Lietuviškos kilmės leksika Aũkštdvario lenkų šnektoje

LIETUVIY AREALINES LINGVISTIKOS KLAUSIMAIL LIETUVOS TSR MOKSLU AKADEMIJA E. GRINAVECKIENE LIETUVISKOS KILMES LEKSIKA AUKSTDVARIO LENKU SNEKTOJE Tyringjant Traky raj. AtkStdvario apylinkiy Snekamaja Zmoniu kalba, konstatuota, kad ty apylinkiy senyjy vietiniy gyventojy dalis kalba lenkiSkai ir kad daugumas jy iS seno lietuviskai beveik ar ir visai nemoka. Lenky kalbos vartojimas Siose vietose turi netrumpa savo istorija*. Siose apylinkése lenky kilmés bajorai nuo seny laiku yra turéje savo dvarus, per kuriuos, be abejo, kartu su lenky kultiira plito ir ilgainiui isigaléjo ir lenky kalba. Lenky kalba Cia irgi néra nei vientisa, nei gryna. Visy pirma jai bidingas vietinis tarminis koloritas®. Be to, joje gyvas ir tam tikras baltarusi’kos, o ypaé lietuvi8kos leksikos sluoksnis*. LietuviSka leksika yra glaudZiai susijusi tiek su praeities, tiek ir su dabarties visuomeniniu-kultiriniu Lietuvos kaimo Zmoniu gyvenimu ir apima daugiausia jvairius kasdienés vartosenos terminus. Cia pateikiamas pluoStelis tokios lietuviSkos leksikos*, miisy uZrasytos Aukétdvaryjé 1972 m. apilinka ‘apylinkés bistiné’ : apilinka postawiona tutaj; nauczyciel mieszka gdzie apilinka, plg. liet. apylinké. bandimas ‘bandymas’: ja zrobie bandimas, plg. liet. bafidymas. barszkuli ‘skambaliukai, kabinami arkliui ant kaklo’: z barszkulami swaty przyjechali, plg. liet. tarm. barskuliai. 1 Zr, MazZoji lietuviSkoji tarybiné enciklopedija, I, Vilnius, 1966, p. 188—189; pig. Halina Turska, O powstaniu polskich obszarow jezykowych na Wilenszczyznie (toliau — H. Turska), Wilno, 1939, p. 1 tt. 2 Cia ypaét minétinas Zodzio galo q, ¢ tarimas trumpai (panaiiai kaip lietuviu trumpu o, e) ir be nosinumo atspalvio, pyz.: majo = maja, zuje = zuja (pateikiamosiose nagrinégjamy Zodziu iliustracijose Sios galiinés ir rasomos taip, kaip yra tariamos). PanaSiis tarimo atvejai bidingi ir Bialystoko (Lenkijos Liaudies Respublika) lenky tarméms, plg. Teksty gwarowe z Biatostoczyzny z komentarzem jezykowym, pod red. A. Obrebskiej—Jablonskiej, Warszawa, 1972, p. 18—25, 27 tt. Sangrazos dalelyté sig cia tariama kaip sia (brdzgaé sia); veiksmazZodziy biitojo laiko yyriSkosios giminés yienaskaitos formy / po priebalsio netariamas (zjad ‘zjad¥’); esamojo laiko daugiskaitos I asmuo vartojamas su galiine -mo (nazywamo ‘nazywamy’). Pasitaiko Cia ir kitu smulkesniy tarminiy skirtybiu. * Pig. H. Turska, p. 63 tt. * Vietinéje lenkyu tarméje vartojamy lituanizmy reikSmé geriausiai iSrySkéja i$ pateikiamy iliustraciniy sakiniy. Visais atvejais lituanizmai lyginami su lietuvi’kais atitikmenimis; reikalui esant (kai nepakanka lietuviSko pavyzdiio arba kai lenky vartojamas kitas Zodis), — ir su atitinkamais lenky literatiirinés kalbos, baltarusiy ir rusy kalby Zodziais. Daugeliu atvejy i§ lietuviy kalbos paskolintasis Zodis yra i8laikes savo senaja kirtio vieta. Tokiam kir¢iavimui iSrySkinti lituanizmais laikomy ZodZiu kiréiuotasis skiemuo pazymétas gravio Zenklu. 136 baladaé sia ‘klibéti, judéti’: wzeba patrzyé, zeby podkowa nie baladala sia na kopycie. zabatadaé sia ‘susidrumsti’: woda zabaladala sia. Abiem atvejais ZodZio reikSmé pakitusi, plg. liet. baladétis ‘belstis, trankytis’. © blinda ‘blindé’: ‘blinda — mietke drzewo, plg. liet. blinda, blifidé, blendis. boltiisznik ‘kailiadirbys’: poprosilam boltusznika, ze welny nie wydarbal, pig. liet. baltisninkas, baltiinykas ‘kailiadirbys’, bet: lenk. bialoskérnik®. bonda 1. ‘kepalas’: napiekli wielka bonda; 2. ‘bandelé’ : on bonda zjad; ona piec palila, bondy piekla; 3. ‘kugelis’: bénda upiekli tarkowana, plg. liet. banda, bandele. branktak ‘nytims pariSti pagaliukas’: branktuki trzeba przyczepié do warstatu i tkaé, plg. liet. branktukas “brazgulis nytims pari8ti’. brazgaé sia ‘brazgintis’: on poczal brdzgaé sia, a do chaty nie poszed, pig. liet. brqzgintis; pabrazgaé sia ‘subarSkéti’: jak tylko pabrazgali sia kluczy (replés), i ona wycigguje zqb, plg. liet. pasibrdzginti. brodnik ‘bradinys’: /apali ryby z brodnikiem, plg. liet. bradinfs. Sis skolinys vartojamas ir lenky Ik. I$ pastarosios jis greitiausiai ir bus pakliuves i tiriamaja Snekta, plg. dar bradzinfs (OnuSkis, PivaSiiinai). brukowaé “burkuoti’: polny golqb brukije, pig. liet. brukioti < burkioti. buksa 1. ‘beragis, bekojis, berankis’: buksa krowa; on bitksa — niema reki; 2. ‘protezas’: nosi on noga w buksie, plg. liet. buksa ‘beragé karvé, Zmogus be pirstu’. buez ‘bucius’: buczy stawili, plg. liet. bucius*. bimbut ‘bumbulas, varpa’: kozibrodka ma bimbul taki, plg. liet. buimbulas. burbulié ‘bumbéti, priekaiStauti’: baba burbulije i burbulije, plg. liet. burbulitoti. burbitka 1. “burbuliukas’: jak burbilki podymujo sia, to bedzie dlugi deszcz: 2. ‘kas bumba, priekaiStauja’: baba taka wielka burbilka, plg. liet. burbuliikas, buFbulas. burliiga ‘koSé*: mleko — jak burliga, plg. liet. burlaga ‘purvynas, ko8é’. cyr wir wir pawasaris: skowronek goworié: cyr wir wir pawasaris. dziegieé ‘degutas’: czysty dziegieé z brzozowej kory, plg. lenku Ik. dziegieé (<liet. degutas). dyrwan ‘dirvonas, nedirbama dirva’: na dyrwan trzeba slaé len; wyoraé na zima dyrwan; czomberek na dyrwanach rosnie, plg. lenk. Ik. dyrwan (<liet. dirvénas). Snektos Zodzio kirtio vieta rodo, kad jis gautas tiesiog i§ lietuviy kalbos. duditk ‘dudutis (Upupa epops)’: duditk na deszez krzyczy, plg. liet. tarm. dudikas, bet: lenk. dudek, br., r. y060. diji ‘dujos’: przygotowila na diji, plg. liet. dijos. dilka ‘spaliai’: duzo dilki w Inie. ReikSmé pakitusi, plg. liet. dilkés. elektrynia ‘elektriné’: jak zrobili elektrinia, zrobilo sia jezioreczko, plg. liet. elektriné. gil ‘gylys’: gili kasajo krowy, plg. liet. gylfs. * Plg. Stownik jezyka polskiego utozony pod redakeja Jana Kartowicza, Adama Krytskiego, Wtadystawa Niedéwiedzkiego, I, Warszawa, 1900, p. 189: 1 (Bolttusznik) garbasz < moze z Lit. bdltas = bialy, wigs. bialoskérnik >; Lietuviy terminologija, V., 1975, p. 166. * Pilg. K. Miilenbacha LatvieSu valodas vardnica, Rediéjis, papildinajis, turpinajis J. Endzelins, I, Riga, 1923-1925, p. 334; V. Urbutis, Dabartinés baltarusiy kalbos lituanizmai, »Baltistica“, V(1), 1969, p. 51—52. 137 gilowaé “gyliuoti’: gilajo krowy i teluki, plg. liet. gylidoti. giminazja ‘gimnazija’: on w gimindzji uczy/ sia, plg. liet. tarm. gimindzija (psn.), bet lenku Ik. gimnazjum. girnik ‘eigulys’: girniki zbierajo smarkaczy brzozowe, plg. liet. lk. girininkas. Zodzio forma rodo, kad jis atéjes i8 gretimy lietuviy tarmiy, plg. dar girinykas (Onuskis, Stakli8kés, PivaSiainai ir kt.). girnikija ‘girininkija’: do girnikiji wiozo te szyszki, plg. liet. tarm. girnykija, Ik. girininkija. giwis ‘pempé’: giwis przylecial, plg. liet. gyvis gyvis (pempés Sauksmas), gyvé, gyviuté “pempé’. grabel ‘gréblys’: tutaj grabel i kosa, plg. liet. gréblfs, gréblis, bet: lenku Ik. grabie (daugiskaitiné forma), taip pat br. epd6ai, r. epd6.au. grabiast ‘grebéstas’: grabidsty pilowane; sloma przywiqzujo do grabidsta; grabiast nowy, plg. liet. grebéstas. grabiastdwaé ‘grebéstuoti’: trzeba grabiastéwaé chata, plg. liet. grebéstioti. gimbas ‘gimda; gimdos skausmai’: moja kobieta giimbas meczy, plg. liet. gumbas. jakny ‘kepenys’: on tylko zjad lietki, jakny i serce; jakny bywajo przy bebeku: trzeba pokosztowaé migtuza jakny, plg. liet. jéknos. jinkszezyr ‘inkStiras’: jinkszezyr ten wycisni, i robak wylezi, jak jemu trzeba; w skérze znak jest, gdzie jinkszczjr byl, plg. liet. inkstiras. kacitk ‘ka¢iukas’: w tym rojstu kacitk taki kniau kniau, plg. dziky (Onuskis, Pivasiiinai) kaciukas, liet. kacitkas, bet: lenky kotka ‘katé’, kociak, kociatko. kambariik ‘kambariukas’: ona ma jeden kambariitk, plg. liet. kambariitkas. karezuki ‘“kartiukés’: karcziikami drzewa rzucili do wody, plg. liet. karéitke. kasztanitk ‘rusvo plauko arklys’: kasztaniuk u jego byl taki dobry, plg. liet. KaStanittkas (<lenk. kasztanek). : kierndz ‘kuilys’: do kierndza trzeba pedzié Swinia; dziki kierndz. Kepxo3, KipHo3 platiai pazjstami ir baltarusiy kalbos tarmése BTSR’. Rusy KupHoc, KupHo3 M. Fasmeris laiko polonizmu’, o F. Slavskis tuo abejoja ir laiko abejotinomis ankstesnes Sio ZodZo etimologijas®. Kadangi Zodis patikimos etimologijos neturi, méginame pasiilyti nauja, paremta lietuviy kalbos faktais. Maisy nuomone, savo reik’me ir daryba Sis Zodis gana lengvai galéty biti siejamas su liet. kernézas, kerndzas ‘kas zemo igio, placiapetis, stiprus, mégsta peStis*!° (dél darybos plg. vaikézas, bambézas, narnézas), kuris savo ruozZtu glaudziai susijes su kernd ,,kas kernéja, neuzauga“, kerniukas ‘vaikezas’, taip pat kerdti, kéras. kak ‘suvobuliuotas kasnis, gumulas’: kon klaki robie: zuje zuje i wyzuca ten klak, plg. liet. kldkas, klékas ‘gabana, kam$&tis’. Liet. klakas visai su pamatu laikomas rusy K/oK “ny¥OK (Bosc, wepcern)’ ir lenku klaki ‘wyczeski Inu albo konopi, pakuty’ giminai¢iu". Savo semantika jis, misy nuomone, visai artimas ir rusy 7 Pvz.: 6 npoléxay evtaneuniys xepxosa Ziliai, Yviios raj.; 46 KAyp, uot KepHda S. Smilginiai, Varanavo raj.; dar Zr. T. ®. Cuswxosiy, Maroppiannt aa csoyHika Tpog3vencxaii Bo6stacui, Mincx, 1972, p. 229. * Zr. M. Dacmep, Stumosornueckuii cjopapb pycckoro a3biKa, Il, Mockpa, 1967 (toliau — M. ®acmep), p. 238. * Zr. Fr. Stawski, Stownik etymologiczny jezyka polskiego, Il, Krakow, 1958— 1965 (toliau — Fr. Stawski), p. 155-156. 10 Zr, Lietuviy kalbos gramatika, I, Vilnius, 1965, p. 334; Lietuviy terminologija, p. 178. " Zr. LKZ V 952. 138 KlcK Sasryila4ba MKpa; 4TO sH6o saTBepfeBuee”™?, Lietuviy kalboje teisétais jo giminaitiais, be abejo, laikytini klekétas, klékena ‘kreSulys’, klékenas “karvés iSmatos’, klekdsé ‘tirStas purvynas’, klakéti ‘prikim&ti’, paklakti ‘paspringti’, uzklakti ‘uzspringti’, klakioti ‘daryti klaka’, suklekéti ‘sukre¥éti, sutirstéti’, klékti ‘tenéti, kreSéti’. Taigi, galimas daiktas, ardiausiai tiesos ta M. Fasmerio ir F. Slavskio Sio Zodzio etimologijos dalis, kurioje slavy xaox, klaki siejami su liet. klékt?*. Turint tai galvoje, greitiausiai diskutuotina nuomoné, pagal kuria lietuviy k/dkas laikomas skoliniu if rusy'’. Tai, be abejonés, garsaZodinés kilmés Zodis. ktimpi “klumpés’: k/impi nosili kiedys; skaptukiem klumpi wybierali, plg. liet. klimpeé. kombla ‘kamienas, kamblys’: kémbla drzewa twardziejsza; kobieta len czesafa: kombli tut, wierchowiny tut rzucila, plg. liet. kamblys, bet: r. Komeav, br. KaMéAD. kréjga ‘kraigas’: bocian na kréjdzie gniazdo zrobil, plg. liet. kraigas, kreigas. krent ‘krantas’: dalej dyrwan, a pod kréntem jeziora my zasneli, plg. liet. kraitas. kruSnia 1. “akmeny kriva laukuose’: w kritsniach ptaki zyli; 2. ‘jaujos krosnis’: w krusnie jamka zrobiona i potem kamieni nakladzione, plg. liet. kriisné ‘akmenu kriva laukuose’. kubilik ‘kubiliukas’: kubiluk dla baéwin, plg. liet. kubiliukas, bet: lenk. kubelek, kubetko ‘kibiriukas’; br. xy6eadK, Ky6éaak ‘statinaité™, kumpiak 1. ‘kumpis’: kumpiaki wiqzy na tej zerdeczki; 2. ‘“Slaunis’; kumpiak boli; Koguta kumpiak, plg. liet. kumpis: kumpti. kolik ‘akuotas’: nie bedziesz pejsaé jeczmien, to z kolikami bedzie, plg. liet. kuolittkas'®, dar plg. kuoliné Gdata, kudlis ‘vinis’. kupraty “kuprotas’: czfowiek kupraty, plg. liet. kuprétas. liszeza ‘leSiai’: z tej liszezi bliny pieé dobrze, plg. dziky tarm. lisiai < lésiai. lurba ‘didelé rasto skiedra’: trzeba lirby zbié z plaszczakéw, plg. liet. litrba. labimié sia ‘gerintis’: on labimil sia, labiil sia i tutaj pojechal, plg. liet. labintis ‘gerintis”. tek ‘lankas’: /ek z drzewa dla wecierza; lek zrobiony na kosie; l¢czki z drzewa, plg. liet. Jafikas. fipy ‘lipos’: i /upy, i usty nazywamo, plg. liet. lipos. mokikla ‘mokykla’: droga do mokikly idzie, plg. liet. mokykla. motiila ‘motulé’: ojciec zdrowy, a motila? u mojej motitly tak bylo; moja motila upiekla kiepski chleb, plg. liet. tarm. motile, motilé, bet: lenk. matula. 2 Zr. M. Dacmep, p. 246. 8 Zr. M. Macmep, p, 252; Fr. Stawski, p. 247-248. “Zr. E. Fraenkel, Litauisches etymologisches Wérterbuch, Heidelberg — Géttingen, 1955—1962 (toliau — E. Fraenkel), p. 263. ‘* Dil kabilas kilm$s plg.S. Karaliiinas, D3l keleto lietuviy kalbos skoliniy, — I8 lietuviy leksikologijos ir leksikografijos, Vilnius, 1970, p. 183. B. Vanagienés ir V. Vitkausko pastaba (r. Dar d3l kubelo, — Leksikos tyringjimai, Vilnius, 1972, p. 222, 6 iSnaSa), jog, ,nors S. Karaliiino sitloma Sio Zodzio etimologija ir labai jdomi, bet vis délto sunku atsisakyti siejimo su slaviSkuoju... kobolp...**, bidama be jrodymy, miisy nuomone, savaime atkrinta, nekeisdama padéties, plg. dar S. Karatiainas, I8 balty kalby puodininkystés terminijos istorijos, — Lietuviy terminologija, p. 132, 14 ignadga. “© D2l kudlas kilmés plg. E, Fraenkel, p. 312. 139 odlurbowaé ‘nutaSyti nuo rasto liurbas’: odlurbiji kolunem i czeszy sklutem: plaszczak odlurbowadli, plg. liet. litrba. okscitki ‘padaigos, padaigSliai’: okscitki rosno kurom, plg. liet. aksCciitkai: akstinai, bet: lenky osé ‘spyglys’. osklutdwaé ‘su skliutu nutaSyti’: osklutowali plaszczak, plg. liet. nuskliutioti “‘nutaSyti’, Zr. sklut. oszaki ‘a8akos’: oszaki zostajo sia od zyta; w chlebie duzo oszakow, plg. liet. asakos. pakulnica ‘audinys i§ pakuly’: pakulnica dla spodniczki; pakulnica z pakuly, spodniczka robio, plg. liet. tarm. pakulnfs + slav. priesaga -ica, dar plg. i$ Lietuvos gauta!’ lenky tarmiu pakulnica. pakuly ‘pakulos’: pakuly dla workéw; baba oblozyla sia pakulami, plg. liet. pakulos, Kiréio vieta rodo, kad Zodis imtas tiesiai i§ liet. paminkt ‘paminklas’: wszystkie te paminkly on zakopal, plg. liet. paminklas. pampuch ‘spurga; purus blynas su mielémis’: te bliny nazywamo pempuchi. Etimologai lenky pampuch laiko skoliniu i$ vok. Pfannkuchen (vok. auk8t. pfankuoche, vok. zem. pannekoke) ‘keptas i$ kiauSiniy (frixum ex oves) blynas, paplotis’, atsiradusiu distancinés progresyvinés asimiliacijos keliu p—k > p—p'*. Kaip pémpuch fonetika rodo, j tiriamaja AukStdvario Snekta jis bus patekes iS lenky kalbos. Lietuviy kalboje paZistamas jo variantas pampuskd, gautas taip pat per lenkus’’. Tatiau ar i§ tikrujy pampuch ir jo variantai neabejotini germanizmai? Remdamiesi atskiry zodziy formomis, atsiradusicmis dél kontakty kaimyny (lietuviy, baltarusiu, rusu, lenky, vokieciy) kalbose ir jy tarmése ir kai kuriais lietuviy kalbos fonetikos bei semantikos duomenimis, méginsime pasiiilyti nauja ZodZio pdémpuch etimologija ir ja motyvuoti. Sutinkant su tuo, kad skoliniams apskritai bidingas tam tikras ju formos i8kraipymas bei pastarosios prisiderinimas prie désniy tos kalbos (ar tarmés), kuriai jis skolinamas (plg. vok. Korridor > liet. tarm. kolidorius, r. tarm. Koaudop; lot. marmor > liet. tarm. mdrmulas, r. mpamop; liet. nérimastis > br. tarm. nxémapacyo; vok. Planke > liet. tarm. blanka; liet. pirtis > Rytpr. vok. tarm. Birt, vok. Feldscher, r. tarm. qepwiaa ir kt.), vis délto gana nelengya patikéti, kad lenky pampuch (i§ jo ir lenk. pampuszka, liet. pampuska, r. namnywixa) fonetiSkai galéjo atsirasti if vokieciy kalbos dvikamienio Pfann-kuchen distancinés progresyvinés asimiliacijos keliu, lieZuvio uZpakaliniam k dél lieZuvio prieSakinio p asimiliuojamosios jtakos pavirtus j p. Juk garsai paprastai panaSéja, kai jie yra tos patios ar artimos artikuliacijos (plg. misy aukS¢iau nurcdytus atvejus), o Sia kalbamoji priebalsiy asimiliacija nejprasta ir vargu ar foneti$kai jmanoma. PanaSaus garsu panaSéjimo atvejy lenky kalbos Saltiniai nefiksuoja*®. Nepazista jos, kick mums Zinoma, né lietuviy kalba. 17 Zr, Stownik gwar polskich, ulozyt Jan Kartowicz (toliau — SGP), IV, Krakow, 1906, p.242, 8 Zr. Aleksander Briick ner, Stownik etymologiczny jezyka polskiego, Warszawa, 1970, p. 393; M. ®acmep, Srumouormueckuli caosapb pyccKoro sizbiKa, TI, Mockea, 1971, p. 194. 1 Pig. E. Fraenkel, 536. * Pilg. Z. Klemensiewicz, T. Lehr-Splawinski, S. Urbanczyk, Gramatyka historyczna jezyka polskiego, Warszawa, 1955, p. 154-156. 140 MaZai itikimas ir vienareikSmio vokietiy Pfannkuchen, patekusio j lenky kalba, virtimas daugiareik$miu. Tam tikry abejoniy kelia Salia pampuch buvimas ZodZiy pepuch, pepuszka, pepuszek, turin¢iy visas pampuch reikSmes ir dar kelias joms analogigkas”*. Vadinasi, Siu abieju grupiy Zodziy semantika yra visiSkai ta pati, tik pirmaja jy atstovauja vos vienas pampuch, 0 antraja — gausus birys vediniy. Siu ZodZiu semantikos bendrumas ir jy formy lyginimas leidZia gana nesunkiai jZvelgti tiesiogini giminiSka tarp ju rySi. Juk Saknys pepir pampfonetiSkai visai jmanomos. Tai neabejotinai kitas Saknies balsiy kaitos laipsnis. Tatiau tai, be abejo, néra lenky kalbos padaras (plg. lenky: zebaty: zqb; debina : dab ir pepuch : pampuch vieto} laukiamo *papuch). Pasitelkus j pagalba lietuviy kalba, visai désningai galima jZiiréti jai bidinga reisKini (plg. rimti : remti : ramstis; linkti : lenkti: latkas: sémti: sdmtis. Taigi ir pemp- : pamp-). Ir tam, beje, né kiek neprieStarauja né ty ZodZiy semantika, né ju forma. Tai i§ dalies paremia ir gausis lietuviy kalbos pavyzdZiai su abiem Saknies balsiy Kaitos laipsniais (plg. pimpis ‘nedidelis skauduliukas, spuogas: pimpalas’, pimpttkas ‘“mazas vaikas; kas maZo gio’, pimput¥s ‘pumpuras’, pimpiras ‘susivélusiy plauky sruoga, kuokStas’, pimpdlas ‘apgamas, antauga’, pimpkus ‘pempus’ : pempus ‘apkiinus, riebus’, taip pat pémpé” ‘nedidelis séjiku Seimos pelkiy paukStis; prasta mergina’; pémpéti ‘nykti, dzidti, pendéti’: pamipti ‘pléstis, pustis; augti j pilva, storéti; tinti, pusti; brinkti, pursti, didéti’, pdampa ‘nedidelis iSsipitimas, gumbas’, pdmp?2 ‘kas storas, i8sipiites’, pdmpla ‘neaukStas, pilvotas Zmogus; gyvulys su iSvirtusiu, dideliu pilvu’, pamplé ‘i8tizélis, nevykélis’, pamplfs ‘storulis, pilviizas, neuZauga’, pamputfs ‘gurgolas; gniutulas; iSsipitusi bandelé, spurga; riebus, nedidelio augumo vaikas, berniukas’ ir d. kt., plg. dar Rytpr. vok. tarmiu greiCiausiai skolinius if lietuviy Pampe, Pampel, Pams ,,Brei, dickes Mus, dicke Suppe, Breiiges iiberhaupt“**). Taigi galima bitu manyti, kad ir Pampuch su visa savo semantika lenky galéty biti gautas i8 lietuviy. Tai ypaé patvirtintu ir lietuviu tarmiu pampitkas ‘i§ kvietiniy milty keptas blynas’ tiesioginis lenky pampuch désnin- % Zr. Stownik jezyka polskiego ufozony pod redakcjg Adama Krynskiego i Wtadystawa NiedéZwiedzkiego, IV, Warszawa, 1908, p. 29, 31; SGP, IV, p. 22, 81. * Liet. pémp? siejimas su latv. pempe ‘eine kurze Peitsche; der kurze Schwanz der Schweine, Stumpfschwanz der Pferde’, kaip siiilo E. Frenkelis (p. 569), yra visai pamatuotas. Juk ir J. Endzelynas (r. K. Miilenbacha, LatvieSu valodas vardnica, redigéjis, papildinajis, turpinajis J. Endzzlins, IL, Rigi, 1927— 1929, p. 199) latv. pempe sieja su pémpt, pampt ‘pistis’, tik nurodytosios pempe reikSmés, miisy nuomone, labiau yra susijusios su storumo, o ne su trumpéjimo savoka, plg. dar laty. pémpis ‘der Bauch, der Schmerbauch’, pempzelis ‘ein ziemlich dicker, untersetzter Mensch’, pempelétiés ‘sich sehr warm und dicht ankleiden, verhiillen’ ir kt. Taigi ir liet. pémpé savo varda greitiausiai bus gavusi ne nuo trumpos uodegos (jos uodega, beje, visai netrumpa!), o nuo atsikiSusio kuodo. Jei 8i pémpés etimologija atrodyty priimtina, E. Frenkelio siejimas jos su kémpé ‘Baumschwammny’ atkristu. * Pémpétitaip pat greitiausiai neatskiriamas nuo pampti ‘pistis’, neziirint j tai, kad LKZ, IX, p. 778 pateikiamos jo reikmés ‘nykti, dziiti, pendéti’. Sias jo reikSmes kiek patikslina jas iliustruojantys Zodyno pavyzdziai: kad ir ijpémpéjusi karvé — vis karvé, o ne ozka. Vista, Zqsis ijpémpéjusi; spémpéjusi kaip kempiné. Pavyzdziy mintis lyg ir rodyty, kad savo semantika pémpéti vis délto yra labiau artimsnis savokai ‘pléstis, pursti, brinkti’, negu ‘d2iiti, trauktis’. ** Preussisches Wérterbuch. Ost-und Westpreussische Provinzialismen in alphabetischen Folge von H. Frischbier, U, Berlin, 1883, p. 119. 141 gas fonetinis atitikmuo*™. Taigi, pripaZindami giminyste tarp lenk. pampuch ir liet. pampikas ir laikydami juos tos giminystés pradininkais, turétume Siuo atveju atsisakyti ir vok. Pfannkuchen vaidmens. LietuviSkas Zodis, patekes i lenky dirva, i8saugojo iki misy dieny savo pirmykStj Saknies vokalizma bei semantika, igijo slaviska priesaga -uska ir toks jis toliau bus buves skolinamas kitoms slavy kalboms bei vél grizes i lietuviy kalba. pardawiéjas ‘pardavéjas’: zaszlam do tej miesnej, i pardawiéjas dal mnie loj, plg. liet. pardavéjas. Zodis j lenky tarme patekes visai naujai, nes ir liet. kalbos tarmése jis apskritai palyginti naujas, plg. kiek senesnj kArdutuvininkas ar skolinj krémininkas. parsitk ‘parsiukas’: miala parsittka i zaklula; koryto dla parsitikéw; dwanascie parsiukéw przylecialo, plg. liet. parsitkas. pejsaé ‘paisyti’: jeczmier trzeba péjsaé, plg. liet. paisyti, paisas ‘nupaisyty mieziy akuotas; nepaisyti, su akuotais mieZiy gridai’. péjsany “ispaisytas’: jeczmien péjsany, plg. liet. paisyti, paisytas. pienkietikas ‘paZymys ,,penki“’: nauczyciel pienkietitkas postawil, plg. liet. penketiikas. piesta ‘piesta’: my mieli piestu, plg. liet. piesta. pirminikas ‘pirmininkas’: on byl pirminikas kolchozu, plg. liet. tarm. pirminykas, lk. pirmininkas. Vadinasi, Zodis paskolintas i$ gretimy lietuviy Snekty. plaszezyé ‘dauzyti, pleSkinti’: kto tam plaszceze drzwiczkami, plg. liet. pléskinti ‘dauzyti, trankyti’, bet: lenk. on plaska ‘jis tranko’. pliewa ‘pleura, plauciy plévé’: zachorowal on na pliewa, plg. lenk. plewa ‘pelai’, br. nasea ‘plévé’, liet. plévé. ZodZio fonetika rodo, kad jis skolintas i$ lietuviu. ploksz ‘pliokSt’: ploksz i poplyla, plg. liet. plidkst. poszor ‘paSaras’: on pdoszoru przywioz do konia, plg. liet. pasaras. pradzienik ‘asmuo, ganantis paeiliui banda tiek dienu, kiek bandoje ganoma jo nuosavy galvijy’: skierdzia nie mozno wytrzymaé, to pradzieniki szedli, pig. liet. tarm. pradzienfkas, \k. pradienifikas ‘pradieniui dirbantis darbininkas’**. pramiga ‘tarpas tarp krosnies ir sienos’: pramuga — zeby sciana nie zapaliJa sia, plg. liet. pramiiga ‘tarpas tarp sienos ir krosnies; tarpas tarp miSko ir eZero; iSkarta; jduba; duobé ant kelio’, plg. dar prasimiginti ‘prasibrauti*’. przyswiron ‘priesvirnis’: na przySwiron podloga stawio, i deszcz nie zaleje, plg. liet. priesvirnis. 25 LKZ IX 315 pampitkas, misy nuomone, be pamato laikomas skoliniu i§ lenku kalbos. Pazymétina dar, kad lenky kalboje greta pampuch uZfiksuotas ir pampuk, vartojamas ta patia reik8me (Zr. Slownik jezyka polskiego przez M. Samuela Bogumita Linde, II, czes¢ II, w Warszawie, 1811, p. 620). Jis ir galéty biti liet. pampiikas tiesioginis pirminis atitikmuo, véliau lenku dirvoje i8virtes j pampuch. Kad lenku pampuszka gautas i§ Lietuvos ar pirmiausia uZfiksuotas jos dokumentuose, be kita ko, patvirtina ir SGP IV 22. * Pig. dar E. HW. Ppunasenxene, HW. 1. Kosaabuyx, 10. ©. Mauxesnu, E. M. PoMavoBH4, Ceneposanaguble Genopycckue ToBopbl MTOBCKorO norpanuybs, — Basto-cnaaancKult cGopauk, Mocxsa, 1972, p. 383. *7 Dél pramiigos rysio sulenky framuga plg. dar A. Y. Apawoukasa, E. I. TpunasenKeune, I. 1]. Kasaapuyk, 10. ©. Mankeniy, A. M. Pamanosiu, JI. ®. Wataiasa, 3 aexcixi Genapyckix rapopak 3axogusit sonbt, ,Becui Axanamii HaByk BesapycKali CCP, No 4, 1969, Cepua rpamagcKix napyk“, p. 126. 142 pulkowaé sia ‘rinktis j pulka, biriuotis’: ryby pulkijjo sia do narestu, pig. liet. pulkiotis*. pumpryca ‘pumpuré’: pumprjca — ze trzyma spodni kamien. Pumprica greiCiausiai < *pumpuryca < liet. pumpiiré + slav. priesaga -yca. pundéczek ‘puntagalvis’: pundéczki wychodzo: glowy wielkie, z ogonami, plg. liet. pundagalvis, pundagalvis; punddkas, pundzius, pingalvis, pungila, puntikas, puntagaivis ‘t. p.’, piindza ‘pampla, druckis’. pista ‘piislé’: moczowa pisla, plg. liet. paslé. radikis ‘ridikai’: doktadali kruczki, bulby i radikis, plg. liet. ridikai. raudonik ‘raudonikis’: i raudoniki rosno: czerwona gléwka, plg. liet. raudonikis, dziky raudonikas. rézgini ‘rezginés’: i mierosz (= tam tikras tinklas) robio jak rézgini: kiedy$ slomy nosili w rézginiach, plg. liet. rézginés. rojst ‘raistas’: z rdjstu mech wiezli; jest rojst jakie trzy aktary; jest jego przy rdjstach, on poszed do rojstu, plg. liet. raistas. rojstéczek ‘raistelis’: w tym rojstéczku wody mnie do kolan; do rojstéczku ja jej zaprowadzil, plg. liet. raistas. scimbir ‘stagaras’: liscie odlecieli, jeden scimbir zostal sia, plg. dziky scimbiras, liet. stimbiras, stimbas, stimbirfs ‘stagaras’, stimbti ‘kietéti, augti j stieba’. siesidle “medicinos sesuo’: ta siesiéle przyszla do nas i mowi, plg. dziku seséle, liet. sesélé. skaptik ‘skaptukas’: skaptikiem wybierali lyzki; skaptuk jak ciesioika, plg. liet. skaptiikas. skaptowaé ‘skaptuoti’: skaptixk dobrze skaptije, plg. liet. skaptioti. skierstiwi ‘skerstuvés’: skierstiwi niesie jeden drugiemu, plg. liet. skerstivés, skierdz ‘(s)kerdZius’: skierdé i siedem pastuchéw; skierdzia musieli braé: gdzie wioska nie wielka, i skierdzia nie moino wytrzymaé, plg. liet. (s)keFdzius. skierdzidwy ‘(s)kerdZiaus’: skierdzidwa jecznica (=jajecznica), plg. skierdé. skilandzia ‘skilandis’: skilandzi wigzy na tej zerdeczki, plg. liet. skildndis. sklut ‘kirvis rastams taSyti’: sklity byli; czesze sklitem, plg. liet. sklititas. sdla ‘sala’: w jeziorze sdla taka; w sdlach i drzewa rosno, i grzyby; na sdly w Jeziorze, plg. liet. sala. stembilla ‘stambas, kotas’: stembala burakéw, plg. liet. stdmbas, stembas, stambaras, stemberjs, stembris ‘augalo stagaras, stiebas’, stembti ‘pasidaryti stangriam’. strozda ‘strazdas’: strézda wykarmi dzieci ziaziulki: strdzda wieksza jak szpak, plg. liet. strazdas, lenk. drozd. swiron ‘svirnas’: oni poszli do swirna polezaé: swiron na wysokich nozkach stawio; w swirnie zrobiona dla miesa takie 2erdeczki, plg. liet. svifnas. * Pig. dar E. Fraenkel, p. 665—666; P. SkardZius, Die slavischen Lehnwérter im Altlitauischen, Kaunas, 1931, p. 183. Lenky kalboje pufkowaé bezinomas tik reikSme ’sudarinéti kariuomenés pulkus’ ir bidingas vien tik seniesiems ra§tams (Stownik jezyka polskiego Jana Kartowieza, Adama Krytskiego i Wiadystawa Niedéwiedzkiego, V, Warszawa, 1912, p. 433), Naujajame lenky kalbos Zodyne (Stownik jezyka polskiego, redaktor naczelny Witold Doroszewski, VIL, Warszawa, 1965) jis visai nepateikiamas. Be to, ir pats lenky putk neturi lietuviy pulkui badingos reikSmés ‘biirys, draugé’, if kurios, be abejo, pasidaryta ir tiriamosios tarmés pulkowaé sia reikimé. 143 szakalik ‘Sakaliukas’: szakalik taki krotki zrobiony, plg. liet. Sakalitkas. szeszka ‘SeSkas’: szészka stary (ir apie gudry Zmogy), plg. liet. sé@ikas. szlin ‘Slynas’: szlin — siwa ziemia, niedobra, nic tam nie rosnie, plg. liet. slinas. szypul ‘Sipulys’: narobil szypili na rozpalka, plg. liet. Sipul}s. szily “Sulai’: sziz/y w drzwiach, plg. liet. Sulai. teletnikajtis ‘teliuky Zardelis, teliuky uzZtverta ganykla’: teletnikdjtis tam dobry, plg. liet. tarm. telétnykditis < br. ysaamunix + liet. priesaga -aitis. tréjna ‘skalus puSinis pagalys balanoms*: zrobili takie tréjny z klodek; moj czlowiek narobil tréjnéw, naszczepal biqkéw, plg. liet. tarm. treinas. tript ‘tript’: tript, i stawal, plg. liet. tript. trikziel ‘trikZolé, tokia vaistaZolé nuo trikio (Plantago lanceolata)’: suchiego trukziélu niema; tritkziel jak kwitnie, to bialo, jak morkownik < i8 liet. triikis + lenk. ziele “Zolé’ (tuo bidu tiriamasis Zodis hibridas), plg. liet. trikZolé (< triikis + Zolé). iidra ‘“idra*: adra — piekny zwierzak, plg. liet. ddra, lenk. wydra. kia mokikla “ikio mokykla’: gdzie ten parkan, tu ickia mokikla, plg. liet. tikio mokykla. Junginys ij Auk&8tdvario lenky tarme bus patekes burzZuazinés valdzios metais, kai Sios paskirties mokyklos buvo steigiamos. walgikla ‘valgykla’: teraz tam dom stoji, i tam walgikla, plg. liet. valgykla. Zodis j tarme galéjo patekti ir naujais, net pokariniais laikais, kai valgyklomis platiau pradéjo naudotis ir kaimas. warza ‘pintiné gyvai Zuviai vandenyje laikyti’: warza — zeby ryba zywa byla; jeziorze on warzy trzymal, plg. liet. vdrZa, lenk. wiersza. wecierz ‘venteris’: wécierz ma dwie garly, plg. liet. vénteris. wiercina ‘kirbiné’: wiercina obarzanek kosztuje rubel; bywalo i pied i szesé wiercinéw obarzanek wygram, plg. liet. virtiné. wirszajtis ‘buves renkamas ar skiriamas valstiaus administracijos jstaigos virSininkas’: on by! wirszdjtis, plg. liet. psn. virsditis. Zodis j tiriamaja tarme bus patekes burzuazinés valdZios metais. zablaé ‘uzbliauti’: zablal ten jagniuczek, plg. liet. uzblidvé, bet: br. 3a6asay, lenky Ik. beczeé ‘bliauti’; plg. dar sen. lenky blwad, blué ‘vemti’ (apie krauja). zaputnieé ‘sutinti’: noga zaputnéla mocno, plg. liet. supito. dilwica ‘Zilvitis’: zilwicdmi wigqzali plot, éwiekéw nie bylo; rozgi z zilwicy, plg. liet. Zilvitis. dugta ‘Zlugtas’: do tej ziugty wody duzo trzeba; moknie bielizna w zligcie, plg. liet. Zligtas. Pateiktieji leksiniai lituanizmai rodo, kad AtikStdvario lenky tarmé, intensyviai veikiama aplinkiniy lietuviy kalbos tarmiy, taip pat ir lietuviy literatirinés kalbos, palyginti smarkiai kei¢ia savo Zodyna, gana lengvai skolinasi lietuvi8kus ZodZius ir terminus (ypa¢ kultirine ir buitine terminija). Daugumas Sios tarmés lituanizmu yra iSsaugoje lietuviy kalbai bidinga kirtiavima (barszkiti, baladaé sia, apilinka, kubilik ir kt.) ir daugeliu atveju lietuviska, vietinéms lietuviy tarméms bidinga, fonetika (liszeza ‘leSiai (>lisiai)’, girnikija ,,girininkija’, gimindzja ‘gimnazija). Visai naujai j tarme patekusieji lituanizmai liko neadaptuoti ir iSlaiké sveika savo lietuviska forma (pienkietiikas, siesiéle, pardawiejas, walgikla). 144