικό αυτό αποτελεί antecedent του τύπου tai. Ο τύπος tai μπορεί να συσχετίζεται όχι μόνο με εκείνο το ουσιαστικό, αλλά και με ολόκληρη τη φράση. …ήδη κατέβαινε για να σκορπίσει όλα τα κάρα, καθώς επέστρεφε σπίτι καπνίζοντας, όταν κάτω από τα σταυρωμένα χέρια απλώθηκε μια ανθρώπινη μορφή, όχι αρκούδα. Το (=ποιος απλώθηκε) διακρινόταν καθαρά μέσα από την ομίχλη. VaižgP I 138. Ο Λύκος κοιτάζει και λέει: «Να, στην άλλη πλευρά της θάλασσας πετάει ένα σμήνος χηνοπούλων». Ο Χήνος απαντά: «Αυτό (=αυτό που πετάει) δεν είναι για σένα!» ValPJ 139. … υπάρχει ένα (κερί) πίσω από την εικόνα (=πίνακα), αλλά αυτό (=ό,τι βρίσκεται πίσω από την εικόνα) για το σπίτι του… VienPD, K 24. Το νεκροταφείο περιβάλλεται από τετράγωνο περίβολο, κατάφυτο από διάφορα δέντρα, ιδίως πεύκα και έλατα… Αυτά μουρμουρίζουν, όπως άλλοτε, έτσι και σήμερα, το τραγούδι της αιωνιότητάς τους, μυστηριωδώς, σιγανά. Κι όμως αυτό (=αυτό που μουρμουρίζεται) ηχεί σαν τη φωνή μητέρας που νανουρίζει το αγαπημένο της παιδάκι που κλαίει. SimonAŠL 8. Το πρόσωπο του Μικοντέμα ήταν τόσο ανόητο, που θα μπορούσε κανείς να το ζωγραφίσει… Αυτό (=το ότι η όψη ήταν ανόητη, η ανοησία της όψης) κατάφερε να πείσει τον Βιζγκίρντα ότι είχε φτάσει η ώρα της καταστροφής του. VaižgP I 201. Από όλες τις παραλλαγές των περιπτώσεων που εξαρτώνται από τα συμφραζόμενα και παρατέθηκαν παραπάνω, φαίνεται ότι η χρήση του tai με antecedents δεν διακρίνεται αυστηρά από τη χρήση των έμφυλων τύπων tas, ta, jis, ji κ.ά. Μερικές φορές είναι δυνατή η χρήση τόσο του tai όσο και των τελευταίων τύπων. Ο τύπος tai χρησιμοποιείται συνήθως όταν γίνεται αναφορά σε αντικείμενα χωρίς να επιδιώκεται ο αυστηρός προσδιορισμός τους (γενικευμένη αναφορά). 010. Πρέπει να επισημανθεί χωριστά ακόμη μία περίπτωση χρήσης του τύπου tai, όταν antecedent του είναι ουσιαστικό ή λέξη που το υποκαθιστά. Η περίπτωση αυτή ορίζεται δομικά: το tai εμφανίζεται σε πρόταση ή σε μέλος πρότασης, το κατηγόρημα του οποίου αποτελείται από ουσιαστικό σε ονομαστική πτώση. Η ονομαστική αυτή χαρακτηρίζει τον τύπο tai, καθώς και το ουσιαστικό ή τον ουσιαστικό τύπο που λειτουργεί ως antecedent του. Το antecedent εμφανίζεται συνήθως στην προηγούμενη πρόταση πριν από την αντωνυμία —σε προθετική θέση—, αν και μερικές φορές μπορεί να βρίσκεται και μετά από αυτήν (αντιστροφή). Στις περιπτώσεις αυτές το tai μπορεί να αναφέρεται (όπως οι τύποι tas, ta, πρβ. 007): a) Σε πρόσωπο. Ο Γιονούκας θα είχε πάρει περισσότερα και αλλού, γιατί είναι άντρας γεροδεμένος, από την κορφή ως τα νύχια, και καλοθρεμμένος. ŽemR I 73. Κοντά στο αμαξάκι, κάποιος, αρπάζοντας τον σιδερά στην αγκαλιά του, άρχισε να τον φιλάει τρυφερά. Ήταν ένας νέος, όμορφος νεαρός, ντυμένος με γυμνασιακό σακάκι. ŽemR I 46. Όλη η Λιθουανία είχε πράγματι αισθανθεί την έλλειψη γυναικών γιατρών, 47 γιατί αυτό είναι ακόμη καινούργιο. VaižgP I 70. Ο σιδεράς Bronislovas κοίταζε γύρω του, ενώ εκείνος στεκόταν δίπλα του και ήδη θαύμαζε την Petronėlė. Ήταν ένα νεαρό, ψηλό, λεπτό σαν ζαρκάδι κορίτσι… ŽemR I 52. …αγόραζαν (γη) αυτού του είδους οι Žemaičiai, τους οποίους εκείνος αναζητούσε επί πολύ καιρό… Αυτή είναι η Vilius Vidmantas, μια Πρώσα με την κόρη της, την προικισμένη Darata. VaižgP I 125. β) Έμβιο ον. Βλέπει κανείς ότι ο ίδιος άνθρωπος έχει ένα τέτοιο θηρίο — και αυτό ήταν λύκος — για να το πουλήσει. BsRP 40. Τα περισσότερα θηλαστικά ζουν στην ξηρά, αλλά υπάρχουν και όσα έχουν προσαρμοστεί σε πολύ διαφορετικά τοπία. Σε σύγκριση με τα πουλιά, είναι ήρεμα, όχι ιδιαίτερα ευκίνητα πλάσματα. IvanPŽ 9. …οι νυχτερίδες της Ευρώπης, της Αφρικής και της Αμερικής είναι πολύ ωφέλιμες για τον άνθρωπο — είναι σημαντικοί εξολοθρευτές επιβλαβών εντόμων. IvanPŽ 28. Από όλους τους πιθήκους της Αμερικής, το γένος των καπουτσίνων είναι ίσως το πιο γνωστό. Πρόκειται για ζώα μεσαίου μεγέθους. IvanPŽ 46. Οι σκίουροι είναι ευρέως διαδεδομένοι σε όλη την Ευρώπη και στη Σιβηρία, έως τη Βόρεια Κίνα. Είναι κάτοικος των δασών. IvanPŽ 113. γ) Αφηρημένο αντικείμενο ή ενέργεια. Τι σήμαινε ο σοσιαλισμός στα μάτια της S. Nėris; Ήταν ο θάνατος του κακού, της βίας και του ανθρώπινου εγωισμού. Ήταν ο οριστικός αφανισμός της φτώχειας και της ανισότητας, της καταπίεσης και των πολέμων… Ήταν η ανάσταση του ανθρώπου από τη σκόνη της ταπείνωσης και της ασημαντότητας. KubSNL 108. Τότε όλες οι ζωτικές λειτουργίες τους επιβραδύνονται, η αναπνοή γίνεται πιο αραιή, η καρδιά χτυπά πιο σπάνια, η συνολική θερμοκρασία του σώματος πέφτει και αυτή η κατάσταση διαρκεί πέντε-έξι μήνες. Αυτός είναι ο χειμερινός λήθαργος. IvanPŽ 31. Δεν θεωρούσε το λαθρεμπόριο αμαρτία: ήταν η βιομηχανία ολόκληρης της παραμεθορίου. VaižgP I 69. Εμείς θυμώνουμε με τα ζιζάνια επειδή είναι τόσο γόνιμα. Μα δεν είναι αυτό ανόητο; Είναι άραγε η γονιμότητα κακό; Είναι παράδειγμα για το πώς πρέπει να ζούμε, ώστε να επιβιώσουμε. VaižgRR I 94. Για τον Vasaras αυτό ήταν ένα εξαιρετικό γεγονός: η πρώτη επίσκεψη των γονιών του, η πρώτη συνάντηση του ίδιου, ως κληρικού, με τους γονείς του. Myk-PutAŠ 36. δ) Συγκεκριμένο αντικείμενο. – Ωραίο ποτό… – Και νόστιμο. Τι είναι αυτό; – Είναι σπιτικό κρασί από σταφύλια vašokliai. VaižgP I 116. Η γη ήταν για τη S. Nėris τροφός, στην οποία απευθύνονταν με τα πιο τρυφερά λόγια της αγροτικής αγάπης. Είναι η πηγή της ζωής. KubSNL 373. – Ξέρεις άραγε σε τι χρησιμεύουν εκείνοι οι πύργοι; – Είναι πολιορκητικές μηχανές για να ρίχνουν πέτρες! VienPD,K 261. …διακρίνονταν μερικά μεγάλα σπίτια με στέγες από σχιστόλιθους. Αυτά ήταν τα κτίρια του δήμου και του σχολείου. VaižgP I 95. Θα καρφίτσωνα ένα φωτεινό σπαθάκι. Είναι το φωτεινό μου λυχναράκι, το φωτεινό μου λυχναράκι. JD 798. Απαντούν προτάσεις αυτού του τύπου, στις οποίες το κατηγορούμενο αποτελείται από το ίδιο ουσιαστικό με το αναφερόμενο προηγουμένως στοιχείο, μόνο που το πρώτο συνοδεύεται από διαφορετικούς προσδιορισμούς (ή από δευτερεύουσα προσδιοριστική πρόταση), οι οποίοι και περιγράφουν το αντικείμενο. – Λοιπόν, ποιο πνεύμα διαπέρασε με τη λόγχη τον αδελφό Rudolf; – Ω, ήταν ένα πολύ τρομερό πνεύμα. VienPD,K 338. Στην καθολική κοινωνία, ο έρωτας της S. Nėris δεν είχε κανένα δικαίωμα. Ήταν έρωτας κομματικός, περιφρονημένος, καταδικασμένος και συκοφαντημένος. Ήταν έρωτας εκτός νόμου. KubSNL 88. Αφού ονειρευόταν όσο ήθελε, άνοιγε το βιβλίο… και, ξαπλωμένος έτσι, δεν έπαιρνε τα μάτια του από πάνω του επί τέσσερις ολόκληρες ώρες. Αυτές ήταν οι μοναδικές ώρες κατά τις οποίες ο Napalys δεν ήταν γκρινιάρης. VaižgP I 233. Πολλά είδη πιθήκων με στενή μύτη έχουν τους λεγόμενους σάκους των παρειών — πρόκειται για έναν σάκο που καταλαμβάνει τον χώρο ανάμεσα στους γομφίους και τις παρειές, IvanPŽ 48. Τους διέταξε να μην φοβούνται το νεκρό πουλάκι, 48 που βρισκόταν στον διάδρομο εκεί. Αυτό ήταν ένα αληθινό πουλάκι με φτερά και ράμφος. BalčAP 183. Σε προτάσεις αυτού και του παραπάνω αναφερθέντος τύπου, όπου η ονομαστική ενός ουσιαστικού που αποτελεί το κατηγορούμενο περιγράφει το πράγμα που δηλώνει το αναφερόμενο, είναι δύσκολο να αντικατασταθεί ο τύπος tai από τους έμφυλους τύπους των αναφορικών αντωνυμιών (jis, ji, tas, ta κ.λπ.). Την αντικατάσταση αυτή δεν την περιορίζει η σημασία της αντωνυμίας, αλλά η δομή της πρότασης. Τα Jis, ji μπορούν να χρησιμοποιηθούν με το ίδιο αναφερόμενο, αλλά μόνο σε προτάσεις άλλου τύπου, όταν το κατηγορούμενο αποτελείται από ρήμα ή άλλη μορφή, όχι όμως από ονομαστική ουσιαστικού με περιγραφική σημασία. Πρβλ.: Προπαντός, να μην αφήσουμε τη γη των γειτόνων ευγενών σε ξένους εποίκους. Οι ευγενείς δεν την εκτιμούν, ενώ για εμάς είναι πηγή ζωής. VaižgP I 211. Εδώ το αναφερόμενο είναι το ίδιο — η žemės τόσο για τον τύπο jos όσο και για τον τύπο tai, μόνο που οι τύποι αυτοί χρησιμοποιούνται σε προτάσεις διαφορετικού τύπου. Πρβλ. επίσης: Πρώτα θα γνωρίσουμε την αλεπού... Δεν αποφεύγει ιδιαίτερα τον άνθρωπο και συχνά εγκαθίσταται κοντά στην πόλη. Είναι το πολυπληθέστερο αρπακτικό της Ευρώπης. IvanPŽ 157. Τα (βιβλία) τα έφερναν οι Šešiavilkiukai από τους γείτονες, όπου κανείς δεν τα διάβαζε, αν και κανείς δεν τα πετούσε ούτε στη σόμπα. Α, στο σπίτι είχαν ίσα δικαιώματα με το εικονοστάσι, σαν «τιμή Θεού», παρόλο που ήταν οι φλυαρίες του Alekna ή μιμήσεις του Valančius. VaižgP I 229. ... όμως ούτε η γνώση ούτε οι ιδέες και οι θεωρίες δημιουργούν λυρισμό. Αυτός αναβλύζει αυθόρμητα από τα βάθη της ψυχής. Είναι η έκχυση και η φωνή των βαθύτερων ανθρώπινων δυνάμεων. KubSNL 141. Πρβλ. ακόμη τις ακόλουθες δύο προτάσεις: Επίσης στη Λιθουανία δεν είναι σπάνια η πλατυωπή νυχτερίδα· έχει μεσαίο μέγεθος (IvanPŽ 34) και πιο γνωστό είδος είναι το κουάγκουαν. Είναι ένα αρκετά λεπτόσωμο ζώο, σε μέγεθος γάτας. (IvanPŽ 35). Σε προτάσεις με περιγραφική ονομαστική ουσιαστικού, ο τύπος tai όχι μόνο δεν μπορεί να αντικατασταθεί από τους έμφυλους τύπους των αναφορικών αντωνυμιών (jis, ji· tas, ta κ.λπ.), αλλά δεν μπορεί να παραλειφθεί καθόλου από την πρόταση. Αυτός ο τύπος αποτελεί απαραίτητο συστατικό στοιχείο της πρότασης. Χωρίς αυτόν, η πρόταση θα ήταν δύσκολο να σχηματιστεί. Από την άλλη, η χρήση του τύπου tai τείνει να παγιωθεί λόγω της σταθερής δομής του συγκεκριμένου τύπου προτάσεων. Η λειτουργία του, θα μπορούσε ήδη να πει κανείς, δεν αντιστοιχεί πλέον στη λειτουργία μιας πλήρους λέξης. Ο τύπος tai, λόγω της ιδιαίτερης θέσης του στο συμφραζόμενο, συνδέει σημασιολογικά το αναφερόμενο με το ουσιαστικό που περιγράφει το πράγμα το οποίο αυτό δηλώνει. Γι’ αυτό, στις συγκεκριμένες προτάσεις, ο τύπος tai τείνει λίγο ή πολύ να λειτουργεί ως μόριο. Πρβλ. προτάσεις στις οποίες ο τύπος tai είναι σαφώς μόριο: Το παλάτι Santekliai — είναι ένα μικρό μουσείο τέχνης. VaižgP I 108. Το σημαντικότερο όπλο του ασβού — είναι τα μπροστινά του πόδια. IvanPŽ 248. ... να, αυτή η αυγή είναι τα Žiežmariai. VienPD,K 395. Τα πρόβατα είναι κάτι άλλο. Myk-Puts 96. Το γεράκι — είναι σύμβολο του ελεύθερου, γενναίου ανθρώπου που αγωνίζεται. KubSNL 123. Οι πατάτες τελειώνουν, ενώ οι κήποι — είναι ασήμαντοι: οι γυναίκες μόνες τους θα τους καθαρίσουν. ŽemR I 186. Σχεδόν όλοι οι άνθρωποι που είδες στην εκκλησία είναι είτε ευγενείς είτε μικροευγενείς. ValP J 43. Τιμή, βασιλιά — είναι η τιμή του κράτους... SruogR II 39. Αυτές οι προτάσεις αποτελούν μετασχηματισμούς των προτάσεων του τύπου που αναφέρθηκε παραπάνω (ο τύπος tai με περιγραφική ονομαστική ουσιαστικού), πρβλ.: Ο Jonukas θα είχε πάρει περισσότερα και αλλού, γιατί αυτός είναι άντρας γεροδεμένος και δυνατός (ŽemR I 73) ⇒ Ο Jonukas — είναι άντρας γεροδεμένος και δυνατός, θα είχε πάρει και αλλού περισσότερα. 4. 520 49 011. Η μορφή tai χρησιμοποιείται επίσης με κατηγορηματική ονομαστική ουσιαστικού χωρίς ρητό antecedent. Στην περίπτωση αυτή, ό,τι υποδεικνύεται μπορεί να συναχθεί μόνο από τα συμφραζόμενα και την περίσταση. Εδώ και πολύ καιρό αναρωτιόταν ποιοι άλλοι κύριοι ταξίδευαν χωριστά και τόσο αθόρυβα σε ξεχωριστό κουπέ. — Αυτός είναι άνθρωπος της Pakulė! — είπε ο Leopoldas, εκφράζοντας μεγάλη περιφρόνηση με τη φωνή και μια χειρονομία. VaižgP I 55. Και γύρισε … εντελώς ξαφνικά. Όχι, αυτό δεν είναι το πρόσωπο που ήλπιζα να δω. SimonAŠL 5. — Ιππότη, είναι όνειρο αυτό ή το πνεύμα σου;! — σηκώθηκε από την καρέκλα η Knystautienė. Και πράγματι δεν πίστευε πως αυτός ήταν ο ιππότης Griežė. VienPD,K 464. Κάθεται σαν μπούφος, κοιτάζει σαν κουκουβάγια: αυτός είναι ο εκλεκτός σου, αδελφούλα, αυτός είναι ο εκλεκτός σου. Ψηλός όσο το κατώφλι, χοντρός όσο το γουδί: αυτός είναι ο εκλεκτός σου, αδελφούλα! (παροιμία) ValPJ 109. Μια φορά, ενώ βρισκόταν στο γραφείο της κοινότητας, είδε στον τοίχο, κολλημένο με εφημεριδόχαρτα, ένα μικρό σχέδιο ανεμόμυλου. Ότι ήταν μυλαράκι, το κατάλαβε. VaižgP I 86. Αυτό είναι αντιρητορική (λέγεται μετά από παράθεση ποιήματος). KubSNL 349. … το βράδυ ξεκίνησε μαζί και ο Tupikis για τον εσπερινό, γιατί ήταν το τελευταίο Σάββατο πριν από τις Απόκριες. ŽemR I 266. Στις προτάσεις αυτές η μορφή tai προσεγγίζει ακόμη περισσότερο το μόριο, όπως στις προτάσεις που αναφέρθηκαν παραπάνω, με ονομαστική ουσιαστικού που χαρακτηρίζει το αντικείμενο στο οποίο αναφέρεται το antecedent. Τη μορφή tai μπορεί εδώ να την αντικαταστήσει το μόριο čia ή, με συγκεκριμένο επιτονισμό, μπορεί κανείς να μην το χρησιμοποιήσει καθόλου. Πρβλ. την πρόταση όπου το μόριο čia βρίσκεται στην ίδια θέση με τη μορφή tai στις προτάσεις που αναφέρθηκαν παραπάνω: Μόλις το φίλησαν, το λουλούδι άνοιξε αμέσως ολόκληρο, και τότε αποκαλύφθηκε πως ήταν αληθινή τουλίπα. BalčAP 179. Πρέπει να πούμε ότι, γενικά, η μορφή tai χρησιμοποιείται πολύ συχνότερα ως μόριο ή σύνδεσμος παρά ως μορφή αντωνυμίας. Εδώ επισημάναμε μόνο τις ενδιάμεσες περιπτώσεις, στις οποίες η αντωνυμική μορφή tai προσεγγίζει το μόριο tai. Σχετικά με τη συχνότητα χρήσης και τις λειτουργίες των μορφών tai και tat(ai), πρβλ. τον πίνακα 1. 012. Από όλες τις περιπτώσεις χρήσης της tai ως μορφής αντωνυμίας που αναφέρθηκαν παραπάνω —των συνδυαστικών παραλλαγών— αναδεικνύεται η γενική σημασία (αναλλοίωτο σημασιολογικό χαρακτηριστικό) αυτής της μορφής: να υποδεικνύει ένα αντικείμενο γενικευμένα, μη συγκεκριμένα. (Ίσως γι’ αυτό συχνά προσεγγίζει το μόριο.) Η γενικευμένη, κατά προσέγγιση, μη συγκεκριμένη αναφορά είναι η κύρια σημασία της μορφής tai, με την οποία αυτή η μορφή αντιπαρατίθεται στη γένη tas, ta. Οι τελευταίες μορφές (αν ληφθούν μαζί) δεν έχουν ακριβώς αυτό το χαρακτηριστικό (τη γενικευμένη αναφορά). Αντιθέτως, αναφέρονται συγκεκριμένα σε ορισμένα αντικείμενα. Έτσι, ανάμεσα στις γένη tas, ta και στη μορφή tai καθιερώνεται μια ιδιωτική αντιθετική σχέση: Συγκεκριμένη αναφορά Μη συγκεκριμένη (γενικευμένη) αναφορά tas, ta tai (tatai) Η αντίθεση αυτή είναι ασύμμετρη. Για τη συγκεκριμένη αναφορά υπάρχουν τύποι όλων των πτώσεων, αρσενικού και θηλυκού γένους, ενικού και πληθυντικού (tas, ta; to, tos; tam, tai και ούτω καθεξής· tie, tos; tų; tiems, toms και ούτω καθεξής), ενώ για τη γενικευμένη αναφορά υπάρχει μόνο ένας άκλιτος τύπος, το tai, καθώς και η σπάνια παραλλαγή του, το tatai. Γι’ αυτό, για να αποκατασταθεί η συμμετρία, προκύπτει μια άλλη, αμιγώς συντακτική αντίθεση. 013. Τη δεύτερη αντίθεση η μορφή tai τη σχηματίζει, σε αντίθεση με την πρώτη, όχι με όλες τις γένη tas, ta, αλλά μόνο με τους τύπους του αρσενικού γένους στον ενικό, 50 Λειτουργίες των τύπων tai, tat(ai) Πίνακας 1 tai | tat(ai) | Αντωνυμία | Μόριο Σύνδεσμος | Ενδιάμεσο μεταξύ αντωνυμίας και μορίου | Αντωνυμία | Μόριο Σύνδεσμος | Ενδιάμεσο μεταξύ αντωνυμίας και μορίου | BalčAP | 39 | 41 | 26 | 2 | 2 | 2 | BūgRR I | 18 | 35 | 1 | 5 | — | — | IvanPŽ | 26 | 27 | 50 | — | — | — | KrėvŠP | 20 | 112 | 13 | — | — | — | KudR | 58 | 220 | 19 | — | — | — | PietA | 67 | 297 | 33 | — | — | — | SimonAŠL | 54 | 110 | 59 | 20 | — | 2 | VaižgP I | 110 | 128 | 44 | 1 | 1 | 1 | VienPD, K | 24 | 102 | 20 | — | — | — | ŽemR I | 12 | 64 | 12 | — | 1 | — | ŽemR₁ I | 1 | 46 | 2 | 10 | 11 | 10 Σημείωση: Για τη σύνταξη αυτού και των επόμενων πινάκων επιλέχθηκαν κείμενα έκτασης 180.000 τυπογραφικών χαρακτήρων το καθένα, δηλαδή με tas, to, tam, tą, tuo, tame. Στην αντιδιαστολή αυτή δεν περιλαμβάνονται οι θηλυκοί τύποι ενικού και πληθυντικού αριθμού ούτε οι αρσενικοί τύποι πληθυντικού αριθμού.10 Και τα δύο μέλη αυτής της αντιδιαστολής — οι ενικοί τύποι tai και tas — έχουν την ίδια σημασία. Τόσο οι τύποι tai όσο και tas δηλώνουν αντικείμενα, φαινόμενα ή πράξεις γενικευμένα και αόριστα. Όπως οι τύποι tai, έτσι και τα tas, οι ενικοί τύποι έχουν συνήθως ως antecedent μια ολόκληρη φράση. Της ταίριαζε ιδιαίτερα εκείνο, ότι στη γη τα λουλούδια ευωδιάζουν, ενώ στον βυθό της θάλασσας δεν έχουν καθόλου άρωμα. BalčAP 136. Μανούλα, θα μας άφηνες να χορέψουμε;… Εκείνη απάντησε: «Λοιπόν, καλά, χοροπηδήστε, κι οι κόρες μου το επιθυμούν πάρα πολύ. ValPJ 53. Αφού ο λαός τους ανέτρεψε, το έκανε για να πάρει την εξουσία στα χέρια του. VenclGD 269. Τα παιδιά, συνηθισμένα να είναι μόνα όλη μέρα και να κάνουν ό,τι θέλουν —να κάθονται, να κοιμούνται, να κλαίνε ή να γελούν—, έμειναν μόνα και σήμερα. ŽemR II 188. Το αποτέλεσμα ήταν ότι ο Αντανέλις μετακόμισε για να διανυκτερεύσει στο μικρό αχυρώνα των θείων του. Vaižg RR I 148. 10 Στις διαλέκτους απαντούν επίσης θηλυκοί ενικοί τύποι με σημασία γενικευμένης αναφοράς, π.χ.: Čia ne t ó (= tas): ne dėl pyktinių jie dalijas. Trgn. 4 * 51 Οι ενικοί τύποι του tas, που δηλώνουν ένα γενικό φαινόμενο, κατανέμονται σε ορισμένες θέσεις σε αντιδιαστολή προς τον τύπο tai. Χαρακτηρίζονται από συγκεκριμένα περιβάλλοντα. 014. Ο άφυλος τύπος tai, ο οποίος ανέκαθεν ήταν πτώση ονομαστική–αιτιατική, χρησιμοποιείται συνήθως σε θέση ονομαστικής ή αιτιατικής. Στη θέση της ονομαστικής, ο τύπος tai δηλώνει συνήθως το υποκείμενο της ενέργειας και συσχετίζεται συχνότερα με τους ακόλουθους τύπους κατηγορουμένου: 1) Με επιθετικούς άφυλους τύπους που χρησιμοποιούνται κατηγορηματικά: a) Επιθέτων. Ξέρει ότι δεν πρέπει να χαίρεται κανείς τόσο πολύ για την ομορφιά του· αυτό είναι άσχημο. Simon AŠL 63. Τα παιδιά γνέφουν καταφατικά και περιμένουν να ακούσουν τι άλλο θα πει ο πατέρας, γιατί αυτό είναι εξαιρετικά ενδιαφέρον. SimonAŠL 19. Όλοι τον ξέχασαν. Δεν τον χρειάζεται πια κανείς, κανείς δεν τον καλούσε πουθενά, κανείς δεν δήλωνε πια πως θα τον επισκεπτόταν: αυτό ήταν πικρή αλήθεια. VaizgP I 54. Θέλεις να γίνεις πολύ, πολύ πλουσιότερος απ’ όσο ήσουν· να ζήσεις πολύ, πολύ καλύτερα απ’ όσο έζησες· να κρατήσεις τα ίδια τέσσερα άλογα, αν αυτό είναι τόσο αναγκαίο; VaizgP I 132. Χαμηλά, σκεπασμένο παντού με βαθύ, πυκνά φυτρωμένο χορτάρι του λιβαδιού, σαν προβιά από πυκνό μαλλί του νερού. Πόσο ομορφότερο είναι αυτό από το να φτιάχνουν οι άνθρωποι ένα καλαθάκι από τα πιο υπέροχα λουλούδια. VaizgP I 219. Τότε γιατί κάθονται τόσο πολλή ώρα; Τι λένε; – Αυτό είναι και το δυσκολότερο να καταλάβεις. SruogR II 93. b) Μετοχών. Όλοι οι τάφοι έχουν καταστραφεί ολοσχερώς. Θα χρειαστεί να ξαναχτίσουμε, ίσως, σε καινούργιο μέρος... Αυτό δεν γίνεται με ψιλά. VaizgP I 188. – Δοκίμασες ποτέ να φανταστείς καθαρά τι θα είσαι, ας πούμε, σε δέκα χρόνια; – Όχι. Μα αυτό δεν είναι δυνατόν. Myk-PutR III 46. Ήταν τουλάχιστον τόσο ικανοποιημένος, ώστε ο Πρώσος να είναι τουλάχιστον ψεύτικης πίστης, άπιστος. Κατά τη γνώμη ενός Καθολικού από την Aukštaitija, που δεν είχε δει ανθρώπους άλλων θρησκειών εκτός από Ρώσους, αυτό ήταν ασυγχώρητο. VaizgP I 77. Ο Ναπάλυς δεν κουνούσε ούτε την ουρά του γι’ αυτά τα λόγια· ούτε χαμογελούσε στη μητερούλα του με τον συνηθισμένο τρόπο: σαν να μην απευθύνονταν σ’ εκείνον. VaizgP I 234. Γυναίκες, παλιοθήλυκα, αυτά είναι γραμμένα για σας (για να μην τεμπελιάζετε). DonR 39. Ο πατέρας του ιερέα μιλούσε εξίσου καλά και λιθουανικά όσο πολωνικά και ρωσικά· αυτό του είχε μείνει από εκείνα τα χρόνια, όταν λογομαχούσε με τους ανθρώπους στο μαγαζί. VaizgP I 157. ... για τις γιορτές, σύμφωνα με τη μόδα της εποχής, οι κοπέλες και ιδίως οι γυναίκες φορούσαν επίτηδες αρκετές πόρπες, ώστε να φαίνονται πιο παχιές στους γλουτούς και έτσι πιο λεπτές στη μέση. Δεν ήταν και πολύ αναγκαίο ούτε πετυχημένο αυτό: οι Λιθουανές χωρικές ήταν γεροδεμένες και με φαρδιά οπίσθια και χωρίς πρόσθετα, ενώ ούτε με σφιχτό δέσιμο μπορείς να λεπτύνεις μια στιβαρή ανδρική μέση. VaizgRR I 43. c) Των αντωνυμιών. Κυψέλη χωρίς μέλισσες, αρχοντικό χωρίς ανθρώπους — το ίδιο πράγμα. LzPR V 118. Στις περιπτώσεις αυτές, η μορφή tai που δηλώνει το υποκείμενο της ενέργειας και οι ουδέτερες μορφές που επιτελούν λειτουργία κατηγορουμένου συμφωνούν τυπικά. Επειδή στη λιθουανική γλώσσα χρησιμοποιούνται ευρέως οι ουδέτερες κατηγορηματικές μορφές επιθέτων και μετοχών, ο τύπος «ουσιαστικοποιημένη ουδέτερη μορφή tai + επιθετική ουδέτερη μορφή» είναι αρκετά παραγωγικός στη λιθουανική. Υποστηρίζει επίσης παράλληλες μορφές αρσενικού και θηλυκού γένους με αντίστοιχη συμφωνία, πρβ.: Tas geras, Ta gera, tai gera. 52 2) Με επιρρήματα gerai, negerai, daug κ.ά. Κάποιοι θα φορούν κιόλας παπούτσια από φλοιό· πράγματι, δένοντας πολύ αργά τα κορδόνια, αλλά δένοντάς τα τελικά αντί να τα λύνει, ετοιμαζόταν να φύγει και να κοιτάξει γύρω. Αυτό είναι καλό. VaižgP I 103. Και αυτό δεν είναι καλό, ότι μερικές φορές, όταν του λείπει κάτι, ανεβαίνει τη νύχτα με φανάρι σε σκοτεινές γωνιές. DonR99. Για αγορά γης… του επέτρεψαν μόλις 60 δεσιτίνες. Αυτό είναι πάρα πολύ, τελικά. VaižgP I 211. 3) Με τύπους τρίτου προσώπου διαφόρων ρημάτων: a) Αμετάβατων. Είναι κρίμα μόνο που δεν τελείωσα ούτε ένα από εκείνα τα γράμματα. Αυτό συνέβη επειδή ήξερα ελάχιστα πολωνικά. BaranR II 24. Ταξιδεύοντας έφτασα στο Sateikiai και είδα μια μικρή ξύλινη εκκλησία. Αυτό ήταν το 1860. ValIPJ 35. Πόσοι απατεώνες απλώθηκαν σαν λύκοι σε όλη τη χώρα μας! Παρασύρουν τους ανθρώπους, προκαλούν βία, ληστεύουν! Και κανείς δεν τους τιμωρεί! Δεν συγκρατούνται! Τους δίνουν μάλιστα υψηλές θέσεις στο στέμμα! Και όλα αυτά συμβαίνουν στο πολωνικό κράτος. SruogR II 32. Όπου να ’ναι, άρπαξε ένα βιβλίο. Έτσι μπήκε στη συνήθεια, ώστε ο Ναπάλυς να είναι χωρίς βιβλιαράκι στα χέρια όπως ο liuikius χωρίς τσιγάρο ανάμεσα στα δάχτυλα. VaižgP I 230. Εδώ και πολύ καιρό ένιωθα ότι αυτό θα συμβεί (ότι ο Vytautas θα στεφόταν). SruogR II 82. Πηγαίνετε κι εσείς, κύριε, και παρουσιαστείτε. Αυτό θα αρέσει στον Sviestavičius. VaižgP I 56. Αυτό που μας απασχολεί προς το παρόν εδώ δεν είναι αν ο μύθος για τον Widewut’į είναι αληθινός ή όχι. BūgRR I 187. b) Ρημάτων που απαιτούν αιτιατική ή γενική. Και τι κάνω τώρα; Στην πραγματικότητα τίποτα, κι αυτό με φοβίζει περισσότερο απ’ όλα. BaranR II 88. Ωστόσο, τα αυτιά του Ναπάλι πιάνουν και άλλες μελωδίες. Είναι πολλές. Μόνο άκου. Εδώ ένα πλαφ, εκεί ένας γδούπος· εδώ ένας αναστεναγμός, εκεί ένας στεναγμός. Αυτό δεν ταράζει ούτε τις προσευχούλες των σταχυών ούτε το κουδούνισμα των κουδουνιών ούτε το κελάηδημα των γρύλων. VaižgP I 222. Το Κρατικό Ταμείο… απάντησε… ότι … το αίτημά μου δεν μπορεί να ικανοποιηθεί. Αυτό με λύπησε τρομερά. BaranR II 97. … κάνε ό,τι θέλεις: δεν έχω χρήματα να σου δώσω! Κι αυτό με βασανίζει περισσότερο απ’ όλα. VaižgP I 130. 4) Με ονομαστική ουσιαστικών ή λέξεων που χρησιμοποιούνται ως ουσιαστικά (ενικού και πληθυντικού, αρσενικού και θηλυκού γένους). Κι όμως, εσύ παρακίνησε τον γιατρό, για να μην αποφύγει την εκτέλεση αυτού του καθήκοντος, γιατί αυτό είναι σκάνδαλο για όλη την περιοχή. VaižgP I 209. … όμως στις περιοχές όπου αφθονούν οι νυχτερίδες, αυτές οι ασθένειες εμφανίζονται πολύ σπανιότερα, και πιστεύεται ότι αυτό οφείλεται στις νυχτερίδες. IvanPŽ 32. Κοίταξε το ρολόι. Αυτό είναι σημάδι ότι πρέπει να φύγει. PaukštAK 143. — — Είμαστε υπερβολικά υπομονετικοί! — Αυτό είναι υψηλή αρετή… SruogR II 89. Εξοχότατε κύριε, είναι αλήθεια ότι μαστίγωναν ευγενείς γυναίκες; SruogR II 58. Ότι το έκανες αυτό, ο Ράπολας δεν αμφέβαλλε καθόλου (ότι είχε ερωτευτεί τη Σερβία). VaižgR I 51. Αν και αυτό (=η μεταφορά διαμέσου των συνόρων) δεν ήταν πια η πρώτη φορά για εκείνον, φρόντιζε πολύ τους πελάτες του, για να μη χάσει το ψωμί του. VienPD,K 190. 5) Με διάφορους συνδυασμούς πτώσεων. — Μα ξέρεις ότι απαγορεύεται να λατρεύει κανείς τους παλιούς θεούς; — Αυτό δεν είναι στη δύναμη των ανθρώπων. VienPD,K 393. 6) Με απαρέμφατο ρήματος (βλέπω, ακούω, αισθάνομαι κ.ά.). Η μετάβαση στο μεγάλο επικό είδος δεν ήταν εύκολη για τον συγγραφέα· αυτό φαίνεται ιδιαίτερα από το πρώτο μυθιστόρημα. VienPD,K 482. Παρομοίως, ο καπουτσίνος γίνεται φίλος με το κουταβάκι που μεγαλώνει μαζί του. Αυτό φαίνεται ιδιαίτερα καθαρά αν προσπαθήσεις να τα χωρίσεις και έπειτα να τα ξαναφέρεις κοντά. IvanPŽ 47. 53 7) Με μηδενική μορφή κατηγορήματος, όταν στην πρόταση υπάρχουν μόνο προσδιορισμοί της ομάδας του κατηγορήματος. Τα άλλα κορίτσια ξερίζωναν τα ζιζάνια και τα έκαιγαν, και αυτό για να μην γεμίσουν ζιζάνια τα σιτηρά και τα δημητριακά. ValPJ 89. …Η δημοτικότητα του γιατρού αυξανόταν και μεγάλωνε ανάμεσα στους Εβραίους όλης της περιοχής. Αυξανόταν, επιπλέον, χάρη στην ολοένα πιο επιδέξια θεραπεία· αυτό με το παραπάνω. VaižgP 165. Η μορφή tai στη θέση της ονομαστικής συνήθως επιτελεί τη λειτουργία του υποκειμένου. Σε σπάνιες περιπτώσεις αυτή η μορφή χρησιμοποιείται ως ονοματική κατηγόρηση, πρβλ.: Είμαστε αυτό που μπορείς ακόμη να αντλήσεις από τη ζωή, αυτό που δεν σου έχει ακόμη αφαιρεθεί. BaltR I 113. Εδώ το tai βρίσκεται στην ίδια θέση με την ονομαστική του ουσιαστικού mokytojai στην πρόταση Mes esame mokytojai «Είμαστε δάσκαλοι». Στη θέση της αιτιατικής, η μορφή tai δηλώνει το αντικείμενο της ενέργειας. Συνήθως εμφανίζεται: 1) σε εξάρτηση από ρήματα που απαιτούν αιτιατική (μεταβατικά). Έρχεται ο Γιάνκεβιτσιους και διηγείται διάφορα νέα και ότι υπόσχεται να προσπαθήσει να γίνει γραφέας. BaranR II 41. Όσο πιο καυτός είναι ο ήλιος, τόσο περισσότερο τρίζει και βουίζει η γη. Ο Ναπάλις το βλέπει. VaižgP I 222. Θα χαμογελάσει μόνο, καθώς είναι γιος που τον έχει εγκαταλείψει ένας τσιγκούνης. Ο Πέτρας θα το καταλάβει από μακριά. VaižgP I 90. Μάταια ρωτούσε ο Γκιντάουτας τι κάνουν τώρα στα κτήματα, τι σχεδιάζουν να κάνουν το φθινόπωρο ή την άνοιξη. Ο Σβιεστάβιτσιους έκανε πως δεν άκουγε. VaižgP I 120. …περισσότερο τον ένοιαζε να πλύνει και μερικές δικές του φράσεις στα γερμανικά, για να τις ακούσει ο Σεσιαβίλκις. VaižgP I 65. Έχω βάλει κι εγώ το χέρι μου στην αλλαγή της ορθογραφίας. Σήμερα μπορώ να πω ότι το έκανα. BūgRR I 399. …πηδούσε πάνω στο άλογο, αλλά δεν το τραβούσε καθόλου. Εγώ, βλέποντας αυτό, ρώτησα. ValPJ 65. 2) Με αιτιατική πρόθεση. Εναντίον της Ρωσίας, ίσως έτσι να πάει! Δεν είναι δική σου δουλειά. Απαγορεύω να σκέφτεσαι, όχι μόνο να μιλάς γι’ αυτό. SruogR II 193. Αντί για «gįsla» και «skįstas» πρέπει να γράφουμε «gysla» και «skystas», ανεξάρτητα από το ότι ορισμένοι Σαμογίτες προφέρουν σε αυτές τις λέξεις «(įn)». BūgRR I 397. …η νύφη… πέταξε απότομα στον λαιμό του προξενητή την πετσέτα (=πετσέτα) και έτσι έδειξε ότι ξεσκέπαζε στον προξενητή όλα τα ψέματα. ValPJ 165. …να ευχαριστείς γι’ αυτό κάθε μέρα τον θεό σου, επειδή το άλογό σου με το δίτροχο σε βοηθά να δουλεύεις. DonR 35. 3) Σε μετοχική κατασκευή. Στάθηκε (κάποιος), ξανακάθισε, ξανασηκώθηκε και πήρε να πηγαίνει προς εκείνη την πλευρά, όπως και η Όνα. Η Όνα κατάλαβε ότι αυτός θα ήταν ο κύριος Σβιεστάβιτσιους. VaižgP I 138. Σε σπάνιες περιπτώσεις η μορφή tai απαντά στη θέση της γενικής. 1) Εν τω μεταξύ οι γυναίκες θρηνούσαν. Αυτό δεν εμπόδισε ούτε τους σταυροφόρους. VienPD, K 337. 2) Κατά τη διάρκεια του «Agnus», ο Αλφόνσας ανασηκώθηκε, χτυπούσε το στήθος του και μόνο γούρλωνε τα μάτια, για να μην το προσέξει κανείς απ’ έξω. Έτσι δεν τόλμησε να κάνει αυτό που ήθελαν (να γνωριστούν). — Μα σε ποιον χρειάζεται αυτό; — απάντησε. VaižgP I 56. 4) Και μετά έσκισε το μισό γένι από το πηγούνι και με τα χοντρά του νύχια καταξέσκισε όλο του το πρόσωπο. Μα αυτό δεν αρκούσε ακόμη· καθώς άρπαζε χρήματα και κλοτσούσε, αναποδογύρισε το τραπέζι με τα φαγητά DonR 27–28. Η μορφή tai δεν είναι συνηθισμένη στη θέση της γενικής. Συνήθως, σε αυτές τις περιπτώσεις, κοντά στο ρήμα που απαιτεί γενική εξακολουθεί να γίνεται αισθητή μια παραλειπόμενη μεταβατική απαρέμφατη μορφή ή μετοχή επιρρηματικής χρήσης, πρβ.: 1) αυτό (να το κάνει) δεν εμπόδιζε, 2) αυτό (κάνοντάς το) δεν θα το πρόσεχε, 3) αυτό πρέπει (να γίνει). Μερικές φορές η μορφή tai στη θέση της γενικής είναι εντελώς αφύσικη και πρέπει να αντικατασταθεί από τη γενική μορφή to (πρόταση 4). Πρβ. τον K. Donelaitis στην ίδια σελίδα: Όμως ούτε αυτό αρκεί· έχοντας πάρει ένα μεγάλο μαχαίρι, άπλωσε το χέρι του για να κόψει κιόλας τον λαιμό μαζί με τον οισοφάγο. 54 015. Η άκλιτη ως προς το γένος μορφή tai καταλαμβάνει στην πράξη μόνο τις θέσεις της ονομαστικής και της αιτιατικής· στις θέσεις των άλλων πτώσεων, όταν χρειάζεται να δηλωθεί ένα γενικό φαινόμενο, χρησιμοποιούνται χωρίς ανταγωνισμό οι αρσενικοί τύποι ενικού του αντωνυμικού tas, συγκεκριμένα: to, tam, tuo, tame (η τελευταία πτώση απαντά σχεδόν ποτέ). Οι τύποι to, tam, tuo, tame χρησιμοποιούνται στις θέσεις των αντίστοιχων πτώσεων με ακριβώς την ίδια λειτουργία με τη μορφή tai που αναφέρθηκε παραπάνω, στις θέσεις της ονομαστικής και της αιτιατικής: οι τύποι αυτοί δηλώνουν ένα πράγμα, φαινόμενο ή ενέργεια γενικά και αόριστα. Οι τύποι to, tam, tuo, tame διαφέρουν από τον τύπο tai μόνο ως προς τις περιστάσεις χρήσης στις αντίστοιχες πτώσεις. 016. Η γενική μορφή to χρησιμοποιείται: 1) Με αρνητικά ρήματα. Ε, δεν υπάρχει τίποτε στον κόσμο που να μην τολμήσει ο Αράς, ο Αράς όλων των αράδων. KrėvAP 18. Παλιά, μετά την καταστροφή, αμέσως άρχιζαν να πυροβολούν πακ-πακ· σήμερα δεν το κάνουν πια. ValPJ 107. Αν σε ενδιέφερε η γνώμη μου, θα σεβόσουν τον γέρο πατέρα σου, παιδί μου. Όμως δεν το έμαθες αυτό. SruogR II 188. Δεν ξέρει πότε θα τον ξαναδεί. SimonP 25. …του ήρθε η ιδέα να τραβήξουν την «ουρά του λύκου». Όμως, μόλις ο Ιουστίνος έριξε μια γερή βέργα, όλοι όσοι τραβούσαν σωριάστηκαν με ένα μπουμπ-μπουμπ… Χωρίς να δώσουν πια σημασία σ’ αυτό, έφτιαξαν για δεύτερη φορά την ουρά του λύκου. ValPJ 86. Ούτε μπορώ να το καταλάβω. Τόσο πολύ φοβάται τον Βιτάουτας — και θα σηκώσει χέρι εναντίον του! SruogR II 100. Δεν μπορούμε να ταυτίσουμε τη «Voruta» με τη «Vered-ava», επειδή οι δυσμενείς περιστάσεις δεν επιτρέπουν να το κάνουμε. BūgRR I 133. Δύσκολο ήταν να βρεθεί τόσος πολύς αδιάβροχος μουσαμάς και να ραφτούν από αυτόν σακιά. Δεν θα ήταν ο Μέντελ, αν δεν είχε κάνει κι αυτό. VaižgP I 172–173. Ποτέ στη ζωή του δεν είχε βιώσει κάτι τέτοιο: να τον περιγελάσει κανείς, αυτόν ή την οικογένειά του! VaižgRR II 21. Στις προτάσεις αυτές, μόνο ένας από τους δύο ρηματικούς τύπους που σχηματίζουν το σύνθετο κατηγόρημα είναι αρνητικός. Αυτό αρκεί για τη χρήση της γενικής. Στη λιθουανική γλώσσα, η γενική — εδώ ο τύπος to — χρησιμοποιείται και με καταφατικά ρήματα, εφόσον στην πρόταση υπάρχει το αρνητικό μόριο nei, πρβλ.: Επιστρέφοντας, έφερνε πάντα μαζί του κάποια καινούργια επινόηση: πότε να σκαλίζει τις πατάτες σε ακατάλληλη εποχή, πότε να τις οργώνει ξανά και ξανά. Ούτε οι γονείς μας ούτε οι προπάπποι μας έκαναν τέτοια πράγματα, κι όμως, δόξα τω Θεώ, πατάτες είχαν τριάντα και περισσότερα πουριά. VaižgP I 85. Ως προς τη χρήση του τύπου σε θέση γενικής μετά από αρνητικά ρήματα και του τύπου tai σε θέση αιτιατικής μετά από καταφατικά ρήματα, πρβλ.: Ποιος δεν το ξέρει; Όλοι το ξέρουν… VaižgP I 163. 2) Με καταφατικά ρήματα που απαιτούν γενική. Πρέπει να αφαιρεθεί από την εκκλησία το δικαίωμα της κηδεμονίας του Βιτάουτας… Κι ο ίδιος να αποκοπεί από την εκκλησία! (Ζμπίγκνιεφ) Νομίζω ότι αυτό ακριβώς περιμένει ο Βιτάουτας. SruogR II 102. …θα διηγηθώ τουλάχιστον την αρχή του ταξιδιού μου, γιατί αυτό επιθυμεί η καλή μου μητερούλα. Ας γονατίσει στα πόδια μου ένας και μόνο επίσκοπος… αυτό θα μου αρκέσει. SruogR II 10. …πρέπει να ενεργήσουμε ακριβώς με τον ίδιο τρόπο και με το «šeip», δηλαδή να γράφουμε «šiaip», όπως απαιτεί η προέλευση των λέξεων. BūgRR I 102. Άρχισαν να φαίνονται σαν να τους έλειπε ακριβώς αυτό που τώρα πληρώνουν στον πατέρα τους για να τον περιποιούνται στα γεράματα. Ο Γκιντάουτας από το Σακαλινέ του Παβίσκελιου, πράγματι δεν το αγόρασε, αν και το είχε τόσο πολύ επιθυμήσει για την ομορφιά του. Μόνο αυτό μας έλειπε, να αρχίσει ο βοεβόδας από το Μπέντσιν να κάνει κουμάντο στα βασιλικά ανάκτορα σαν να ήταν στο σπίτι του! SruogR II 141. 3) Με λέξεις που δηλώνουν ποσότητα και απαιτούν γενική, όπως gana, negana, daug, maža κ.ά. Για να έχω ήσυχη τη συνείδησή μου, προτείνω: ας ορκιστεί η βασίλισσα στην εκκλησία… Μαζί της ας ορκιστούν διαδοχικά κι άλλες αξιοσέβαστες γυναίκες… ότι η βασίλισσα είναι αθώα. Αυτό μας αρκεί! 55 SruogR II 63. Στη γωνιά ακόμη γελούν οι βρομιάρηδες· μακάρι να μπορούσες να τους κάνεις να σωπάσουν, όλο βρίζουν και μαλώνουν. Κι αυτό δεν φτάνει· τώρα θέλουν κιόλας να χτυπηθούν. DonR 53. Δεν θα μπορέσω ακόμη να προμηθευτώ το εγχειρίδιο ορθογραφίας. Και το χειρότερο, σήμερα δεν θα μπορούσα ούτε καν να πω κατά προσέγγιση πότε θα δοθεί στο κοινό το αναμενόμενο εγχειρίδιο. BūgRR I 385. Μα μπορεί τάχα η θεία να περιορίσει την «ευτυχία» της περισσότερο: άραγε διπλασιάστηκε, όταν έβαλες στην τράπεζα άλλες δέκα χιλιάδες; – Όχι… όχι διπλάσια. – Έτσι λοιπόν. Η ικανοποίηση ήταν ήδη μικρότερη, γιατί αυτό ήταν πια υπερβολικό, δεν χρειαζόταν. VaižgP I 72. 4) Με ουσιαστικά που συντάσσονται με γενική. Φοβάμαι μήπως, επιλέγοντας ο ίδιος και αυτοβούλως να έρθω, βλάψω τον εαυτό μου· πολύ περισσότερο, θα ήταν ανυπόφορη συμφορά να αισθάνομαι ότι εγώ ο ίδιος είμαι η αιτία γι’ αυτό. Baran R II 91–92. 5) Με προθέσεις που συντάσσονται με γενική. – Δείξτε μας την αλληλογραφία σας! – απαίτησε ο εισαγγελέας. – Σας διαβεβαιώνω ότι δεν θα κερδίσετε τίποτα ούτε έτσι. – Τυπική διαδικασία. Δεν γίνεται αλλιώς, – εξήγησε ήπια ο εισαγγελέας. VaižP I 200. Μα θα το υπογράψει ο βασιλιάς; (Zbignievas) Γι’ αυτό – δεν θα υπάρξει μεγάλη δυσκολία… SruogR II 100. Έτσι έβραζε ο Sviestavičius… μέσα στα ίδια του τα όνειρα… Και δεν ήταν ποτέ γνωστό αν κάτι απ’ αυτά έμενε στην καρδιά του ή αν δεν έμενε τίποτα. VaižgP I 120. … άρχισε να διηγείται τις εμπειρίες του: τι κατεύθυνση και χαρακτήρα είχαν, σε ποια έκθεση τέχνης αγοράστηκαν, ποιοι ήταν οι καλλιτέχνες, πού ήταν η πατρίδα τους. Από εκεί πέρασε στις ομορφιές και τα θαύματα της Ευρώπης. VaižgP I 112. Και ό,τι δεν έχει κανείς στη γλώσσα του, δύσκολα το συνηθίζει. BūgRR I 396. Η πάλη ανάμεσα σε ό,τι είναι παλιό και σε ό,τι είναι νέο, ανάμεσα σε ό,τι πεθαίνει και σε ό,τι γεννιέται – αυτή είναι η βάση της εξέλιξής μας. T 1952, 284. 6) Με παθητικούς ρηματικούς τύπους (η γενική to δηλώνει το υποκείμενο της ενέργειας). …η τρυφερή λέξη «Αδελφό», που αντήχησε για πρώτη φορά αφότου έφυγα από το πατρικό… απλώθηκε πλατιά, θα έλεγε κανείς, στους άδειους χώρους της ψυχής. Επηρεασμένος απ’ αυτό… έγραψα την απάντηση: «Ποιητή της όμορφης Σαμογιτίας». BaranR II 82. 7) Με διάφορους ρηματικούς τύπους με μεριστική σημασία. Ω, δυνάμεις της Φύσης, κι αν ακόμη αλλάζουν, δεν χάνονται! Θα υποτάξουν και πάλι τη θέληση των Πολιτών να πάρουν απ’ αυτήν ό,τι τους προσφέρει η ίδια: άλλο πλούτο, μα την ίδια αγάπη, ποίηση και ομορφιά. VaižgP I 48. 017. Ο τύπος της δοτικής tam χρησιμοποιείται με ρηματικούς τύπους για να δηλώσει το έμμεσο αντικείμενο της ενέργειας. … άλλωστε, γι’ αυτό υπάρχει η νοικοκυρά στο σπίτι: για να εξυπηρετεί την οικογένεια, να φροντίζει το ψωμί και τα προσφάγια. ŽemR I 165–166. Όποιος το είδε, τα στρατεύματα και οι ευγενείς του Skirgaila, στη διάρκεια της μάχης, περνούν κατά ομάδες στο πλευρό του Vytautas και παντού υποδέχονται τον πρίγκιπα και τον δέχονται ως ηγεμόνα τους! Πρέπει να βάλουμε τέλος σ’ αυτό, εκλαμπρότατε κύριε! VienPD,K 409. Καλύτερα να προστατεύσετε με το καλό τη Marčė, και θα μπλέξετε τον Kurmelis με το δάσος. – Δεν χρειάζεται να με διδάξετε γι’ αυτό. ŽemR I 175. Και το κοριτσάκι είναι αγνόκαρδο. Γι’ αυτό πιστεύει ό,τι ακούει. SNerR I 453. 018. Ο τύπος της οργανικής tuo χρησιμοποιείται: 1) Με αμετάβατα ρήματα, για να δηλώσει το άμεσο αντικείμενο της ενέργειας. Το καταλαβαίνω καλύτερα απ’ όλους και δεν έχω καμία αμφιβολία γι’ αυτό: θα ήταν πολύ χρήσιμο για εμάς να έχουμε σήμερα ένα εγχειρίδιο ορθογραφίας. BūgRR I 385. Εδώ έμαθε ότι οι Πρώσοι δεν είχαν ακόμη κατασκευάσει ούτε μια τόσο θαυμαστή μηχανή, και ότι για να παραχαράξει κανείς χρήματα χρειαζόταν έναν πολύ μεγάλο και επιδέξιο μάστορα. Τελικά έπαψε να ενδιαφέρεται γι’ αυτό. VaižgP I 168. Ομολογώ πως είμαι μεγάλος και χαίρομαι γι’ αυτό, που είμαι μεγάλος! BalčAP 100. Πέρα από τον σεβασμό που είχε κερδίσει ο Geišių Geišė…, μπορούσε ακόμη να καυχηθεί γι’ αυτό, ότι όλοι οι δουλοπάροικοι τον φοβούνταν πραγματικά. 56 VaižgRR I 64. Το πρόθημα «san-» διαφέρει από το «in-» στο ότι διατηρεί και τα τρία γένη σε όλες τις λέξεις και σε όλες τις διαλέκτους. BūgRR I 390. Και η οικογένεια των Šešiavilkiai αρκούνταν σε ό,τι έπαιρνε. VaižgP I 231. Αυτό το τελευταίο πράγμα άρεσε τόσο πολύ στην τάξη και προκαλούσε τέτοια χαρά, ώστε κολλούσε και στους ίδιους τους δασκάλους. VaižgP I 99. 2) Με μεταβατικά ρήματα, όταν εκφράζεται το έμμεσο αντικείμενο της ενέργειας. Ποιος φυσάει και ποιος όχι, αλλά ο σεβάσμιος επίσκοπος της Κρακοβίας — λάτρης της κύστης… (Zbignievas) Τι θέλει να πει με αυτό ο επίσκοπος; SruogR II 60. Κι εγώ επίσης τους αντιστάθηκα, έκανα σαν τρελός προς όλες τις κατευθύνσεις, απέδειξα με πάθος την αχρειότητά τους και με αυτό τους χαλιναγώγησα. BaranR II 102. Οι άλλοι, που διέφυγαν πιο σώοι, άρχισαν να τρέχουν προς την ακτή και με αυτό προκάλεσαν μεγάλο πανικό. Vien PD,K 385. Για τον Gintautas ήταν υπερβολικά ασυνήθιστος αυτός ο εναγκαλισμός του Šumakeris. Με αυτό εκφραζόταν η ασυνήθιστη εσωτερική του ταραχή. VaižgP I 169. Βλέπετε, ο εφημέριος έτρωγε μαζί της και προσπαθούσε να της κάνει εντύπωση. Παράξενος άνθρωπος! Τι θα πετύχεις μ’ αυτό, όταν χέρια και πόδια είναι δεμένα; PaukštAK 140. 3) Με επίθετα και μετοχές που απαιτούν την οργανική πτώση για να εκφράσουν ιδιότητα του αντικειμένου. Το δικαστήριο είναι καλύτερο από την αλήθεια ως προς το ότι είναι μονοσήμαντο. BūgRR I 110. Κι ήταν ήδη ύποπτος και ως προς το ότι έφυγε από το Vilnius χωρίς να δηλωθεί. VienPD,K 198. Παρακάλεσα… τον Bielinskis και τον Ταμία, οι οποίοι… συμφωνούν να μη με στείλουν. Όμως ο Nečiajėvas και ο Gachovičius δεν είναι και τόσο ευχαριστημένοι μ’ αυτό. BaranR II 15. 4) Με την πρόθεση su της οργανικής πτώσης. … ένας Γάλλος ιππότης… αφού την ανακήρυξε (τη Margaritą Knystautaitę) κυρά της καρδιάς του, ορκίστηκε να υπερασπιστεί με το σπαθί την τιμή και την ομορφιά της. – Και όποιος διαφωνεί μ’ αυτό, – στράφηκε προς τους ιππότες, – τον προκαλώ σε μονομαχία! VienPD,K 362. Ο αξιότιμος ιερέας Stulginskis… φροντίζει να με απελευθερώσει από τους υποτακτικούς της κοινότητας, και λέγεται πως η Αυλή συμφωνεί μ’ αυτό. BaranR II 97. Ας είναι και «ιερέας»: μαζί μ’ αυτό είναι επίσης «άνθρωπος». VaižgP I 182. 019. Η τοπική πτώση tame, όταν χρησιμοποιείται για γενικευμένη αναφορά σε ένα πράγμα, είναι σπάνια: Η προσωπική μου ευτυχία, λοιπόν, δεν βρίσκεται στο να κερδίσω πολλά, αλλά κάπου αλλού. VaižgP I 73. 020. Οι αρσενικοί τύποι ενικού της ονομαστικής και της αιτιατικής tas, tą, χρησιμοποιούνται επίσης με τη σημασία της γενικευμένης αναφοράς, χωρίς να δηλώνουν συγκεκριμένη αναφορά. Στην περίπτωση αυτή ανταγωνίζονται τον τύπο tai. Πρώτα απ’ όλα, πρέπει να πούμε ότι οι τύποι tas, tą χρησιμοποιούνται αντί του τύπου tai με τη σημασία της γενικευμένης αναφοράς στα σύγχρονα γραπτά κείμενα πολύ σπανιότερα από τον τύπο tai (tatai). Πρβ. τον πίνακα 2. 021. Οι τύποι tas και tą σε σύγκριση με τον τύπο tai στις θέσεις της ονομαστικής και της αιτιατικής είναι συνήθως ειδικά (δομικά και υφολογικά) καθορισμένοι ή διαλεκτικοί. Όπως φαίνεται από τον πίνακα, σε ορισμένους συγγραφείς απαντούν σπάνια (ιδίως στην επιστημονική βιβλιογραφία), ενώ άλλοι τους χρησιμοποιούν κάπως συχνότερα. 022. Ο τύπος tas χρησιμοποιείται συνήθως. 1) Στην κύρια πρόταση μιας σύνθετης πρότασης, στη θέση του υποκειμένου της ονομαστικής, όταν στην ίδια θέση στη δευτερεύουσα πρόταση εμφανίζεται ο τύπος kas. Στις περιπτώσεις αυτές, ο τύπος tas είναι απολύτως φυσικός ακόμη και όταν έχει κατηγορηματική σχέση με τον επιθετικό ουδέτερο τύπο (tas gražu· χαρακτηριστικότερο πρότυπο σε απλή πρόταση είναι το tai gražu). Ό,τι είναι κόκκινο, αυτό είναι όμορφο. Ml, Švnč, Auk. Ό,τι είναι γλυκό, αυτό είναι νόστιμο. Rk, Rd, Avl. Ό,τι είναι όμορφο, αυτό είναι και καλό. Škn. Ό,τι είναι υπερβολικό, αυτό είναι ανθυγιεινό. PP 198. Ό,τι θα γίνει, θα γίνει; – είπε ο μεγαλύτερος. BalčAP 282. 57 Pastaraisiais trim dešimtmečiais išleisti raštai 2 lentelė Θέση ονομαστικής | Θέση αιτιατικής | Θέση γενικής Θέση ονομαστικής: tai | tat(ai) | tas Θέση αιτιατικής: tai | tat(ai) | tą Θέση γενικής: tai BalčAP | 16 | 2 | 9 | 23 | — | 4 | — BūgRR I | 6 | 2 | 1 | 12 | 3 | 3 | — IvanPŽ | 20 | — | — | 6 | — | — | — KrėvŠP | 4 | — | 2 | 16 | — | 2 | — PaukšŪK | 1 | — | — | 9 | — | 1 | — SimonAŠL | 27 | 8 | — | 27 | 12 | — | — VaižgP I | 45 | 1 | — | 64 | — | 1 | 1 VenclGD | 76 | — | 3 | 31 | — | 2 | — VienPD, K | 4 | — | — | 20 | — | — | — ŽemR I | 1 | — | — | 9 | — | 1 | — Σε όλα αυτά τα παραδείγματα διατηρείται η συμμετρία ανάμεσα στα kas και tas: τόσο το kas όσο και το tas προηγούνται του ρηματικού τύπου. Αυτή η σειρά των λέξεων ενισχύει τη χρήση του tas πλάι στο kas. Όταν δεν υπάρχει συμμετρία, χρησιμοποιείται και ο τύπος tai (πλάι στο kas), πρβλ.: Ό,τι είναι το αληθινό ψέμα στη ζωή, στο χαρτί μερικές φορές μπορεί να είναι εντελώς σχεδόν αλήθεια, και το αντίστροφο. BielKR 351. Πρέπει να πούμε ότι ακόμη και όταν υπάρχει συμμετρία, όπως στις προτάσεις που αναφέρθηκαν παραπάνω, στη θέση του tas μπορεί να υπάρχει το tai, αλλά τότε ο τελευταίος τύπος τείνει να υποβαθμιστεί σε μόριο, πρβλ.: Ό,τι είναι κόκκινο είναι όμορφο. JablRR I 491. Ό,τι είναι μαύρο δεν είναι λευκό. Ds. Ό,τι είναι αλήθεια δεν είναι ψέμα. Grz. Ό,τι είναι γλυκό είναι νόστιμο για μένα. Kpr. Αλίμονο, ό,τι είναι δικό μου είναι το καλύτερο… VaižgRR I 114. Πρβλ.: Αν είναι κόκκινο, είναι όμορφο. 2) Στην κύρια πρόταση μιας σύνθετης πρότασης, στη θέση της ονομαστικής του κατηγορουμένου, όταν υποκείμενο είναι ένα ουσιαστικό σε ονομαστική. Σε αυτή την περίπτωση, ο τύπος tas επεξηγείται από τη δευτερεύουσα πρόταση. Το ίσως πιο χαρακτηριστικό γνώρισμα των αλόγων είναι το ότι τα πόδια έχουν μόνο ένα δάχτυλο το καθένα, συγκεκριμένα το τρίτο. IvanPŽ 217. Μία υποομάδα αυτής της μεγάλης ομάδας σχηματίζει μια τάξη που ονομάζεται μονόπλα, και το σημαντικότερο χαρακτηριστικό της είναι το ότι το τρίτο δάχτυλο είναι το πιο ανεπτυγμένο. IvanPŽ 214. Όμως η σημαντικότερη ανησυχία του Άλφονσας Γκερουλάβιτσιους ήταν το ότι κανείς δεν γνώριζε πραγματικά τι συνέβαινε στα ανατολικά και δυτικά μέτωπα. VienPD,K 164. 58 Εδώ ο τύπος tas υποστηρίζεται από το ουσιαστικό σε ονομαστική, με το οποίο συνδέεται κατηγορηματικά. Ο τύπος tai είναι επίσης δυνατός σε τέτοιες περιπτώσεις, πρβλ.: Οι φράουλες, στης... τίποτα ακόμα, αλλά (=όμως) δεν είναι όπως τα κεράσια. Plv. …από άλλες απόψεις αυτά τα άλογα του Arminas δεν είναι αξιοκατάκριτα, όμως αρκεί να πούμε πως είναι υπερβολικά καλομαθημένα. Φοβούνται και το κρύο και το νερό και τα πάντα. — Δεν είναι αυτά τα άλογα που έχουμε εμείς, τα άγρια! PietA 62. Στην τελευταία πρόταση χρησιμοποιείται το tai, παρόλο που αυτό χαρακτηρίζει έναν άλλο τύπο tai. 3) Σε προτάσεις όπου υπάρχει ήδη ο τύπος tai, αλλά επιτελεί λειτουργία μορίου ή συνδέσμου. Πρβλ.: Αν κουραστήκαμε κάπως, αυτό δεν είναι τίποτα· τουλάχιστον, βγήκε κάτι καλό από εμάς. BalčAP 25. Σε αυτή την πρόταση ο τύπος tas δεν μπορεί να αντικατασταθεί από τον τύπο tai, επειδή πλάι στο tas υπάρχει ήδη το tai, το οποίο σχηματίζει με το jei έναν συσχετικό σύνδεσμο (jei — tai)· εδώ ο τύπος tas μπορεί μόνο να παραλειφθεί. Πρβλ. επίσης την ακόλουθη πρόταση, στην οποία ο τύπος tas βρίσκεται δίπλα στο μόριο tai: Αυτό λοιπόν δεν είναι δύσκολο για μένα να το κάνω. Žsl. Εδώ μπορεί επίσης να παραλειφθεί μόνο η μορφή tas· τότε το tai δεν θα είναι πλέον μόριο, αλλά αντωνυμία (θα αναλάβει τη λειτουργία της μορφής tas). 4) Σε παγιωμένες εκφράσεις και συνδυασμούς. — Μα, νύφη, δεν είναι από το δικό μας αίμα; — την υποτίμησε η πεθερά. — Αυτό ακριβώς συμβαίνει: δεν είναι ολόκληρος δικό σας αίμα· το δικό σας αίμα είναι αραιωμένο με το δικό μας. VienPD,K 44. Όμως οι ψαράδες, που είχαν ακούσει παλιότερα να κελαηδά το αληθινό αηδόνι, είπαν: — Κάτι σαν κελάηδημα αηδονιού, μα ούτε αυτό ούτε εκείνο· κι όμως, δεν είναι το ίδιο! BalčAP 69. Σε πολλές περιπτώσεις η μορφή tas ταυτίζεται με τη μορφή tai. Η διαφορά μεταξύ τους είναι το πολύ υφολογική. Όταν βρίσκεται στη θέση της ονομαστικής του υποκειμένου, η μορφή tas συνδυάζεται με τις ίδιες μορφές του κατηγορουμένου όπως και η μορφή tai (πρβ. 014): 1) Με τους ουδέτερους τύπους επιθέτων και επιθετικών λέξεων («ασύμφωνο» πρότυπο). Και τώρα νιώσε σαν στο σπίτι σου εδώ — αυτό θα μου είναι πολύ ευχάριστο. BalčAP 122. — Όμως θα πρέπει να με αποζημιώσεις! — συνέχισε η μάγισσα· — και αυτό δεν θα είναι φτηνό. BalčAP 149. Να, εκείνη η παχιά πάπια αγαπά να κουτσομπολεύει τους πάντες — έχει φοβερή γλώσσα· αυτό είναι αντίθετο στη φύση μας. Όμως, αφού πρόσεξε τον σταυρό στην πόρτα όπου έμενε ο στρατιώτης, πήρε ένα κομματάκι κιμωλία και ζωγράφισε σταυρό σε όλες τις πόρτες της πόλης. Αυτό ήταν πολύ έξυπνα επινοημένο, γιατί τώρα η κυρία του παλατιού δεν μπορούσε πια να βρει το σπίτι που είχε σημαδέψει. BalčAP 109. 2) Με τα επιρρήματα gerai, negerai κ.ά. Αχ, να μπορούσαμε τώρα να πετάξουμε στο χωριό και να περιμένουμε εκεί την Άνοιξη!.. Ίσως αυτό να ήταν καλό, είπε ένα σπουργίτι... Μόνο που εγώ έχω ήδη εγκατασταθεί στην πόλη. BalčAP 270. Εκείνος ο στρατιώτης άρχισε να ζει ευχάριστα: πήγαινε τακτικά στο θέατρο, έκανε συχνά βόλτες στον βασιλικό κήπο και μοίραζε χρήματα στους φτωχούς. Από τη δική του πλευρά, αυτό ήταν πολύ καλό. BalčAP 107. 3) Με τους τύπους του τρίτου προσώπου αμετάβατων και μεταβατικών ρημάτων. Με συγκρίνεις με τέτοιο σκουπίδι! Αν με ένοιαζε αυτό, δεν θα μπορούσα να βρω κάποια κάπως καλύτερη;! ŽemR I 111. Τα χρώματά του ξεθώριασαν, αλλά κανείς δεν μπορούσε να πει αν αυτό συνέβη κατά τη διάρκεια του ταξιδιού ή από τη θλίψη. BalčAP 198. — Παιδιά! — φώναξε ο Stankus — όλοι μαζί, μπαμ! — Αυτό άρεσε στα παιδιά. ŽemR I 243. Όλες οι πάπιες που βγήκαν από τα αυγά της ονομάζονταν επίσης Πορτογαλίδες, κι αυτό κάτι σημαίνει. BalčAP 121. 59 4) Με ονομαστική ουσιαστικών. … τώρα του επέτρεπαν να κοιτάζει μέσα από την μισάνοιχτη πόρτα τα φλύαρα, χαρούμενα παιδιά. Και μόνο αυτό ήταν ήδη μεγάλη ευτυχία. BalčAP 327. Αντλούσα ζωτικούς χυμούς από τη γη, έπαιρνα τροφή από τον αέρα, ζούσα όπως μου ταίριαζε, χαιρόμουν την ευτυχία και άνθιζα — αυτό ήταν η ζωή μου, η ευτυχία μου. BalčAP 22. 5) Με διάφορους άλλους τύπους και συνδυασμούς. Λοιπόν, τώρα ας γίνει έτσι, όπως λες, ότι εκείνο μέσω της γλώσσας μου (ότι η Marce έπεισε να παντρευτεί τον Kurmelis). ŽemR I 197. Σε όλες αυτές τις προτάσεις, ο τύπος tas μπορεί εύκολα να αντικατασταθεί από τον τύπο tai. Με τη χρήση του τύπου tas τονίζεται περισσότερο η σημασία «εκείνο το πράγμα». Είναι χαρακτηριστικό ότι στις περιπτώσεις αυτές ο τύπος tas αντί του tai χρησιμοποιείται συχνότερα μόνο στα γραπτά ορισμένων συγγραφέων. 023. Ο τύπος tą χρησιμοποιείται με τρόπο παρόμοιο με τον τύπο tas: 1) Στην κύρια πρόταση μιας σύνθετης πρότασης, στη θέση του αντικειμένου, όταν στην ίδια θέση της δευτερεύουσας πρότασης εμφανίζεται το ką. Βλέπετε, παιδάκια, ό,τι ήξερα, το τραγούδησα. ValPJ 19. Ε, ό,τι αφαίρεσε, εκείνος μπορεί και πάλι να το πάρει πίσω. BaranR II 105. Η μαμά πάντα ό,τι υπόσχεται, αυτό και κάνει. PaukštAK 6. Ό,τι μόλις θέλησε, αυτό έκανε! ŽemR I 19. Το Τάγμα θριάμβευσε: ό,τι έχασε κοντά στο Vilnius, το ανέκτησε στο Marienburg. VienPD,K 361. Πρβλ.: Τα παιδιά, συνηθισμένα να μένουν μόνα όλη μέρα και να κάνουν ό,τι θέλουν: να κάθονται, να κοιμούνται, να κλαίνε ή να γελούν, έμειναν μόνα και σήμερα. ŽemR II 188. Ό,τι αποφασίσει η ίδια, αυτό κάνει ο Άγριος. PietA 16. Στις προτάσεις αυτές τα ką — tą χρησιμοποιούνται επίσης συμμετρικά, όπως τα kas — tas στις προτάσεις του τύπου που αναφέρθηκε παραπάνω. Όταν η κύρια πρόταση με το tą προηγείται της δευτερεύουσας με το ką και δεν υπάρχει συμμετρία ανάμεσα στους τύπους tą — ką, ο τύπος tą μπορεί να αντικατασταθεί ευκολότερα από τον τύπο tai· πρβλ. παραδείγματα με tą και tai σε ανάλογες περιπτώσεις: Έκανες αυτό που σου είπα; Skn. Αυτό το δώρο μου έδωσε τη δύναμη ώστε όλοι όσους αγαπώ να βλέπουν και να αισθάνονται εκείνο που βλέπω και αισθάνομαι κι εγώ. BalčAP 265. Ας δούμε αν έστω μία από τις έξι λέξεις του Sobolevskis δείχνει αυτό που θα έπρεπε να δείχνει. BugRR I 412. Μερικές φορές εκφράζουν με μεγάλη ακρίβεια και συντομία αυτό για το οποίο μας αρέσει να μιλάμε εκτενώς και περίπλοκα. VendGD 332. 2) Σε παγιωμένες εκφράσεις. Ποιος ξέρει, αν ζούσα πολύ, μήπως θα είχα στερηθεί μια τέτοια ευτυχία. ValPJ 27. Εκείνη, ρίχνοντας μια ματιά στον Dominykas, αποκρίθηκε: «Ποιος ξέρει, ίσως και να παντρευτώ». ValPJ 96. Ο αγαπημένος έφυγε, φυλάγοντας με προσοχή τις περιοχές. Ποιος ξέρει αν θα επιστρέψει ή αν θα εγκατασταθεί κοντά μου. ValPJ 129. Συχνά ο τύπος tą, όπως και ο tas, αντιστοιχεί πλήρως στον τύπο tai, και οι δύο χρησιμοποιούνται ως συνώνυμα, δηλαδή, στη θέση όπου χρησιμοποιείται το tai, στην ίδια θέση και με την ίδια σημασία χρησιμοποιείται και το tą, ιδίως από συγγραφείς για τους οποίους αυτό είναι οικείο από τη διάλεκτο. Ο τύπος tą σχετίζεται με τους ίδιους τύπους κατηγορουμένου όπως και το tai στη θέση της αιτιατικής (πρβλ. 014). Χρησιμοποιείται: 1) Με μεταβατικά ρήματα. Έλειπε οπωσδήποτε η οικοδέσποινα. Αυτό το υπέθετε και ο Πέτρας. ŽemR I 179. Έτσι ο Γιόνας ο ανόητος έγινε βασιλιάς — πήρε γυναίκα και στέμμα και κάθισε στον θρόνο. Αυτό το μάθαμε από την εφημερίδα. BalčAP 290. Αν έστω και σε κάποιον βοήθησε να γίνει καλά, αυτό μόνο ο καλός Θεός το ξέρει· όμως ότι βοήθησε τον εαυτό του, αυτό το ήξεραν όλοι από την παχουλή γυναίκα του. VaizgP I 229. Όλες τις αποδείξεις, 60 που μόνο η γλωσσολογία μπορούσε σήμερα να συγκεντρώσει για να καταδείξει τη στενότερη συγγένεια των βαλτικών και των σλαβικών γλωσσών, τα συνέλεξε όλα μαζί, προσθέτοντας και μερικά νέα, ο Λετονός γλωσσολόγος Γιόνας Εντζελίνας. Αυτός το έκανε στο σύγγραμμά του «Славяно-балтийские этюды». BūgRR I 407. Το επόμενο πρωί οι πιο δυνατοί επέστρεψαν σπίτι και, χωρίς να πάνε στην εκκλησία, κοιμήθηκαν όλη την ημέρα. Οι άλλοι, κοιμώμενοι εκεί κοντά στην ταβέρνα, περίμεναν τις βραδινές συντροφιές. Ξαναήπιαν, ξαναχόρεψαν. Έτσι γιόρταζαν επί τρεις ημέρες. Βλέποντάς το αυτό, αγανάκτησα πολύ. ValPJ 86. 2) Με προθέσεις που συντάσσονται με αιτιατική. Θυμώνετε για την περιοχή της Κλαϊπέντα; Αυτό είναι ασήμαντο μπροστά σε εκείνο που μπορεί να συμβεί. VencIGD 29. Είναι πολύ καλό (το παιδί), γιατί μέσα στη μέρα πίνει γουλιά-γουλιά μισό κουβά γάλα, ενώ δεν προλαβαίνει καν να εμφανιστεί ο χυλός· αμέσως τον παίρνει και ζητάει περισσότερο από τη μητέρα του, λέγοντας «νιαμ-νιαμ». Είπε ο Βισκάντας: «Δεν υπάρχει λόγος να θυμώνεις γι’ αυτό· όποιος τρώει καλά, είναι υγιής». ValPJ 11—12. Σε όλες αυτές τις προτάσεις, ο τύπος tą μπορεί εύκολα να αντικατασταθεί από τον τύπο tai. 024. Από όσα ειπώθηκαν σχετικά με τη χρήση των τύπων tas και tą με τη σημασία του tai στα σύγχρονα κείμενα, μπορεί να συναχθεί ότι η λειτουργία γενικευτικής αναφοράς των tas και tą είναι δευτερεύουσα: η χρήση τους καθορίζεται συχνά από τη δομή της πρότασης ή υποκινείται από υφολογικούς λόγους· οι τύποι αυτοί απαντούν λιγότερο συχνά σε σύγκριση με το tai. Ο τύπος tai είναι πρωτογενής στη θέση της ονομαστικής και της αιτιατικής. Καθώς από τη φύση του είναι τύπος ονομαστικής-αιτιατικής, διατηρεί ακόμη και σήμερα τις θέσεις του, αν και κατ’ αναλογία προς τις άλλες πτώσεις, οι τύποι tas και tą ήδη διεκδικούν τη θέση του. Έχοντας κατά νου την κατανομή των τύπων tai και του αρσενικού ενικού τύπου tas ανάλογα με τις πτωτικές θέσεις, μπορούμε να καταρτίσουμε το ακόλουθο συνολικό παράδειγμα γενικευτικής αναφοράς. Πρωτογενείς τύποι Δευτερογενείς τύποι Ον. tai (tatai) tas Γεν. to Δοτ. tam Αιτ. tai (tatai) tą Οργ. tuo Τοπ. tame Όλοι οι τύποι αυτού του παραδείγματος έχουν λειτουργία γενικευτικής αναφοράς: 025. Οι τύποι tai, tas γενικευτικής αναφοράς σχετίζονται με τους τύπους tas, ta ειδικής αναφοράς ως εξής: Ειδική αναφορά Μη ειδική (γενικευτική) αναφορά Ον. tas, ta — tie, tos tai (tatai); tas Γεν. to, tos — tų to Δοτ. tam, tai — tiems, toms tam Αιτ. tą — tuos, tas tai (tatai); tą Οργ. tuo, ta — tais, tomis tuo Τοπ. tame, toje — tuose, tose tame 61 Στο σύστημα των τύπων tas, tą, tai, οι ενικοί τύποι της αρσενικής γραμματικής γένους tas είναι ομώνυμοι. Έχουν τόσο συγκεκριμένη όσο και γενικευμένη δεικτική λειτουργία. Το πλαίσιο και τα αναφορικά προηγούμενα βοηθούν να διακριθούν οι τύποι tas της συγκεκριμένης και της γενικευμένης δεικτικής αναφοράς. Οι τύποι συγκεκριμένης αναφοράς συμφωνούν με το αναφορικό προηγούμενο (ουσιαστικό) ως προς το γένος και τον αριθμό, ενώ οι τύποι γενικευμένης αναφοράς δεν συμφωνούν, επειδή τα αναφορικά προηγούμενά τους είναι συνήθως ολόκληρη φράση. Πρβλ.: Στον αέρα δεν φαινόταν τίποτα, ούτε σκύλος γάβγιζε· και εκείνος είχε πού να προφυλαχθεί από το τσουχτερό κρύο. VaižgP I 127. Θα μας ευχαριστούσε να υποστηρίξουμε τη λιθουανική καταγωγή όλων αυτών των μικρών λέξεων, αλλά δεν μπορούμε να το κάνουμε ούτε με τις καλύτερες προθέσεις: απέναντί μας στέκονται οι καταραμένοι φωνητικοί νόμοι και η ιστορία των λέξεων. BugRR I 199. 026. Κατά τη μελέτη της σχέσης χρήσης των τύπων tai και tas, tą στις θέσεις της ονομαστικής και της αιτιατικής, εξετάστηκαν όχι μόνο κείμενα που εκδόθηκαν τις τελευταίες τρεις δεκαετίες, αλλά και παλαιότερα κείμενα (αρχές του 20ού αιώνα). Στα παλαιότερα αυτά κείμενα η σχέση μεταξύ των προαναφερθέντων τύπων είναι ουσιαστικά ίδια με εκείνη στα σύγχρονα κείμενα. Πρβλ. τον πίνακα 3. Κείμενα που εκδόθηκαν στις αρχές του 20ού αιώνα Πίνακας 3 Θέση ονομαστικής | Θέση αιτιατικής | Θέση γενικής | tai | tat(ai) | tas | tai | tat(ai) | tą | tai KrėvR II (1921) | 2 | 1 | 4 | 13 | — | 1 | — KudR I (1909) | 15 | — | 1 | 43 | — | 1 | — LzPR₁ I (1921) | 19 | — | 1 | 14 | — | — | 2 Myk-PutAŠ₁ (1933) | 43 | — | 5 | 26 | — | — | — PietA (1905) | 16 | — | — | 50 | — | 5 | — VaižgP₁ I (1926) | 45 | 1 | — | 64 | — | 1 | 1 VienK (1932) | 4 | — | — | 19 | — | — | — ŽemR₁ I (1924) | — | 1 | — | 1 | 9 | 10 | — Όπως δείχνει το παρατιθέμενο σχήμα, οι τύποι ουδετέρου γραμματικού γένους tai (tatai) υπερισχύουν στα περισσότερα κείμενα αυτής της περιόδου. Οι αρσενικοί τύποι tas, tą με γενικευμένη δεικτική σημασία αποτελούν συνήθως πολύ μικρότερο ποσοστό από τους τύπους ουδετέρου γραμματικού γένους. Και στα παλαιά κείμενα (16ος–17ος αι.) οι τύποι ουδετέρου γραμματικού γένους είναι επίσης συνηθέστεροι με γενικευμένη δεικτική σημασία. Πρβλ. τον πίνακα 4. 62 Senieji (XVI-XVII a.) raštai Πίνακας 4 Θέση ονομαστικής | BP I | Ch | DP | Mž | SP I | Vln¹; Θέση ονομαστικής | tai | — | — | 16 | — | 33 | 2; Θέση ονομαστικής | t atai | 27 | — | 17 | 5 | — | 32; Θέση ονομαστικής | tei | — | 43 | — | — | — | —; Θέση ονομαστικής | tas | — | 9 | — | 5 | — | 12; Θέση αιτιατικής | tai | — | — | 26 | — | 80 | 6; Θέση αιτιατικής | tei | — | 90 | — | — | — | 1; Θέση αιτιατικής | tatai | 83 | — | 36 | 38 | 1 | 102; Θέση αιτιατικής | tatei | — | 1 | — | — | — | —; Θέση αιτιατικής | ta | 1 | — | — | — | — | —; Θέση αιτιατικής | tą | — | — | — | — | — | 11; Θέση γενικής | tai | — | — | 1 | — | — | —; Θέση γενικής | tatai | 3 | — | — | — | — | 4; Θέση γενικής | ta | 2 | — | — | — | — | 1 Σ η μ ε ί ω σ η: Στις μορφές tatai, tai κ.ά. υπάρχουν μερικές φορές τα εγκλιτικά μόρια g, gi, gu κ.ά. Στη θέση της αιτιατικής και της γενικής μπορεί να απαντά και ο τύπος Ta tą (χωρίς γραπτό σημείο ρινικότητας). Οι τύποι στη θέση της γενικής βρέθηκαν μόνο μετά από αρνητικά ρήματα, επομένως θα μπορούσε κανείς να τους θεωρήσει και τύπους της αιτιατικής. 027. Στις διαλέκτους, η σχέση των τύπων tai (tatai) με τους τύπους tas, tą της γενικευμένης αναφοράς στη θέση της ονομαστικής και της αιτιατικής είναι κάπως διαφορετική11. Στη διάλεκτο των Σαμογιτών, για τη δήλωση ενός γενικευμένου πράγματος χρησιμοποιούνται συνήθως οι αρσενικοί ενικοί τύποι: ονομαστική tas, αιτιατική tą12. 11 Το διαλεκτικό υλικό συγκεντρώθηκε από το αρχείο καρτελών του «Άτλαντα της λιθουανικής διαλεκτολογίας», από τους τυπωμένους τόμους και το αρχείο καρτελών του μεγάλου «Λεξικού της λιθουανικής γλώσσας», καθώς και μέσω ατομικών συνεντεύξεων. 12 Ότι στη διάλεκτο των Σαμογιτών ο τύπος της αντωνυμίας ουδετέρου γένους αντικαθίσταται από αρσενικό τύπο, το έχουν ήδη επισημάνει οι μελετητές αυτών των διαλέκτων· βλ. P. Jonikas, Pagramančio tarmė, Kaunas, 1939, σ. 60· J. Aleksandravičius, Vakarinė pajūrio žemaičių tarmė Vilnius, 1949 (χειρόγραφο), σ. 62. 63 Δεν είναι τόσο εύκολο αυτό, μην το λες. Pj. Αυτό είναι δύσκολο να το υπομείνει κανείς. Rt. Αυτό ήταν πολύ δύσκολο, αλλά τα καταφέραμε. Žd. Δέκα ρούβλια, αυτό είναι ακριβό. Skd. Είναι ευχάριστο να αλωνίζεις με τα αλώνια. Eig. Δεν είναι καλό που δεν θέλει να σπουδάσει. Ms. Είναι δύσκολο να σπουδάζεις αφού παντρευτείς. Dr. Δεν ξέρω τι είναι αυτό, αυτό που πονάει η κοιλιά. Klk. Δέκα καπίκια, τι είναι αυτό; Klk. Η επιστροφή κοστίζει δέκα ρούβλια, αυτό δεν είναι τίποτα. Lnk. Αν καθυστερήσει λίγο, δεν πειράζει. Yl. Αυτό μειώνει τον αριθμό των ανθρώπων, όχι όμως τον πόλεμο (αν αφήσουν την ατομική βόμβα). Pp. Το να είσαι μορφωμένος άνθρωπος είναι μεγάλη τύχη. Grg. Ξέρεις, είναι παλιά χρόνια — τι μπορεί να θυμάται κανείς πια. Lkv. Αυτό εξαρτάται από τη μητερούλα. Dov. Αυτό συνέβη την εποχή του πολέμου. Pln. Δεν μπορούσαν όλοι να το κάνουν αυτό. Pkl. Όταν ο τύπος tas, βρίσκεται στη θέση ονομαστικής του υποκειμένου, μπορεί να συνδυαστεί με τύπο επιθέτου ουδετέρου γένους που λειτουργεί ως κατηγορούμενο, πρβλ.: Αυτό είναι καλό για τα μάτια. Prk. Αυτό είναι δύσκολο. Als. Ωστόσο, παράλληλα με αυτό το σχήμα χρησιμοποιείται ήδη και ένα σχήμα με συμφωνούντες όρους: Είναι κακό που κρατά ζώα για μεγάλο διάστημα. Sg. (Πρβλ.: Αυτό δεν είναι καλό, δεν είναι καλά). Αυτό που δεν έχεις, το ξεχνάς. Krš. (Πρβλ.: Αυτό ξεχνιέται). Αυτό είναι σαν να μου το έχουν γράψει στο μέτωπο. Ms (Πρβλ.: Αυτό είναι γραμμένο). Είναι ψέμα ότι η καρδιά είναι υγιής. Nd(LKT 146) (Πρβλ.: Αυτό είναι ψέμα). Ό,τι είναι κόκκινο, είναι και όμορφο. Dr, Krtn, Tl, Rt (Πρβλ.: Ό,τι είναι κόκκινο, είναι και όμορφο). Ό,τι είναι γλυκό, είναι νόστιμο. Slnt. Ο τύπος Tai δεν υπάρχει στη διάλεκτο των Σαμογιτών, απ' όσο γνωρίζουμε. Αντί γι' αυτόν χρησιμοποιείται ο τύπος tā, σπανιότερα tatai, και μερικές φορές απαντά το tei. Ωστόσο, αυτοί οι τύποι έχουν συνήθως τη σημασία μορίου. Τι ανόητοι άνθρωποι! Klyr (LKŽ V 362). Τι ζέστη και τι λιακάδα! Slnt (Būg). Η επιστήμη είναι καλή. Stl. Λοιπόν, τι καλό νέο υπάρχει; Sd. Τι παλιό πράγμα είναι αυτό; Plt. Φέτος ήταν μια βροχερή χρονιά. Lž. Είναι επιδέξιος στις αταξίες. Kik. Ας δώσει τριάντα ρούβλια και τότε θα είμαστε εντάξει. Tl. Αν δεν το ξέρει η Νταπσεβτσιτσάιτε, τότε δεν το ξέρει κανείς. Sd. Αυτό δεν είναι καλό, γιατί ψοφούσαν τα μοσχάρια. Žr. Το να πετάς πέτρες σε έναν ηλικιωμένο άνθρωπο, είναι άραγε καλό αυτό; Žd. Αυτό δεν έχει καμία σημασία. Bdr. Να, έτσι λέω πως το να τρως κρεμμύδια κάνει καλό. Vg. Είναι μεγάλη τύχη. Krš. Στη διάλεκτο των Σαμογιτών, σε αντίθεση με τη λογοτεχνική γλώσσα, έχει εξομαλυνθεί το παράδειγμα κλίσης της γενικευμένης υπόδειξης — εδώ όλες οι πτώσεις έχουν αρσενικούς τύπους (tas, to, tam, tą, tuo, tame), όπως και στη λετονική γλώσσα, όπου αντί των τύπων ουδετέρου γένους της γλώσσας μας χρησιμοποιούνται επίσης αρσενικοί τύποι13. Στις διαλέκτους των Αουκστάιτις χρησιμοποιούνται για τη σημασία της γενικευμένης υπόδειξης τόσο ο ουδέτερος τύπος tai, όσο και οι αρσενικοί τύποι tas, tą. Οι τύποι tas, tą χρησιμοποιούνται συχνότερα στις ανατολικές διαλέκτους των Αουκστάιτις, αλλά απαντούν και στις δυτικές διαλέκτους των Αουκστάιτις. Αυτό είναι ακριβό. Ktk. Στα γερμανικά χρόνια αυτό ήταν ασήμαντο. Ar. Αυτό θέλω. Slč. Αυτό είναι δύσκολο να γίνει. Lb. Δεν είναι σωστό που δεν πήγες σ’ αυτήν. Sdb. Αρκεί μόνο να μην ξαπλώνεις, παιδί μου, αυτό είναι καλό. Slč. Αυτό είναι όλα ανοησίες. Pg. Αυτό είναι αλήθεια. Sdr. Δεν μου αρέσει αυτό. Klyr. Έπεσα από ψηλά, ίσως αυτό να έχει αντίκτυπο. Jd. Τι φαντάζεται αυτός (=σημαίνει). Vlkš. Αυτό δεν θα σου περάσει τόσο εύκολα. Kt. Αυτό του είχε κολλήσει ακόμη στο μυαλό. Brb. Αυτό συνέβη πριν από πολύ καιρό. Lbv. Αυτό θα μπορούσες ήδη να το ξέρεις. Skp. Δεν πληρώθηκα γι’ αυτό, ούτε για το κουβάλημα βιβλίων. Kdn. Είναι δύσκολο, χωρίς ειδικές έρευνες, να πούμε ποιες μορφές χρησιμοποιούνται συχνότερα στις διαλέκτους των Aukštaitija με τη σημασία της γενικευμένης αναφοράς — αυτό ή εκείνος, εκείνον στην αντίστοιχη θέση. (Το «tai» είναι εδώ συχνό και ως μόριο). Ωστόσο, ένα είναι σαφές: οι αρσενικές μορφές εκείνος, εκείνον 13 Žr. Mūsdienu latviešu literārās valodas gramatika, I, Rīga, 1959, p. 520. 64 με την προαναφερθείσα σημασία είναι συχνότερες στις διαλέκτους των Aukštaitija, ιδίως στις ανατολικές, απ’ ό,τι στη λογοτεχνική γλώσσα. Στα έργα των συγγραφέων που αποτυπώνουν περισσότερο τη ζωντανή ομιλία, για παράδειγμα στις μεταφράσεις του J. Balčikonis, οι αρσενικές μορφές εκείνος, εκείνον απαντούν επίσης σχετικά συχνότερα πλάι στο tai απ’ ό,τι σε άλλους συγγραφείς. Από την άλλη, οι αρσενικές μορφές εκείνος, εκείνον δεν έχουν ακόμη εδραιωθεί τόσο στις διαλέκτους των Aukštaitija όσο στις διαλέκτους των Žemaitija. Για παράδειγμα, οι εκφράσεις Tas nieks nėr, Kas tas yr και παρόμοιες είναι καθαρά ζεμαϊτικές. Kyla klausimas, kodėl literatūrinėje kalboje pirminė apibendrinto nurodymo forma vardininko ir galininko pozicijoje vis dėlto yra tai, ypač moksliniame bei publicistiniame stiliuje, o ne tas, tą, jeigu pastarosios tarmėse taip dažnai vartojamos. Čia smulkiau neliesime literatūrinės kalbos formavimosi istorijos14. Viena iš priežasčių ir, mūsų manymu, svarbiausia, kad literatūrinėje kalboje daugiau įsigali tai, o ne tas, tą, yra tai formos didesnis tikimas lietuvių kalbos gramatinei sistemai. Tai yra vienareikšmė forma, tuo tarpu tas, tą turi ir kitokių funkcijų — žymi ne tik apibendrintą, bet ir konkretų nurodymą. Be to, svarbu čia ir tų formų distribucija. Tas vietoj tai išlaiko literatūrinėje kalboje pastarosios formos apsuptis. Kaip tai, taip ir tas vartojama su bevardės giminės būdvardžiais bei dalyviais, plg.: Tai gražu (suderintų gimine žodžių modelis) ir Tas gražu (nesuderintų gimine žodžių modelis). Šių žodžių derinimas lietuvių kalboje yra tiek dar stiprus, kad, pavyzdžiui, žemaičių tarmėje vartojant čia tas (vietoj tai) atitinkamai keičiama ir būdvardžio ar dalyvio bevardės giminės forma vyriškosios giminės forma (tas gražus=tai gražu, tas parašytas=tai parašyta, žr. pavyzdžius aukščiau). Žemaičių tarmėje tokiam giminės išlyginimui tuo geresnės sąlygos, kad čia ir būdvardiškųjų žodžių bevardės giminės formos nyksta (į jų vietą braunasi ne tik vyriškosios, bet visų pirma moteriškosios giminės formos, taip pat prieveiksmiai). Taigi žemaičių tarmėje apibendrinto nurodymo paradigmos formų išlyginimo analogijai (pagal kitų linksnių vyriškosios giminės formas įsivedama vyriškosios giminės formos ir į vardininko bei galininko linksnius) labai neprieštarauja formų derinimo dėsnis. Tuo tarpu literatūrinėje kalboje ir aukštaičių tarmėse šie du dėsniai (paradigmos išlyginimo ir formų derinimo) sąvotiškai vienas kitam prieštarauja — paradigmos formų išlyginimui trukdo formų derinimo tendencija. Dėl tokių lietuvių kalbos gramatinės sistemos vidinių vystymosi dėsnių tai forma lietuvių literatūrinėje kalboje dar tebelieka savo pozicijas, nors šalia egzistuoja ir funkciškai tapačios tas, tą formos. Η σχέση των τύπων γενικευτικής υπόδειξης αυτό, εκείνος με άλλους τύπους αντωνυμιών 028. Bevardiės giminės forma tai ir vyriškosios giminės vienaskaitos formos tas, to, tam, tą, tuo, tame, kaip apibendrinto nurodymo formos, yra priešpastatytos ne tik konkretaus nurodymo gimininėms tas, ta formoms, bet taip pat jų semantiniams variantams jis, ji; šis, ši; šitas, -a; anas, -a; tas pats, ta pati ir kt. (žr. 004, 2). 14 Αξίζει να σημειωθεί ότι ο D. Kleinas στη γραμματική του θεωρεί τη φράση Αυτός είναι ο αγαπημένος μου γιος ως γραμματικό σφάλμα γένους (anomalia generis), αντί για Εκείνος είναι ο γιος μου (βλ. Πρώτη γραμματική της λιθουανικής γλώσσας, Vilnius, 1957, σ. 244). Ο A. Schleicher επίσης επισημαίνει ότι αντί για αυτός είναι ο αδελφός μου, αυτή είναι η αδελφή μου ορθότερες και παλαιότερες γλωσσικά είναι οι φράσεις: εκείνος ο αδελφός μου, εκείνη η αδελφή μου (βλ. A. Schleicher, Littauische Grammatik, Prag, 1856, σ. 300). Το τελευταίο παράδειγμα του A. Schleicher συνδέεται με τις περιπτώσεις συγκεκριμένης υπόδειξης εκείνος, εκείνη. 5. 520 65 Σε αυτή την αντίθεση, η άφυλη μορφή tai και η αρσενική ενικού tas μορφή σχετίζονται, μπορεί να πει κανείς, σχεδόν χωρίς ανταγωνισμό με τις έμφυλες μορφές όλων των προαναφερθέντων αντωνυμιών: όταν χρειάζεται να γίνει γενική αναφορά σε ένα αντικείμενο, χρησιμοποιούνται συνήθως οι μορφές tai ή tas (αρσενικό ενικού), ενώ όταν χρειάζεται να γίνει συγκεκριμένη αναφορά σε ένα αντικείμενο, χρησιμοποιούνται διάφορες έμφυλες μορφές που αναφέρθηκαν παραπάνω. Αυτό οφείλεται στο ότι, από όλες τις προαναφερθείσες αντωνυμίες, μόνο η αντωνυμία tas έχει ευρέως χρησιμοποιούμενη άφυλη μορφή, την tai, και μόνο για αυτή την αντωνυμία χρησιμοποιούνται ευρύτερα, με την ίδια σημασία όπως η άφυλη μορφή, οι μορφές του αρσενικού ενικού (tas, to, tam, tą, tuo, tame). Οι άλλες έμφυλες αναφορικές δεικτικές αντωνυμίες δεν σχηματίζουν άφυλους τύπους, με εξαίρεση τα περιστασιακά απαντώμενα šita, šitai15. Επίσης, οι μορφές του αρσενικού ενικού άλλων αντωνυμιών, εκτός από την tas, χρησιμοποιούνται σχετικά σπάνια με τη σημασία της γενικής αναφοράς. Εκτός από την tas, με αυτή τη σημασία απαντούν επίσης οι šitas, šis και tas pats16. Για τη συχνότητα χρήσης των προαναφερθεισών μορφών, βλ. τον πίνακα 5. 029. Η σπάνια χρήση των μορφών γενικής αναφοράς šita(i), šitas, šis (αρσενικό ενικού) μπορεί να εξηγηθεί από την εξουδετέρωση της σημασίας τους. Όπως οι μορφές συγκεκριμένης αναφοράς šitas, -a, šis, ši συχνά αντικαθίστανται από τις μορφές tas, -a, έτσι και αντί των μορφών γενικής αναφοράς šita(i), šitas, šis, συχνά μπορούν να χρησιμοποιηθούν οι μορφές tai, tas. Βλ.: Δεν ήξερα τίποτα γι’ αυτό. Kp. Μα είναι πράγματι κακό να τρώει ο σκύλος τόσο πολύ, όταν μένει μόνος. Db. Ακόμη κι αν αποφάσιζαν να σας αφαιρέσουν εκείνη την ποσόστωση, θα περάσει πολύς καιρός, και στο μεταξύ θα μπορούσατε να αποκτήσετε τέτοια γη, όση επιτρέπουν οι νόμοι. Πείτε το στον προϊστάμενο. KudR I 122. Μα ξέρετε, κύριε, για εκείνο που είπα για τα χρήματα, να το κρατήσετε μυστικό, — είπε τελικά ο Virpša στον Ivonas. — Δηλαδή, μήπως σκοπεύετε να αποσιωπήσετε κι αυτό; — ρώτησε ο Ivonas. PietA 33. Κάποιος πέταξε επίτηδες ένα ψόφιο σκυλί σ’ εμάς, τους Εβραίους, κοροϊδεύοντας την πίστη μας, που ίσως είναι πολύ καλύτερη από των ίδιων των χριστιανών, γιατί βλάστησε από τη δική μας… — Ω, αυτό αφήστε το κατά μέρος, κύριε! — διέκοψε σοβαρά ο προσβεβλημένος δικαστικός επιμελητής. VaižgP I 188. — Και επειδή η διοίκηση του Κάουνας κράτησε εμένα και τη γυναίκα μου στη φυλακή, μας ταλαιπώρησε, μας ανέκρινε, μας περιέφερε εδώ κι εκεί; Πόσα πέρασα, πόσες αιτήσεις υπέβαλα… ξόδεψα και την τελευταία δεκάρα… — Καλά, καλά. Γράψτε κι αυτό. VienPD, K 186. Σύμφωνα με τη συμφωνία, πρίγκιπα, το κάστρο του Knystautas έπρεπε από καιρό είτε να έχει καταστραφεί είτε να έχει παραδοθεί σε εμάς. Εσύ, πρίγκιπα, δεν το έκανες ως τώρα. VienPD,K 322. Δεν ξέρεις πως οι νεκροί δεν κατοικούν στο νεκροταφείο, αλλά στον ουρανό ή στην κόλαση, όπου ο καθένας, όσο ζούσε, κέρδισε με τα έργα του μια θέση; Αυτό δεν το έχεις ακούσει ποτέ; KrėvŠP 11. Στις προτάσεις αυτές, οι μορφές šita(i) και šitas, šis μπορούν εύκολα να αντικατασταθούν αντίστοιχα από τις μορφές tai ή tas. Βλ. το παράδειγμα όπου το šita(i) χρησιμοποιείται παράλληλα με το tai. Πες μου τώρα, δεν θα ήταν καλύτερα να είχαμε ασπαστεί τον καθολικισμό και να είχαμε γίνει αληθινοί χριστιανοί;… πρέπει να σου ομολογήσω πως κι εγώ πολλές φορές σκέφτηκα αυτό. Πολλές φορές μίλησα και γι’ αυτό. PietA 91. Βλ. επίσης το παράδειγμα όπου η άφυλη μορφή της αντωνυμίας šita(i) χρησιμοποιείται πλάι στο μόριο tai: Η μορφή šiai που απαντά σε παγιωμένες εκφράσεις, ιδίως δίπλα στο tai, μπορεί να είναι και δευτερογενής σχηματισμός κατ’ αναλογία προς το τελευταίο, πρβλ.: Μιλάς και γι’ αυτό και γι’ αυτό. KrėvR II 171. Σε σπάνιες περιπτώσεις, η σημασία της γενικής αναφοράς απαντά και στη θηλυκή μορφή ta pati, πρβλ.: Είτε θα πάρεις είτε όχι, τώρα είναι το ίδιο… — Για μένα είναι πάντα το ίδιο… KudR I 101. — Επειδή πρόκειται για μεμονωμένες περιπτώσεις, αυτή δεν εντάσσεται περαιτέρω στο συνολικό σύστημα των εξεταζόμενων μορφών. 66 Μορφές γενικευτικής υπόδειξης 5 lentelė BalčAP KrevŠP LzPr I Myk-PutAŠ PaukštAĶ PietA VaižgP I VencIGD tai Ονομ. 16 4 20 45 1 16 45 76 Αιτ. 23 16 15 26 9 50 64 31 Γεν. — — 1 — — 1 1 — tat(ai) Ονομ. 2 — — — — — 1 — Αιτ. — — — — — — — — Γεν. — — — — — — — — šita(i) Ονομ. — — — — — 1 — — Αιτ. — — — — — 5 — — Γεν. — — — — — — — — tas Ονομ. 9 2 2 5 — — — 3 Γεν. 32 21 25 40 3 49 38 33 Δοτ. 2 6 — 1 — 1 1 4 Αιτ. 4 2 — — 1 6 1 2 Οργ. 6 3 4 5 2 8 4 4 Τοπ. — — — — — — — — šitas Ονομ. — — — — — 2 — — Γεν. — — — — — 20 — — Δοτ. — — — — — — — — Αιτ. 1 — — — — 3 — — Οργ. — — — — — 2 — — Τοπ. — — — — — 2 — — šis Ονομ. — — 1 — — — — — Γεν. — 1 — — — — — — Δοτ. — — — — — — — — Αιτ. — — — — — — — — Οργ. — — 1 — — — — — Τοπ. — — — — — — — — tas pats Ονομ. 1 — — 2 — — 3 1 Γεν. — — — — — — — — Δοτ. — — — — — — — — Αιτ. 1 — — 3 1 — 2 1 Οργ. — — — — — — — — Τοπ. — — — — — — — — 5 * 67 Και αυτό που μου αρέσει πολύ (= μου αρέσει), είναι αυτό, ότι κι εσύ καταλαβαίνεις μια τέτοια συμπεριφορά… PietA 88. Όσον αφορά την εξουδετέρωση της σημασίας των μορφών šita(i), šitas, šis μεταξύ των μορφών συγκεκριμένης υπόδειξης šitas, -a, šis, ši και των μορφών γενικευτικής υπόδειξης šita(i), šitas, šis, η συμμετρία δεν διατηρείται. Οι μορφές Šita(i), šitas, šis είναι δευτερεύουσες παραλλαγές των μορφών tai, tas. Μαζί με τις τελευταίες αντιπαραβάλλονται στις έμφυλες μορφές συγκεκριμένης υπόδειξης (από τη μία πλευρά tai, tas, šita(i), šitas, šis, από την άλλη — tas, ta; šis, ši; šitas, -a; anas, -a; jis, ji κ.λπ.). 030. Η αρσενική μορφή ενικού tas pats της γενικευτικής υπόδειξης διαφέρει ως προς τη σημασία της περισσότερο από τις μορφές tai, tas (αρσενικό γένος ενικού), γι’ αυτό δεν είναι πάντοτε δυνατό να αντικατασταθεί από αυτές. Πρβλ.: Του συνέβη το ίδιο με εκείνον. BalčAP 50. Ούτε αυτόν ούτε τον τόπο του να ξανακαλέσεις αλλιώς, και πρόσταξε και τους άλλους το ίδιο. VaizgP I 137. Έβλεπαν, άκουγαν, σκέφτονταν και συλλογίζονταν το ίδιο με τον Έντβαρντας. VienPD, K 207. Πόσο πρόσφατα τα έλεγες αυτά, Γιούργκι! Γίνε ιερέας… Έτσι λοιπόν ρώτησε! SruogR II 173. Όπως είναι πολύτιμη για τον άνθρωπο η υγεία, έτσι και η υπερβολή της δεν είναι καλή: σπαταλώντας ό,τι περισσεύει, ο άνθρωπος συχνά τα εξαντλεί όλα. Το ίδιο συμβαίνει και με τα πλούτη. VaizgP I 72. «Τι όμορφος που είμαι! — σκέφτεται. — Τόσο διανοούμενος. Όλες με κοιτάζουν». Του φαίνεται πως τα κορίτσια, κοιτάζοντάς τον, σκέφτονται το ίδιο. PaukštAK 50. …όλοι τους θα απαντούσαν με τον ίδιο τρόπο πως αισθάνονται το ίδιο, πως είναι εξίσου θλιμμένοι, εξίσου χαρούμενοι. VaizgP I 217. Στις προτάσεις της πρώτης παραγράφου οι μορφές tas pat(s) θα μπορούσαν να αντικατασταθούν και από τις μορφές tai, tas, ενώ στις προτάσεις της δεύτερης παραγράφου οι μορφές tas pat(s) αντικαθίστανται δύσκολα από τις μορφές tai, tas. Λόγω της διαφοροποιητικής σημασίας της, η αρσενική μορφή ενικού tas pats, η οποία λειτουργεί ως γενικευτική υπόδειξη, διατηρεί τη συμμετρία με τις μορφές συγκεκριμένης υπόδειξης tas pats, ta pati. Ωστόσο, οι τελευταίες χρησιμοποιούνται σπάνια ως αναφορικές και, επιπλέον, παρουσιάζουν κάποια στερεοτυπική χρήση — απαντούν κυρίως σε εκφράσεις όπως: Prieangelis μικρός, ο ίδιος χωρίς φράχτες. ŽemR I 56. Τα χωράφια παλιά, μικρά, όλα εξίσου χορταριασμένα. ŽemR I 172. Μία αγελάδα, και μάλιστα γέρικη αγελάδα. Pš. Γι’ αυτό και η συμμετρία των μορφών tas pats, ta pati (μορφές συγκεκριμένης υπόδειξης) με το tas pats (αρσενική μορφή ενικού γενικευτικής υπόδειξης) δεν είναι επίσης ισχυρή. Παρεμπιπτόντως, σε ορισμένες περιπτώσεις η μορφή tas pat(s) γενικευτικής σημασίας πλησιάζει το επίρρημα taip pat, πρβλ.: Πέμπτη. Γράφω το ημερολόγιο… Παρασκευή. Το ίδιο (BaranR II 48) και Τρίτη. Έγραφα όλη μέρα στο γραφείο. Τετάρτη. Επίσης (BaranR II 43). Ωστόσο, αυτή η σύγκλιση των ελάχιστων μορφών δεν οφείλεται στη λειτουργία τους, αλλά αποκλειστικά στο συγκείμενο. 031. Η σχέση των μορφών tai, tas (αρσενικό γένος ενικού) με τις προαναφερθείσες μορφές γενικευτικής και συγκεκριμένης υπόδειξης μπορεί να παρασταθεί ως εξής: Συγκεκριμένη υπόδειξη Μη συγκεκριμένη (γενικευτική) υπόδειξη tas, ta; šitas, -a; šis, ši; anas, -a; jis, ji κ.ά. tai (tatai), tas; šita(i), šitas, šis tas pats, ta pati tas pats 68 032. Οι τύποι συγκεκριμένης αναφοράς με γένος tas, ta κ.λπ., όταν χρησιμοποιούνται με προκείμενα — ουσιαστικά που προηγούνται — υποκαθιστούν αυτά τα ουσιαστικά. Οι προτάσεις ή τα μέρη προτάσεων με προκείμενο και την αντωνυμία που το αναπληρώνει, η οποία έχει λειτουργία συγκεκριμένης αναφοράς, μπορούν να μετασχηματιστούν σε αναφορική πρόταση (μετασχηματισμός ενσωμάτωσης). Τότε οι τύποι συγκεκριμένης αναφοράς tas, ta κ.λπ. αντικαθίστανται συνήθως από τους τύπους της αναφορικής αντωνυμίας kuris, -i. Πρβλ.: 1) Ο Žolys πήρε μαζί του τον Kupstis για μπίρα. Δεν άφησε πίσω ούτε τον Petras. Αυτός, αν και με δυσκολία, έπρεπε όμως να υπακούσει στον θείο του. ŽemR I 162. ⇒ … Δεν άφησε πίσω ούτε τον Petras, ο οποίος, αν και με δυσκολία, έπρεπε όμως να υπακούσει στον θείο του. 2) Μαθαίνουμε τα νέα από την καλαθούνα, αυτή πηγαίνει συχνά στην αγορά. BalčAP 202. ⇒ Μαθαίνουμε τα νέα από την καλαθούνα, η οποία πηγαίνει συχνά στην αγορά. 3) … ο λύκος… πήδησε πάνω από τον κορμό και έριξε κάτω το αγοράκι. Οι άνθρωποι το αποκάλεσαν bridaitis. ValPJ 163. ⇒ ο λύκος… πήδησε πάνω από τον κορμό και έριξε κάτω το αγοράκι, το οποίο οι άνθρωποι αποκάλεσαν bridaitis. 4) Γύρισε να κοιτάξει και προς το orarykštė. Εκεί, όπως φάνηκε, είδε την Janikė. ŽemR I 200. ⇒ Γύρισε να κοιτάξει και προς το orarykštė, όπου, όπως φάνηκε, είδε την Janikė. 5) Και η πριγκίπισσα τού χάρισε ένα σπαθί, στολισμένο με χρυσά νομίσματα, τα οποία του φάνηκαν πολύ χρήσιμα. BalčAP 201. ⇒ Και η πριγκίπισσα τού χάρισε ένα σπαθί, στολισμένο με χρυσά νομίσματα, τα οποία του φάνηκαν πολύ χρήσιμα. 6) Η γιαγιά βρήκε δύο μεγάλα κέρατα. Από αυτά έφτιαξε δύο όμορφες σάλπιγγες. ValPJ 19 ⇒ Η γιαγιά βρήκε δύο μεγάλα κέρατα, από τα οποία έφτιαξε δύο όμορφες σάλπιγγες. Τέτοιοι μετασχηματισμοί είναι δυνατοί, επειδή στα παραδείγματα αυτά οι τύποι tas, ta και kuris, -i είναι λειτουργικά ταυτόσημοι: καταλαμβάνουν την ίδια θέση και αναπληρώνουν το ίδιο ουσιαστικό, δηλαδή έχουν το ίδιο προκείμενο17. Εκτός από το kuris, -i, την ίδια λειτουργία επιτελεί και το katras, -a. Και τα δύο είναι δομικά προσδιορισμένα — αποκτούν αναφορική λειτουργία μόνο σε ορισμένους τύπους αναφορικών προτάσεων — και γι’ αυτό πρέπει να θεωρούνται συντακτικές παραλλαγές των αναφορικών τύπων jis, ji; tas, ta; šis, ši κ.λπ.18. Σε σπάνιες περιπτώσεις, αντί των kuris, -i, katras, -a απαντά και το άφυλο kas. Δεν βλέπω άνθρωπο που να μπορεί να πάρει τη σημαία. Lnky (LKŽ V 364). Έχω μια νεαρή κοπέλα πέρα από το χωραφάκι, που γαληνεύει την καρδούλα μου. Všk (LKŽ V 364). 033. Apibendrinto nurodymo formos tai, tas (vyr. g. vn.) ir kt., kurių antecedentai yra visa frazė (paprastai sakinys arba sakinio dėmuo), vartojant įjungiamąją reliatyvinę transformaciją, niekada nepakeičiamos kuris, -i (katras, -a) formomis. Aukščiau minėtos formos reliatyviniame sakinyje gali būti pakeistos tik giminės kategorijos neturinčio santykinio įvardžio kas formomis. Οι τύποι tai, tas αντικαθίστανται από τον τύπο kas (θέση ονομαστικής). 1) Κοίταξε το ρολόι. Αυτό ήταν σημάδι ότι έπρεπε να φύγει. PaukštAK 143. ⇒ Κοίταξε το ρολόι, πράγμα που ήταν σημάδι ότι έπρεπε να φύγει. 2) Τα όργανα της αφής είναι πολύ ανεπτυγμένα, και αυτό έχει ζωτική σημασία για τη φάλαινα όταν καταδύεται και αναδύεται. IvanPŽ 204. ⇒ Τα όργανα της αφής είναι πολύ ανεπτυγμένα, πράγμα που έχει ζωτική σημασία… 3) Γι’ αυτό και το κτήμα του, αν και όχι πολυτελές, είναι υποδειγματικό, και αυτό αποτελεί ακόμη μεγάλη σπανιότητα εδώ. SimonAŠL 53. ⇒ Γι’ αυτό και το κτήμα του, αν και όχι πολυτελές, είναι υποδειγματικό, πράγμα που αποτελεί ακόμη μεγάλη σπανιότητα εδώ. 4) Ο στρατιώτης εκείνος άρχισε να ζει ευχάριστα: πήγαινε τακτικά στα θέατρα, περπατούσε συχνά στον βασιλικό κήπο και μοίραζε χρήματα στους φτωχούς. Από τη δική του πλευρά, αυτό ήταν πολύ καλό. BalčAP 22. ⇒ Ο στρατιώτης εκείνος άρχισε να ζει ευχάριστα: πήγαινε τακτικά στα θέατρα, περπατούσε συχνά στον βασιλικό κήπο και μοίραζε χρήματα στους φτωχούς, πράγμα που από τη δική του πλευρά ήταν πολύ καλό. 17 Για τις συνθήκες του αναφορικού μετασχηματισμού βλ. Noam Chomsky, Current Issues in Linguistic Theory, The Structure of Language, New Jersey, 1964, σ. 71. 18 Βλ. A. Valeckienė, ό.π., σ. 145. 69 Πρβ. τις ακόλουθες προτάσεις με το kas αντί των δυνατών tai, tas: Ο [ιερέας] τον υποδέχτηκε με καλοσύνη· ενώ του φιλούσε το χέρι, του χάιδεψε το κεφάλι με το άλλο, πράγμα που (=tai, tas) συγκίνησε ακόμη και τον Benediktas. VaižgP I 83. Αν τύχει ποτέ να χρειαστεί να φύγουν όλοι από το σπίτι, — πράγμα που (=tas) συμβαίνει σπάνια, — τότε οι πόρτες κλειδώνονται από μέσα και ο τελευταίος βγαίνει από το παράθυρο. SimonAŠL 84. Τα σημερινά μας επώνυμα, όπως, για παράδειγμα, τα Daukšas, Daujotas, Gedminas, Daugilas, Dargis, Gedvilas κ.ά., ήταν ακόμη τον δέκατο έκτο αιώνα προσωπικά ονόματα, πράγμα που (=tai, tas) φαίνεται καθαρά από τον κατάλογο των ευγενών του 1528. BūgRR I 203. Οι τύποι tai, tą αντικαθίστανται από τον τύπο ką (θέση αιτιατικής). 1) Pasinėręs vandenyje, bet pritrūkęs oro, žvėris dažnai tik iškiša savo šnerves atsidusti ir tai padaro taip ramiai, kad sunku jį pastebėti. IvanPŽ 232. ⇒ …žvėris dažnai tik iškiša savo šnerves atsidusti, ką padaro taip ramiai… 2) Skausmo debesėlis perbėgo visiems per kaktą, prisiminus mirusį tėvelį. Tai pastebėjusi, motinėle tarė. ŽemR I 154. ⇒ Skausmo debesėlis perbėgo visiems per kaktą, prisiminus mirusį tėvelį, ką pastebėjusi, motinėle tarė. 3) Pro šalį nunešė neštuvuose sužeistą žemaitį; kraujo srovelė lydėjo jį nuo tvirtovės sienų iki palapinės. Nei Vytautas, nei kiti bajorai ir kariai į tai dėmesio neatkreipė. VienPD, K 323. ⇒ … į ką nei Vytautas, nei kiti bajorai ir kariai dėmesio neatkreipė. 4) Rodėsi, per metus, per dvejus ir nušvies visus čia tamsoje rusinčius. Atgaivins, perauklės, kilniais idealais uždegęs… Ir pats už tai susilauks pagarbos, net šlovės. PaukštAK 102. ⇒… Atgaivins, perauklės, kilniais idealais uždegęs…, už ką ir pats susilauks pagarbos… Πρβ. τις ακόλουθες προτάσεις με το ką αντί των δυνατών tai, tą: …στη μακρινή αρχαιότητα υπήρχαν ελάφια στη Λιθουανία (για το οποίο (=tai, tą) μαρτυρούν τα λείψανα που αναφέρθηκαν εδώ). IvanPŽ 263. Καθώς μιλούσα έτσι πολλή ώρα, οι ακροατές άρχισαν να ροχαλίζουν γκρρ-γκρρ, πράγμα που βλέποντας (=tai, tą), έσβησα σιγά τη λαμπάδα με ένα φύσημα και πήγα να κοιμηθώ. ValPJ 117. Η λέξη pavojaus έχει ετυμολογικό «v» ανάμεσα στα φωνήεντα «a» και «o», πράγμα που (=tai, tą) δείχνουν η διαλεκτολογία, η ιστορία της λέξης και η ετυμολογία. BūgRR I 107. Με τον ίδιο τρόπο ο τύπος to αντικαθίσταται από το ko, ο τύπος tam — kam, ο τύπος tuo — kuo κ.ο.κ. 1) Στα παλιά χρόνια, μετά το μούδιασμα, πυροβολούσαν αμέσως πακ-πακ· σήμερα δεν το κάνουν αυτό. ValPJ 107. ⇒ …κάτι που σήμερα δεν κάνουν. 2) Ο Šešiavilkis ήταν εντελώς αγράμματος· δεν ήξερε ούτε να γράφει ούτε να διαβάζει. Γι’ αυτό του ήταν τόσο δύσκολα κάθε είδους «ασκήσεις». VaižgP I 93. ⇒… γι’ αυτό του ήταν τόσο δύσκολα κάθε είδους «ασκήσεις». Πρβ.: Χτυπούσε επανειλημμένα αυτό το δέντρο με το μέτωπό του, εξαιτίας του οποίου (=to) το δέντρο είχε γείρει στο πλάι. IvanPŽ 293. … το έθιμο αυτών των νεράιδων εξακολουθούν να τηρούν τα κορίτσια γύρω από το Biržai και το Pabiržė, πράγμα που (=to) εδώ και καιρό δεν ισχύει στη Žemaitija. ValPJ 90. Αποφασίστηκε να στηθούν τραπέζια τιμής και να γίνει συμπόσιο στο κέντρο των ειδωλολατρών. Γι’ αυτό επιλέχθηκε και κατάλληλος χώρος. VienPD,K 379. ⇒…για το οποίο επιλέχθηκε και κατάλληλος χώρος. … Υποσχέθηκε να προσπαθεί όσο μπορούσε, ώστε να μην της λείψει ποτέ τίποτε… Φρόντιζε, όπως φαίνεται, γι’ αυτό όσο μπορούσε μέχρι τώρα. ŽemR I 146. ⇒ … πράγμα για το οποίο, όπως φαίνεται, φρόντιζε όσο μπορούσε μέχρι τώρα. 034. Η αντικατάσταση των μορφών γενικευτικής αναφοράς αυτό, εκείνο από τις μορφές ποιος είναι δομικά περιορισμένη στις περισσότερες περιπτώσεις. Οι δυνατότητες χρήσης των μορφών ποιος είναι πολύ πιο περιορισμένες από εκείνες των μορφών αυτό, εκείνο που αναφέρθηκαν παραπάνω. Οι μορφές ποιος μπορούν να εμφανίζονται σε αναφορική πρόταση μόνο μετά το antecedent. Το antecedent και η αντωνυμία ποιος πρέπει να βρίσκονται στην ίδια πρόταση. Μια ανεξάρτητη πρόταση με την αναφορική αντωνυμία ποιος συνήθως δεν αρχίζει- 70 Σε αυτή την περίπτωση, πριν από τη σχετική μορφή kas συνήθως προηγείται ακόμη το δεικτικό μόριο štai, πρβλ.: Αυτοί οι τσιτσιλικάι είναι άνθρωποι σοφοί. Και θέλουν το καλό των ανθρώπων. Και το κάνουν. Αλλά υπάρχουν επικίνδυνοι αλήτες. Ληστές. Που χρησιμοποιούν το όνομα των τσιτσιλικάι και υποκινούν τη βία, καίνε αγροικίες και σκοτώνουν ανθρώπους. Αυτό (=αυτό, εκείνο) δεν είναι σωστό. SruogR II 202. Ένα παιδαρέλι με συναντά, με δένει στο κατάρτι του πλοίου και με ρίχνει στην τρικυμισμένη θάλασσα. Εν τω μεταξύ, το άλογο του βασιλιά χαίρεται τα χρυσά πέταλα και ανασηκώνει τη μύτη του. Να τι με εξοργίζει περισσότερο! BalčAP 102. Η αναφορική αντωνυμία kas, με αναφορική λειτουργία, στην αρχή της πρότασης είναι σπάνια και ασυνήθιστη περίπτωση, πρβλ.: Τα παιδιά άρπαζαν τον γερανό από το ράμφος και γελούσαν «κι-κι-κι». Βλέποντας αυτό (=αυτό, εκείνο), άρχισα να τρίζω τα δόντια μου. ValPJ 77. Η αντικατάσταση των τύπων γενικευτικής αναφοράς tai, tas με τύπους kas είναι συχνά δυνατή μόνο με ορισμένες αλλαγές στη δομή της πρότασης — με αναδιάταξη των όρων, αλλαγή της σειράς των προτάσεων-μερών, συνένωση δύο ή περισσότερων προτάσεων σε μία κ.ο.κ. 1) Αυτό που συγκλόνισε ιδιαίτερα τον Hans Cvibakas ήταν ότι ανάμεσα στους σταυροφόρους που είχαν φτάσει είδε ελεύθερους τον Külgailis και τον Šarka. VienPD,K 334. ⇒Ο Hansas Cvibakas είδε ελεύθερους τον Külgailis και τον Šarka ανάμεσα στους σταυροφόρους που είχαν φτάσει, πράγμα που τον συγκλόνισε ιδιαίτερα (τον Hans Cvibakas). 2) Κάποιο αρπακτικό είχε κατασπαράξει το άλογό του ενώ έβοσκε στο δάσος, και ο Miškinis νόμιζε ότι αυτό ήταν έργο λύκων. IvanPŽ 186. ⇒Κάποιο αρπακτικό είχε κατασπαράξει το άλογό του ενώ έβοσκε στο δάσος, πράγμα που, όπως νόμιζε ο Miškinis, ήταν έργο λύκων. 3) Μακάρι να μου είχε πει έστω και μισή λέξη: αν ήσουν διάβολος ή τι ήσουν, γιατί έσπασες ή βάλε άλλο; Εγώ αυτό περίμενα με λαχτάρα, κι εκείνη — ούτε λέξη! ŽemR I 136⇒. Μακάρι να μου είχε πει έστω και μισή λέξη: αν ήσουν διάβολος ή τι ήσουν, γιατί έσπασες ή βάλε άλλο (αυτό που περίμενα με λαχτάρα), κι εκείνη — ούτε λέξη! Σε πολλές περιπτώσεις, εξαιτίας διαφόρων περιστάσεων των συμφραζομένων, η αντικατάσταση των τύπων γενικευτικής αναφοράς tai, tas με τύπους kas είναι εντελώς αδύνατη. α) Όταν υπάρχει εκτενέστερο συμφραζόμενο και αυτό στο οποίο γίνεται αναφορά παρεμβάλλεται ανάμεσα σε άλλα προτασιακά μέρη ή διατυπώνεται ασαφώς. Ανάμεσα στη μύτη και το μάτι βρίσκεται ένας ορισμένος αδένας που παράγει λιπαρή αλοιφή. Με αυτή την αλοιφή το ζωάκι αλείφει και κάνει μασάζ στα φτερά του και σε άλλα δερματικά εξαρτήματα. Αυτή η ενέργεια, όπως φαίνεται, είναι πολύ σημαντική για τη νυχτερίδα, επειδή ακόμη κι όταν πιαστεί, εκμεταλλεύεται κάθε στιγμή για να κάνει την περιποίησή της. Αυτό σχετίζεται με εξαιρετικά ευαίσθητα αισθητήρια όργανα μικροσκοπικού μεγέθους, κατανεμημένα σε όλο το δέρμα. IvanPŽ 29. — — Και τι φοβάσαι, νυφούλα μου; — ρώτησε ξαφνικά και μυστηριωδώς τη νύφη η πεθερά, — μήπως τη Stašenytė;.. Μη φοβάσαι, κορούλα μου. Αφού το άκουσαν και ότι το παραγγείλαμε και ότι ετοιμαζόμαστε… Αν ήθελε… Μην το σκέφτεσαι καθόλου (ότι ο γιος αποπλάνησε τη Stašenytė), όλοι το έχουν πια ξεχάσει. VienPD, K 157. β) Όταν ο τύπος tai, tas εμφανίζεται σε ερωτηματική πρόταση ή σε αναφορική δευτερεύουσα πρόταση με ερωτηματικά μόρια και ερωτηματικές-αναφορικές αντωνυμίες ή επιρρήματα. Μόλις είδες την πλύστρα και θέλεις να χτίσεις εκκλησία πάνω τους! Ποιος μπορεί να το κάνει αυτό;! ŽemR I 50. Ο Adomukas δεν είχε ακόμη καταλάβει πλήρως τι σήμαινε αυτό — δεν έχεις πια τον θείο σου. VaizgRR I 154. — Και εσύ, γιε μου, χρειάζεσαι άραγε ακριβώς το ίδιο; Όλοι οι άνθρωποι απορούν!.. — Alfonsiuk, είναι άραγε αλήθεια (ότι ετοιμάζεται να παντρευτεί την Gliaudelė);! VienPD,K 106. — Ας ελπίσουμε ότι οι χριστιανοί δεν θα μας επιτεθούν, έστω και τη νύχτα, — απάντησε η Knystautienė, και ο Griezė δεν κατάλαβε αν αυτό του το υπενθύμισαν επίτηδες, αναφερόμενοι στην τακτική των σταυροφόρων, ή αν ήταν απλώς σύμπτωση. VienPD,K 377. …ο δούκας διπλασίασε τα στρατεύματά του, και τι όφελος έχουμε εμείς από αυτό; VienPD,K 436. Εσύ έδωσες τα κλειδιά στον Siesčencas! Ξέρεις πώς θα προσβληθεί εξαιτίας 71 αυτοί όλοι ευγενείς; SruogR II 140. [Ciolekas] Ποιος φυσάει και ποιος όχι, αλλά ο αξιοσέβαστος επίσκοπος της Κρακοβίας είναι λάτρης των φουσκάλων… [Zbignievas] Τι θέλει να πει ο επίσκοπος μ’ αυτό; SruogR II 60. c) Όταν οι τύποι tai, tas εμφανίζονται σε απαντήσεις σε ερωτήσεις ή σε άλλες περιπτώσεις όπου αλλάζει το γλωσσικό επίπεδο (ευθύς λόγος — λόγος του συγγραφέα, λόγος ενός και — λόγος άλλου προσώπου, ερώτηση — δήλωση του ίδιου προσώπου κ.ο.κ.). Μήπως οι πρίγκιπες Mindaugas και Gediminas συναναστρέφονταν με τους σταυροφόρους; Ω, Πανάρχαιε, τέτοιο πράγμα δεν έχει ξανακουστεί! VienPD,K 282. [Ciolekas] Κάποιος άλλος, ας πούμε, σαν κι εσένα, αγαπητέ γείτονα, κάπου σε μια μάχη, όπως στο Γκρούνβαλντ, αφού μαχαιρώσει έναν πληγωμένο ιππότη και περιπλανηθεί, θα παρουσιαστεί στο βασιλικό προθάλαμο — και να ’τος ήδη επίσκοπος, άνδρας του κράτους! [Zbignievas] Αυτή είναι κακόβουλη συκοφαντία, επίσκοπε της Πόζναν! Ο Vytautas το επινόησε από ζήλια! SruogR II 50. — Γιατί έκλεψες το μαντίλι της Valulė Palutė; Οι άνθρωποι μου καίνε τα μάτια γι’ αυτό. PaukštAK 90. «Ευχαριστώ, ευχαριστώ, γιαγιάκα, το τραγουδάκι σας είναι πολύ όμορφο!» Ακούγοντάς το αυτό, η γιαγιά άρχισε να γελάει κι-κι-κι. ValPJ 20. Συνεχίζεις την παλιά συνήθεια; Να σκουπίζεσαι;! Αυτό δεν χρειάζεται εδώ. ŽemR I 75. d) Όταν τους τύπους tai, tas τους επεξηγεί μια δευτερεύουσα πρόταση που καταλαμβάνει θέση συντακτικού όρου. Τη δευτερεύουσα πρόταση μπορεί να εισάγει είτε αναφορική αντωνυμία ή επίρρημα είτε σύνδεσμος. Οι τύποι tai, tas λειτουργούν ως λέξεις αναφοράς για τους τύπους των αναφορικών αντωνυμιών και επιρρημάτων. Αυτό και μόνο εμποδίζει την αντικατάσταση των τύπων tai, tas από τύπους του kas. Αυτό που ο γέρος Vidmantas προφήτεψε αστειευόμενος, αφού ήπιε μπίρα, συνέβη απροσδόκητα και γρήγορα. VaižgP I 67. Το πώς, το πότε και το ποιος από αυτούς ήρθε πρώτος στη Λιθουανία παραμένει καλυμμένο από τις ομίχλες των βαθιών αιώνων. VaižgP I 60. Και ό,τι δεν έχει κανείς στη γλώσσα του, δύσκολα το συνηθίζει. BūgRR I 396. Θα διεκδικήσω για μένα μόνο ό,τι μου ανήκει. VienPD,K 455. …αρκεί να δει πως δεν θέλεις να τεμπελιάζεις. ŽemR I 151. Τι όφελος θα έχει από αυτό, αν το κτήμα μου γίνει στάχτη; SruogR II 205. Και η οικογένεια των Šešiavilkiai αρκούνταν σε ό,τι έπαιρνε. VaižgP I 231. Και ο πρίγκιπας διέφερε από τους ευγενείς του ως προς αυτό: ήταν δυνατότερος από όλους. VienPD,K 328. e) Όταν οι τύποι tai, tas εμφανίζονται σε δευτερεύουσα πρόταση που συνδέεται με σύνθετους συνδέσμους όπως kad… tai, jei… tai κ.ά. … το να καλούσε ο δικός του τον δικό του να πολεμήσουν μαζί έναν κοινό εχθρό, αυτό δεν είχε συμβεί ακόμη στη Žemaitija! VienPD,K 282. … αν ο γεωργός θέλει να θερίσει καλό σπόρο, τότε πρέπει πρώτα να ρίξει καλό λίπασμα. DonR 49. f) Όταν οι τύποι tai, tas εμφανίζονται σε δευτερεύουσες προτάσεις αντικειμενικές, αιτιολογικές, υποθετικές, παραχωρητικές κ.ά., με τους αντίστοιχους συνδέσμους. «Ο Vytautas είναι προδότης!» — αυτό έλεγαν διαρκώς οι κάτοικοι του Marienburg και στρέφονταν ο ένας εναντίον του άλλου, λέγοντας πως εκείνος το είχε προβλέψει από καιρό. VienPD,K 380. Σύντομα και οι δυο τους… μιλούσαν πια μόνο λιθουανικά, αν και ο Gintautas δεν το απαιτούσε από αυτούς. VaižgP I 163. Ο ιππότης Griezė ταξίδευε επίσης μαζί τους και, όπως απαιτούσαν οι κανόνες και τα έθιμα, έμεινε όλη τη νύχτα έφιππος και φορώντας την πανοπλία του στην αυλή του μικρού κάστρου. VienPD,K 349. Καλύτερα θα ήταν η μητέρα να μην τον ξαναδεί καθόλου και να μην του γράψει τίποτα, γιατί κι αυτό θα μπορούσε να επηρεάσει τη δίκη… VienPD,K 133. Τους συνεχάρησαν οι γονείς, οι αδελφές, η κουμπάρα, οι παράνυμφοι, οι κουμπάροι, οι παράνυμφες, οι συγγενείς και όλοι οι προσκεκλημένοι. Επειδή για τους περισσότερους αυτό ήταν κάτι καινούργιο, όλοι συναγωνίζονταν και έκαναν ό,τι είχε κάνει ο πρώτος. VienPD,K 148. Αν αντικαταστήσουμε τους τύπους tai, tas με τύπους του kas στις προτάσεις αυτές, θα εξαλειφθεί η αιτιολογική, υποθετική, παραχωρητική κ.ά. σχέση, ενώ σε πολλές περιπτώσεις αυτό δεν είναι καν δυνατό, πρβ.: Είπε ότι εκείνος το είχε προβλέψει από καιρό ≠ (δεν ισοδυναμεί με) Είπε τι είχε προβλέψει εκείνος από καιρό. 72 g) Όταν οι μορφές tai, tas εμφανίζονται σε πρόταση ή σε όρο πρότασης που συνδέεται με το προηγούμενο συμφραζόμενο μέσω του συνδέσμου bet (αντιθετική σχέση). … αναγνώρισε τον ίδιο Σαμογίτη που τους οδήγησε τόσο επιδέξια μέσα από το έλος. Τον αναγνώρισε και ξαφνιάστηκε, αλλά αυτό τον κατέστρεψε, αν και μόνο τότε. VienPD,K 440. Είναι πιθανό ότι στον σχηματισμό υποειδών οικόσιτων σκύλων συνέβαλαν και άλλα είδη λύκων, αλλά αυτό αποτελεί απλώς εικασία. IvanPŽ 169. Ό,τι είχε θέσει ως στόχο πριν από δέκα χρόνια… σχεδόν το είχε ήδη επιτύχει. Αλλά, συγκρινόμενο με τις άλλες ασχολίες που ήδη ωρίμαζαν στο μυαλό του, αυτό ήταν μόνο η αρχή. VienPD,K 479. Κοίταξα τον Vičvienaitis μόνο μία φορά, αλλά εκείνος δεν το είδε. ŽemR I 136. Όταν ρωτήθηκαν από το κάστρο, απάντησαν ότι ούτε η αρχόντισσα Knystautienė ούτε η κόρη της βρίσκονταν μέσα. Αλλά κανείς δεν ήθελε να το πιστέψει. VienPD,K 394. Σε ορισμένες προτάσεις, αν παραλειφθεί το bet, οι μορφές tai, tas θα μπορούσαν να αντικατασταθούν από μορφές kas, αλλά τότε θα εξαλείφονταν η αντιθετική σχέση. h) Όταν οι μορφές tai, tas εμφανίζονται σε ξεχωριστή πρόταση ή σε όρο πρότασης, ο οποίος συνδέεται με το προηγούμενο συμφραζόμενο χωρίς συνδέσμους, με επεξηγηματικές, αντιθετικές, αντικειμενικές, αιτιολογικές κ.ά. σχέσεις. Όταν τα βρουν (τα ζαρκαδάκια), οι άνθρωποι μερικές φορές σκέφτονται ότι έχουν χαθεί και νομίζουν πως θα κάνουν καλά αν τα πάρουν σπίτι. Αυτό είναι λάθος. IvanPŽ 242. Σε καμία περίπτωση δεν πρέπει να κρατούν αρσενικό εκεί όπου υπάρχουν παιδιά· αυτό είναι επικίνδυνο. IvanPŽ 244. Σε σύγκριση με τα άγρια πρόβατα, το οικόσιτο δεν είναι εκείνο το ζωηρό, προσεκτικό και θαρραλέο ζωάκι, αλλά ένα πλάσμα με χοντροκομμένο νου. Αυτό είναι αποτέλεσμα της ανθρώπινης παρέμβασης. IvanPŽ 285. i) Όταν οι μορφές tai, tas εμφανίζονται σε πρόταση ή σε όρο πρότασης που συνδέεται με το προηγούμενο συμφραζόμενο με προσθετική σχέση. Η αντικατάσταση των μορφών tai, tas από μορφές kas θα καταργούσε αυτή τη σχέση. Όταν ο Eduardas επέστρεψε ύστερα από λίγο, ο Alfonsas κατάλαβε αμέσως ότι είχε ήδη εμπλακεί. Το κατάλαβε και η μητέρα. VienPD,K 144. …όμως, όταν ο Άγγλος ιππότης έστρεψε το άλογό του έτσι ώστε να μπορεί ευκολότερα να καλυφθεί με την ασπίδα του από τα χτυπήματα του αντιπάλου αντί να επιτεθεί, όλοι κατάλαβαν πως πλησίαζε η αποφασιστική ώρα. Το κατάλαβαν και ο αδελφός Hansac και ο ιππότης Drankas. VienPD,K 345. Οι χωρικοί ήξεραν πως ο Benediktas είχε χάσει τα λογικά του· ήξεραν επίσης για τα μυστηριώδη ταξίδια του στον γέρο εφημέριο και στη μακρινή πόλη. Και δεν το ξέχασαν, γιατί τα ταξίδια στον εφημέριο επαναλαμβάνονταν. VaižgP I 84. Δεν είναι εδώ ο σκοπός να απαριθμηθούν όλες οι περιπτώσεις στις οποίες η αντικατάσταση των μορφών tai, tas από μορφές kas περιορίζεται δομικά και σημασιολογικά. Οι περιπτώσεις αυτές είναι πολλές19. Είναι σημαντικό να τονίσουμε ότι το πεδίο χρήσης των μορφών tai και tas είναι πολύ ευρύτερο από το πεδίο χρήσης των μορφών kas αντίστοιχης σημασίας. Οι μορφές tai, tas είναι εδώ πρωτογενείς, ενώ οι μορφές kas δευτερογενείς. Μεταξύ των μορφών γενικευμένης αναφοράς tai, tas και kas υπάρχει η ίδια σχέση όπως μεταξύ των μορφών συγκεκριμένης αναφοράς jis, ji; tas, ta; šis, ši και kuris, -i; katras, -a κ.ά. Οι μορφές kuris, -i; katras, -a είναι πρόσθετη συντακτική παραλλαγή των μορφών jis, ji; tas, ta; šis, ši κ.ά., ενώ οι μορφές kas αποτελούν την ίδια συντακτική παραλλαγή των μορφών tai, tas. Λαμβάνοντας υπόψη όλα αυτά, μπορεί να καταρτιστεί το ακόλουθο σχήμα των σχέσεων μεταξύ των προαναφερθεισών μορφών: 19Σε παρόμοιες περιπτώσεις περιορίζεται επίσης η χρήση των μορφών kuris, -i; katras, -a στη θέση των μορφών συγκεκριμένης αναφοράς jis, ji; tas, ta; šis, ši κ.ά. 73 Συγκεκριμένη αναφορά Μη συγκεκριμένη (γενικευμένη) αναφορά jis, ji; tas, ta; šis, ši; šitas, -a; anas, -a ir kt. tai (tatai), tas, šita(i), šis, šitas ir kt. kuris, -i; katras, -a ir kt. kas Το μοντέλο που σχηματίζουν αυτές οι συσχετιζόμενες μορφές μπορεί να απεικονιστεί γραφικά ως εξής: A B C D όπου A = jis, ji; tas, ta κ.ά., B = kuris, -i; katras, -a κ.ά., C = tai, tas κ.ά., D = kas. Οι ισόμορφες σχέσεις αυτών των αντωνυμιών είναι A: B = C: D ή A: C = B: D. Παραλήφθηκε στις 26. III. 1973. А. ВАЛЯЦКЕНЕ ΤΥΠΟΣ ΟΥΔΕΤΕΡΟΥ ΓΕΝΟΥΣ ΤΗΣ ΑΝΤΩΝΥΜΙΑΣ TAI ΚΑΙ Η ΣΧΕΣΗ ΤΗΣ ΜΕ ΑΛΛΟΥΣ ΤΥΠΟΥΣ ΑΝΤΩΝΥΜΙΩΝ Περίληψη Στο άρθρο προσδιορίζεται η αμετάβλητη σημασία της αντωνυμίας ουδέτερου γένους tai και οι ισομορφικές της σχέσεις με τους τύπους αρσενικού και θηλυκού γένους tas, ta, καθώς και με άλλους τύπους αντωνυμιών. Τύπους και των τριών γενών tas, ta, tai έχουν μόνο οι αντωνυμίες με αναφορική σημασία, ενώ η δεικτική αντωνυμία (με τη στενή έννοια του όρου) έχει μόνο δύο τύπους: tas, ta. Κοινό χαρακτηριστικό των αναφορικών τύπων tas, ta, tai είναι ότι όλοι καταλαμβάνουν τη θέση μιας πτωτικής μορφής ουσιαστικού — επιτελούν ουσιαστική λειτουργία. Ο τύπος tai αντιδιαστέλλεται προς τους τύπους tas, ta ως προς τη φύση της δεικτικότητας: οι τύποι tas, ta εκφράζουν συγκεκριμένη, ορισμένη υπόδειξη, ενώ η αμετάβλητη σημασία του τύπου tai είναι γενικευμένη, αόριστη υπόδειξη. Οι τύποι αυτοί έχουν επίσης διαφορετικά αναφορικά προηγούμενα. Ως αναφορικά προηγούμενα των τύπων tas, ta λειτουργούν ορισμένα ουσιαστικά (συνήθως σε προθετική θέση). Αναφορικά προηγούμενα του τύπου tai μπορούν να είναι όχι μόνο ουσιαστικά, αλλά συχνότερα μια ολόκληρη φράση (σύνολο λέξεων, πρόταση, παράγραφος), η οποία μπορεί να βρίσκεται τόσο σε προθετική όσο και σε μεταθετική θέση. Οι τύποι tas, ta συμφωνούν με τα αναφορικά τους προηγούμενα ως προς το γένος και τον αριθμό. Αυτές ακριβώς οι κατηγορίες συνιστούν τη διαφορά μεταξύ τους. Ο τύπος tai, που αποτελεί παλαιό τύπο της ονομαστικής–αιτιατικής πτώσης, εμφανίζεται μόνο στις θέσεις της ονομαστικής και της αιτιατικής. Αντίθετα, οι τύποι συγκεκριμένης υπόδειξης tas, ta χρησιμοποιούνται στις θέσεις όλων των πτώ- 74 σεων. Συνεπώς, η αντίθεση tai: tas, ta δεν είναι συμμετρική. Στο πεδίο της γενικευμένης υπόδειξης δεν λειτουργούν όλοι οι πτωτικοί τύποι. Για την αποκατάσταση της συμμετρίας σχηματίζεται μια άλλη, καθαρά συντακτική αντίθεση. Εκτός από τον τύπο tai, με τη σημασία της γενικευμένης υπόδειξης χρησιμοποιούνται και τύποι ενικού αριθμού αρσενικού γένους: tas, to, tam, tą, tuo, tame. Οι τύποι θηλυκού γένους, καθώς και οι τύποι πληθυντικού αριθμού, δεν έχουν αυτή τη σημασία. Έτσι, ο τύπος tas στη λιθουανική γλώσσα είναι ομώνυμος: με τη σημασία της συγκεκριμένης υπόδειξης συμφωνεί ως προς το γένος και τον αριθμό με το ουσιαστικό που αποτελεί το αναφορικό του προηγούμενο, ενώ με τη σημασία της γενικευμένης υπόδειξης δεν συμφωνεί με το αναφορικό προηγούμενο. Το tai και οι τύποι ενικού αριθμού αρσενικού γένους tas, to, tam, tą, tuo, tame, ως τύποι γενικευμένης υπόδειξης, αντιδιαστέλλονται προς τους τύπους συγκεκριμένης υπόδειξης tas, ta. Οι τύποι γενικευμένης υπόδειξης tai και tas συνενώνονται σε ένα κοινό παράδειγμα κλίσης και κατανέμονται ανάλογα με τη θέση που καταλαμβάνουν ως εξής: ονομ. tai (tas), γεν. to, δοτ. tam, αιτ. tai (tą), οργαν. tuo, τοπ. tame. Στο εν λόγω παράδειγμα κλίσης, το tai είναι ο πρωτογενής τύπος στις θέσεις της ονομαστικής και της αιτιατικής, ενώ το tas, tą στις αντίστοιχες θέσεις είναι δευτερογενές. Οι τελευταίοι τύποι υπόκεινται σε δομικούς και υφολογικούς περιορισμούς και, σε ορισμένες περιπτώσεις, έχουν διαλεκτική χροιά. Στατιστικά, η χρήση των tas και tą στις θέσεις των αντίστοιχων πτώσεων αποτελεί μικρό ποσοστό. Οι τύποι γενικευμένης υπόδειξης tai, tas αντιδιαστέλλονται όχι μόνο προς τους τύπους συγκεκριμένης υπόδειξης tas, ta, αλλά και ταυτόχρονα προς τα σημασιολογικά τους συνώνυμα jis, ji; šitas, -a; šis, ši; anas, -a; tas pats, ta pati κ.ά. Πολλές από τις εν λόγω αντωνυμίες δεν έχουν καθόλου τύπους ουδέτερου γένους ή ο τύπος αυτός εμφανίζεται μόνο σποραδικά (šita(i)) παράλληλα με το tai. Οι τύποι ενικού αριθμού αρσενικού γένους με σημασία γενικευμένης υπόδειξης απαντούν σχετικά σπάνια (šitas, šis, tas pats). Επομένως, για την έκφραση της γενικευμένης υπόδειξης χρησιμοποιούνται συχνότερα οι τύποι tai, tas, ενώ για την έκφραση της συγκεκριμένης υπόδειξης χρησιμεύει μια ολόκληρη σειρά διαφορετικών λεξημάτων (tas, ta; jis, ji; šitas, -a κ.ο.κ.). Λόγω της ιδιαιτερότητας της σημασίας τους, μεγαλύτερη συμμετρία παρουσιάζουν οι έμφυλοι τύποι συγκεκριμένης υπόδειξης tas pats, ta pati και οι τύποι ενικού αριθμού αρσενικού γένους με σημασία γενικευμένης υπόδειξης tas pats, to paties κ.ο.κ. Οι τύποι γενικευμένης υπόδειξης tai, tas κ.ά. αντιδιαστέλλονται επίσης προς τους τύπους kas, όπως ακριβώς οι τύποι συγκεκριμένης υπόδειξης tas, ta; jis, ji κ.ά. αντιδιαστέλλονται προς τους τύπους kuris, -i; katras, -a. Όπως οι τύποι kuris, -i; katras, -a σε προτάσεις ορισμένης δομής αντικαθιστούν τους τύπους jis, ji; tas, ta κ.ά., έτσι η αντωνυμία kas σε ανάλογες περιπτώσεις αντικαθιστά τους τύπους tai, tas. Ο τύπος kas αποτελεί δευτερογενή συντακτική παραλλαγή σε σχέση με τους τύπους tai, tas, όπως ακριβώς οι τύποι kuris, -i; katras, -a αποτελούν δευτερογενή παραλλαγή σε σχέση με τους τύπους jis, ji: tas, ta κ.ά. Τόσο η λειτουργία των τύπων kuris, -i; katras, -a αντί των jis, ji; tas, ta κ.ά., όσο και η χρήση του kas αντί του tai, tas περιορίζονται από τις ιδιαιτερότητες της συντακτικής και σημασιολογικής δομής της πρότασης. Το πεδίο χρήσης του τύπου γενικευμένης υπόδειξης kas είναι σημαντικά στενότερο από το πεδίο λειτουργίας των τύπων tai, tas. Στο σύστημα όλων των αναφερόμενων αντωνυμιών, οι έμφυλοι τύποι συγκεκριμένης υπόδειξης Α (tas, ta; jis, ji κ.ά.) σχετίζονται με το συντακτικό τους συνώνυμο Β (kuris, -i; katras, -a), όπως οι τύποι γενικευμένης υπόδειξης C (tai, tas κ.ά.) με το συντακτικό τους συνώνυμο D (kas). Οι ισομορφικές σχέσεις τους μπορούν να παρασταθούν ως εξής: Α: Β = C: D ή Α: C = Β: D. Παραλήφθηκε στις 26.III.1973.