Dėl keleto socialinių terminų K. Širvydo raštuose

IŠ LIETUVIŲ KALBOTYROS ISTORIJOS LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI XX (1980) J. KARACIEJUS ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΟΡΙΣΜΕΝΟΥΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΥΣ ΟΡΟΥΣ ΣΤΑ ΓΡΑΠΤΑ ΤΟΥ K. ŠIRVYDAS Από όλα τα βιβλία στη λιθουανική γλώσσα που εκδόθηκαν τον 17ο αιώνα στο Μεγάλο Δουκάτο της Λιθουανίας, ξεχωρίζουν τα έργα του K. Širvydas. Πρώτον, τα «Punktai sakymų» του δεν ήταν μετάφραση από άλλη γλώσσα, αλλά πρωτότυπα κηρύγματα, τα οποία ο συγγραφέας μετέφρασε ο ίδιος στα πολωνικά· και, δεύτερον, ο K. Širvydas ήταν ο πρώτος στη Λιθουανία που συνέταξε και εξέδωσε το λεξικό «Dictionarium trium linguarum», στο οποίο έδωσε λιθουανικά ισοδύναμα για τις πολωνικές και λατινικές λέξεις, αντλώντας τα από τη ζωντανή λαϊκή γλώσσα, δημιουργώντας νεολογισμούς ή επεξηγώντας τις πολωνικές και λατινικές λέξεις με διάφορες φράσεις. Επειδή τα «Punktai sakymų» είναι βιβλίο εκκλησιαστικού περιεχομένου και σε αυτό κυριαρχεί η εκκλησιαστική ορολογία, ενώ οι κοινωνικοί όροι (που δεν είναι δάνεια) δεν είναι πολλοί, φαίνεται πως το «Dictionarium linguarum» θα έπρεπε να είναι χρησιμότερο από αυτή την άποψη. Δυστυχώς, δεν μπορεί να ειπωθεί ακριβώς αυτό, διότι το λεξικό του K. Širvydas δεν είναι ερμηνευτικό — ο συγγραφέας παρέθεσε σε αυτό μόνο λιθουανικά ισοδύναμα των πολωνικών και λατινικών λέξεων. Είναι κατανοητό ότι, για τον λόγο αυτό, δεν αναδεικνύονται επαρκώς σε αυτό ούτε η σημασιολογία ούτε η χρήση των λιθουανικών λέξεων εκείνης της περιόδου (και, φυσικά, των κοινωνικών όρων)1. Επομένως, δεν είναι εύκολο να μιλήσουμε για τη χρήση κοινωνικών όρων στα γραπτά του K. Širvydas (και όχι μόνο του K. Širvydas), διότι σήμερα δεν γνωρίζουμε με ακρίβεια πώς ονομαζόταν το ένα ή το άλλο κοινωνικό ίδρυμα της εποχής ούτε, γενικότερα, αν είχε λιθουανική ονομασία, αφού διάφορα έγγραφα συντάσσονταν σε άλλες γλώσσες. Συνεπώς, για ορισμένους κοινωνικούς όρους που απαντούν σε παλαιά γραπτά μπορούμε σήμερα να μιλήσουμε αρκετά εκ των προτέρων. Το ίδιο μπορεί να ειπωθεί και για τη χρήση κοινωνικών όρων στα γραπτά του K. Širvydas. Επιπλέον, η χρήση τέτοιων όρων στα έργα του παρουσιάζει μεγάλη ποικιλία: κάποιους τους βρίσκουμε μόνο στα «Punktai sakymų», άλλους μόνο στο λεξικό· ή οι ίδιοι κοινωνικοί όροι χρησιμοποιούνται με μία σημασία στα «Punktai sakymų» και με άλλη στο λεξικό, και αντιστρόφως. Πολύ λίγοι κοινωνικοί όροι χρησιμοποιούνται με τις ίδιες σημασίες τόσο στα «Punktai sakymų» όσο και στο λεξικό. Αυτό συμβαίνει επειδή ο K. Širvydas έγραψε τα «Punktai sakymų» στα λιθουανικά, ενώ στο λεξικό επέλεξε λιθουανικά ισοδύναμα για τις πολωνικές και λατινικές λέξεις των λεξικών των N. Folkmar και G. Knapski, τα οποία χρησιμοποιούσε2. Εδώ δεν θα γίνει λόγος για όλους τους κοινωνικούς όρους που απαντούν στα γραπτά του K. Širvydas, αλλά μόνο για ορισμένους από αυτούς, οι οποίοι χρησιμοποιούνται συχνότερα και με μεγαλύτερη ποικιλία στα «Punktai sakymų» και στο λεξικό, ιδίως επειδή η σημασία κάθε κοινωνικού όρου στα γραπτά του K. Širvydas εγείρει αρκετά ερωτήματα. 1 Пакалка К. Первый литовский словарь. Автореферат канд. дис. В., 1964, с. 11—12. 2 Pakalka K. Dėl K. Širvydo „Dictionarium trium linguarum“ lenkiškosios dalies šaltinio. — MA Darbai, 1960, t. 1(8), p. 229—233; Pakalka K. Iš K. Širvydo „Dictionarium trium linguarum“ žodyno istorijos. — LKK, 1960, t. 3, p. 280. 101 1. ΓΕΝΟΣ Ο όρος giminė ανήκει στους όρους που χρησιμοποιούνται για την ονομασία κοινωνικών ομάδων. Στα γραπτά του K. Širvydas τέτοιοι όροι δεν είναι πολλοί. Αυτό πιθανότατα μπορεί να εξηγηθεί από το γεγονός ότι στα «Punktai sakymų» και στο λεξικό η ίδια λέξη χρησιμοποιείται σχετικά συχνά με πολλές σημασίες, δηλαδή εκεί όπου, με τα σημερινά κριτήρια, θα περιμέναμε διαφορετικές ονομασίες, ο K. Širvydas χρησιμοποιεί μία. Ίσως εδώ να έπαιξαν ρόλο η σχετικά σύντομη παράδοση της γραπτής γλώσσας ή οι διάλεκτοι στις οποίες βασίστηκε ο εκάστοτε συγγραφέας. Επιπλέον, στα γραπτά του K. Širvydas δεν συναντούμε παλαιούς κοινωνικούς όρους όπως tauta, liaudis, τους οποίους βρίσκουμε στα γραπτά του M. Daukša, που έγραψε λίγο νωρίτερα. Γιατί συμβαίνει αυτό είναι δύσκολο να πούμε, καθώς υπάρχουν λόγοι να πιστεύουμε ότι ο K. Širvydas γνώριζε τα γραπτά του M. Daukša3 (ιδίως επειδή εκείνη την εποχή εκδίδονταν λίγα λιθουανικά βιβλία στην επικράτεια της σημερινής Λιθουανίας). Βεβαίως, μπορεί κανείς να υποθέσει ότι οι λέξεις αυτές ήταν ελάχιστα γνωστές στις ανατολικές διαλέκτους των Αουκστάιτιγια και ότι, ως εκ τούτου, ο K. Širvydas χρησιμοποιούσε στη θέση τους λέξεις πιο οικείες στους ανατολικούς ομιλητές, τις giminė ir žmonės· πρβ. στην έκδοση του λεξικού του 1713 (πέμπτη έκδοση)4 πολων. lud, λατ. populus = λιθουαν. žmonės (σ. 137). Ωστόσο, ενδέχεται να υπάρχει και κάποιος άλλος λόγος, τον οποίο δεν γνωρίζουμε σαφώς σήμερα. Το giminė χρησιμοποιείται στα «Punktai sakymų» και στο «Dictionarium trium linguarum» του K. Širvydas με σημασίες που δεν είναι χαρακτηριστικές της σύγχρονης λιθουανικής πρότυπης γλώσσας. Ίσως στην εποχή του K. Širvydas το σημασιολογικό πεδίο του giminės να ήταν ευρύτερο. Είναι αλήθεια ότι, εφόσον δεν διαθέτουμε ιστορικό λεξικό της λιθουανικής γλώσσας, είναι πολύ δύσκολο να μιλήσουμε για το σημασιολογικό εύρος μιας λέξης (στην προκειμένη περίπτωση του giminės), πολύ περισσότερο αφού και στο ακαδημαϊκό «Lietuvių kalbos žodynas», με εξαίρεση την όγδοη σημασία της λέξης giminės, «γενιά», για την οποία αναφέρεται η σελίδα της πέμπτης έκδοσης του λεξικού του K. Širvydas, δεν υπάρχουν άλλα παραδείγματα από τα γραπτά του K. Širvydas για την τεκμηρίωση των σημασιών5. Στο «Dictionarium trium linguarum» του K. Širvydas φαίνεται να δίνεται ένα λιθουανικό ισοδύναμο, giminė, για διαφορετικές πολωνικές και λατινικές λέξεις, π.χ.: πολων. národ, λατ. natio, gens (tis f.), genus (eris n.) = λιθουαν. giminė (SzDi 168)· πολων. pokolenie, λατ. stirps (is f.), progenies (ei f.) = λιθουαν. giminė (SzDi 269)· πολων. plemię / naród, λατ. semen, soboles, progenies, propago = λιθουαν. giminė, weysle (SzDi 253)· πολων. ród, λατ. genus, notales, stirps, stemma = λιθουαν. giminė (SzDi 316). Συνεπώς, ο K. Širvydas χρησιμοποιούσε το giminę με πολύ γενικευμένη σημασία — ούτε στα «Punktai sakymų» ούτε, εν μέρει, στο λεξικό παρέχει άλλα επεξηγηματικά λήμματα μαζί του, τα οποία συναντούμε πολύ συχνά στο «Postilė» του M. Daukša και τα οποία θα βοηθούσαν πολύ να προσδιοριστεί σε κάθε συγκεκριμένη περίπτωση ποια σημασία έχει το giminė, καθώς από τα συμφραζόμενα και την πολωνική μετάφραση (εννοούνται τα «Punktai sakymų») δεν είναι πάντα σαφές. Επομένως, μπορεί εκ των προτέρων να υποτεθεί ότι στην πρώτη περίπτωση ο K. Širvydas χρησιμοποιούσε στο λεξικό το giminę όχι για να ονομάσει ομάδα ανθρώπων που συνδέονται με δεσμούς αίματος, αλλά για να ονομάσει εθνοτική ομάδα, δηλαδή με τη σημασία «λαός, έθνος», ίσως και «πληθυσμός»— 3 Pakalka K. Iš K. Širvydo „Dictionarium trium linguarum“ žodyno istorijos. — LKK, t. 3, p. 287. 4Χρησιμοποιήθηκε η ακόλουθη έκδοση του «Dictionarium trium linguarum» του K. Širvydas. Στη συνέχεια, το λεξικό του K. Širvydas δηλώνεται με τη συντομογραφία SzDi, ενώ τα «Punktai sakymų» (χρησιμοποιήθηκε η φωτομηχανική έκδοση του F. Špecht του 1929) με τη συντομογραφία SP. 5 Lietuvių kalbos žodynas. V., 1956, t. 3, p. 309–310. 102 …με. Με τη σημασία «λαός, έθνη» φαίνεται να χρησιμοποιείται το giminė στις ακόλουθες προτάσεις των «Punktų sakymų»6: Θα συγκεντρώσω όλα τα έθνη στην κοιλάδα του Ιωσαφάτ / και θα κρίνω εκεί μαζί τους. Πρβλ. την πολωνική μετάφραση: Θα συγκεντρώσω / πράγματι όλα τα έθνη στην κοιλάδα του Ιωσαφάτ και θα σε κρίνω εκεί. SP I 4. Η ρίζα του Ιεσσαί, η οποία στέκει ως σημείο για τους ανθρώπους / σ’ αυτήν θα προσεύχονται τα έθνη. — Η ρίζα του Ιεσσαί / που στέκει ως σημείο για τους ανθρώπους / σ’ αυτήν θα προσεύχονται τα έθνη. SP I 191. Η τρίτη γλώσσα / αναστάτωσε πολλούς / και τους διασκόρπισε από έθνος σε έθνος. — Η τρίτη γλώσσα / αναστάτωσε πολλούς / και τους διασκόρπισε από έθνος σε έθνος. SP II 76. …και να κηρυχθούν στο όνομά του η μετάνοια και η άφεση των αμαρτιών σε όλα τα έθνη. — …ώστε να κηρυχθούν στο όνομά του / η μετάνοια / και η άφεση των αμαρτιών σε όλα τα έθνη. SP II 253. Στη δεύτερη περίπτωση, ο K. Širvydas χρησιμοποίησε πιθανότατα το giminę στο λεξικό με τη σημασία «γενιά»7. Κάπως δυσκολότερο είναι να μιλήσουμε για τη χρήση του giminės με τη σημασία «γενιά» στα «Punktai sakymų». Αν και στο πολωνικό κείμενο των κηρυγμάτων, όπως και στο λεξικό, ο K. Širvydas κατά τόπους αποδίδει το giminę με την πολωνική λέξη pokolenie, από τα συμφραζόμενα όμως η σημασία της λιθουανικής λέξης δεν είναι σαφής, π.χ.: Θα καθίσετε σε δώδεκα θρόνους, κρίνοντας τις δώδεκα φυλές ή γενεές του Ισραήλ. — Θα καθίσετε σε δώδεκα θρόνους, κρίνοντας τις δώδεκα φυλές του Ισραήλ. SP I 5. Πράγματι, στα «Punktai sakymų» απαντούν σχεδόν πανομοιότυπες προτάσεις, στις οποίες το giminė αποδίδεται άλλοτε με την πολωνική λέξη pokolenie και άλλοτε με τη λέξη naród. Π.χ.: Εκείνη την εποχή υπήρχαν οι άγιοι Απόστολοι και άλλοι πρώτοι χριστιανοί από τη φυλή των Ιουδαίων, οι οποίοι είχαν μεγάλη αγιοσύνη… — Εκείνη την εποχή υπήρχαν οι άγιοι Απόστολοι και άλλοι πρώτοι χριστιανοί από το γένος των Ιουδαίων, οι οποίοι είχαν μεγάλη αγιοσύνη… SP I 344. …αυτοί οι χριστιανοί από τη φυλή των Ιουδαίων, οι Απόστολοι και άλλοι συγγενείς τους, θα είναι πολύ άγιοι· η δικαιοσύνη και η αγιοσύνη τους θα ξεχυθούν σαν χείμαρρος. — Αυτοί οι χριστιανοί από το έθνος των Ιουδαίων, οι Απόστολοι και άλλοι από το αίμα τους, θα είναι πολύ άγιοι· η δικαιοσύνη και η αγιοσύνη τους θα ξεχυθούν σαν πλημμύρα. SP I 344. Στις προτάσεις αυτές το giminė φαίνεται να αντιστοιχεί στην τρίτη περίπτωση που ήδη παρατέθηκε από το SzDi και χρησιμοποιείται με τη σημασία «γένος», και μερικές φορές επίσης «φυλή», «έθνος» (πρβλ. το πολωνικό plemię / naród, το λατινικό semen, soboles, progenies, propago =, λιθουανικά giminė, wysle SzDi 253). Το giminė χρησιμοποιείται με τη σημασία «γένος» και στις ακόλουθες προτάσεις: Η μνεία και η απαρίθμηση διάφορων αρχόντων και προϊσταμένων δείχνει και φανερώνει πολύ μεγάλη κακία, επαίσχυντη ακολασία του ιουδαϊκού λαού… — Η μνεία και η απαρίθμηση διάφορων αρχόντων και προϊσταμένων δείχνει και φανερώνει πολύ μεγάλη κακία, επαίσχυντη ακολασία του ιουδαϊκού λαού… SP I 124. Θα είχε αφανιστεί ολόκληρη η ανθρώπινη γενιά για πάντα… — Θα είχε αφανιστεί όλη η ανθρώπινη οικογένεια για πάντα… SP I 231. Στην τέταρτη περίπτωση, το ród στα πολωνικά και τα genus, notales, stirps, stemma στα λατινικά ερμηνεύονται στο SzDi με τη λέξη giminė, η οποία πιθανότατα χρησιμοποιείται όχι με μία, αλλά με περισσότερες σημασίες. Λαμβάνοντας υπόψη ότι στην παλαιά πολωνική γλώσσα το ród χρησιμοποιούνταν με τις σημασίες «φύλο»· 6 Επειδή ο K. Širvydas αποδίδει το giminę με διάφορες πολωνικές λέξεις, δίπλα στις λιθουανικές προτάσεις στις οποίες χρησιμοποιείται το giminė παρατίθενται και τα πολωνικά ισοδύναμά τους. 7 Λεξικό της λιθουανικής γλώσσας, τόμ. 3, σ. 309. 103 «είδος· έθνος· γενιά· οικογένεια· γέννηση»⁸ και τις σημασίες των λατινικών λέξεων, μπορούμε να υποθέσουμε ότι εδώ η giminė αποδίδεται με τις σημασίες «απόγονοι· γενιά, συγγενείς», και ενίοτε πιθανότατα και με τη σημασία «οικογένεια». Στα «Punktuose sakymų» παρατηρείται μία πρόταση στην οποία η giminė χρησιμοποιείται πιθανότατα με τη σημασία «οικογένεια», π.χ.: Teyp broliey Jozepho ne nori io ażu karaliu turet | iog iaunesnių ażu iuos ir ligus iiemus buwo giminey. – Tak Jozepha niechcieli bracia za krolamieć | że młodszym był y w vrodzeniu im rownym. SP I 75–76. Επιπλέον, στα «Punktuose sakymų» η giminė χρησιμοποιείται συχνά με τις επεξηγηματικές λέξεις aukšta, didi με τη σημασία «καταγωγή, ευγενική καταγωγή». Π.χ.: …γι’ αυτό δείχνουν όχι μικρό σεβασμό | αν είναι ευγενούς καταγωγής | αν είναι όμορφος | αν είναι πλούσιος | αν προέρχεται από παλιά οικογένεια και από λαμπρό σπίτι… – dlatego maią wzgląd nie mały | iesli wysokiego rodu | iesli vrodźiwy | iesli bogaty | iesli stárey familiey y z domu idący okazałego… SP I 75. Bet η ευγενής καταγωγή | ο πλούτος | τα ρούχα βοηθούν λίγο στην καλή διακυβέρνηση… – Lecz wysokie vrodźenie bogactwa | odżienie | nie wiele służą do rządu dobrego…SP I 76. Πράγματι, δεν ήταν από μεγάλες οικογένειες | ούτε από υψηλά σπίτια, αλλά ήταν απλοί… — …byli nie z wielkich familiy | ani wysokich domow | ále prości… SP I 298. Είναι άξιο απορίας γιατί οι άνθρωποι, ιδιαίτερα όσοι είναι ευγενούς καταγωγής | και καθισμένοι σε υψηλούς θρόνους, δεν αγαπούν την αλήθεια… – Jest się czemu podżiwo-wáć | czemu ludzie | osobliwie | z vrodźenia wielcy | y ná wysokich krzesłach siedzący | prawdy nie miłują? SP II 137. Συνοψίζοντας, φαίνεται ότι μπορούμε να διαπιστώσουμε πως ο K. Širvydas χρησιμοποιούσε τη giminė με τις σημασίες «λαός, έθνος· γενιά· φυλή, γένος· συγγενείς, απόγονοι, οικογένεια; καταγωγή». Όταν όμως μετέφραζε τα «Punktus sakymų» στα πολωνικά, πιθανότατα βασιζόμενος στην πολυσημία με την οποία χρησιμοποιούνταν μεμονωμένες πολωνικές λέξεις εκείνη την εποχή ή σε υφολογικές επιλογές, επέλεγε διαφορετικά πολωνικά ισοδύναμα για τη μία ή την άλλη σημασία της giminės. 2. ΦΥΛΗ Εκτός από τη giminė, στο SzDi βρίσκουμε επίσης τις λέξεις gentis, gentystė, οι οποίες, κρίνοντας από τις πολωνικές και λατινικές λέξεις του λεξικού, χρησιμοποιούνταν όχι μόνο με τη σημασία της giminė, giminystė, αλλά η πρώτη, όπως φαίνεται, και με τη σημασία της gentis, καθώς το SzDi (σ. 113) αποδίδει την πολωνική φράση krewność / powinowáctwo z iedney krwie και τη λατινική consanguinitas με τις λιθουανικές λέξεις gintiste, gintis, ενώ την πολωνική rodźina και τη λατινική cognatorum multitudo (SzDi 316) — είναι αλήθεια, με παραπομπή στο V. powinowactwo (για το τελευταίο και τις λατινικές λέξεις cognatio, necessitudo fraterna, etc.: propinquitas (SzDi 286) παραθέτει τη λιθουανική αντιστοιχία gimtiste = gentystę⁹), — αποδίδει με τις λιθουανικές λέξεις gintis, gintiste. Θα μπορούσε επομένως να συναχθεί ότι εδώ τα gentis, gentystė χρησιμοποιούνται όχι για να ονομάσουν μια ομάδα ανθρώπων που συνδέονται άμεσα με δεσμούς αίματος, αλλά μάλλον μια ομάδα οικείων ανθρώπων που συνδέονται με κοινωνικούς δεσμούς. 8 Reczek S. Podręczny słownik dawney polszczyzny. Wrocław—Warszawa—Kraków, 1968, p. 428–429. 9 Lietuvių kalbos žodynas. t. 3, p. 315. 104 3. ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ Πρέπει εξαρχής να ειπωθεί ότι ο K. Širvydas χρησιμοποιούσε αυτή τη λέξη με πολύ λιγότερες σημασίες από ό,τι τη λέξη giminę, παρόλο που και οι σημασίες της δεν είναι πάντοτε σαφείς στα «Punktai sakymų». Πράγματι, τόσο στα κηρύγματα όσο και στο λεξικό ο K. Širvydas αποδίδει τη λέξη šeimyną με μία πολωνική λέξη, czeladź (πρβ. πολ. czeladź, λατ. familia, famuntium = λιθ. sieimina SzDi 35). Ωστόσο, στην παλαιά πολωνική η λέξη czeladź χρησιμοποιούνταν συχνότερα με τις εξής σημασίες: ród, pokolenie, rodzina, familia10. Γι’ αυτό στα «Punktai sakymų» συναντούμε προτάσεις από τις οποίες δεν είναι απολύτως σαφές με ποια σημασία χρησιμοποιείται η λέξη šeimyna. Π.χ.: Όταν με τις κακές συνήθειές τους, τη μέθη, την ασχήμια και άλλες κακές πράξεις τα παιδιά, τις γυναίκες, τους υπηρέτες και τις οικογένειες τις παρακινούν στο κακό ή τις οδηγούν στην αμαρτία. SP I 253. Όταν ο Κύριος αφήνει τους γιους, τους υπηρέτες και τις οικογένειες, δεν τους τιμωρεί ούτε τους εμποδίζει από το κακό. SP I 254. Φαίνεται ότι και στις δύο προτάσεις ο K. Širvydas χρησιμοποιεί τη λέξη šeimyną όχι με τη γενικευτική σημασία ούτε με τη σημασία «όλοι οι άνθρωποι του σπιτιού (οικείοι και ξένοι)»11, αλλά με ακόμη ευρύτερη σημασία. Ίσως στην έννοια της šeimynos ο K. Širvydas συμπεριλαμβάνει όλους τους συγγενείς και τους οικείους ή άλλα πρόσωπα που συνδέονται με τη šeimyna με τον έναν ή τον άλλον τρόπο. Στα «Punktai sakymų» η λέξη šeimyna χρησιμοποιείται σχετικά συχνά με τη σημασία «όλοι οι άνθρωποι του σπιτιού (οικείοι και ξένοι)», δηλαδή τα μέλη της οικογένειας, οι υπηρέτες και οι μισθωτοί εργάτες, π.χ.: Priliginta ira karaliste dangaus žmoguy szeyminos wieszpati, kuris iszėjo taba vnksti sumditu darbiniku winičion sawo. SP I 317. Teyp Juobas S. sawo šieyminay perleydzawo bilinet su sawim. SP II 134. Όπως γνωρίζουμε, στις ανατολικές και εν μέρει στις γειτονικές παρέες και στις νότιες διαλέκτους των Αουκστάιτιων, από παλιά η οικογένεια χρησιμοποιείται και με τη σημασία «σόι». Γι’ αυτό μάλλον δεν χρειάζεται να αμφιβάλλουμε ότι ο ανατολικός Αουκστάιτις K. Širvydas χρησιμοποιούσε επίσης την οικογένεια με τη σημασία «σόι». Πρβλ.: Jr iau butu teyp parważiawis | kad ne gera butu sze ymina ii užutüreius… SP II 181. Μπορεί ακόμη να προστεθεί ότι στα «Punktai sakymų» ο K. Širvydas χρησιμοποιούσε περιστασιακά, με τη σημασία «οικογένεια», το δάνειο familija, παραθέτοντας δίπλα του τη λιθουανική εξήγηση namai, πρβ.: Ažulaykimas gimines ir familias aba namu. – Lenkiškai verčia: Przyczyna| zachowanie rodziny y famili ey abo domu. SP I 231. Η χρήση αυτών των λέξεων στην παρατεθείσα πρόταση φαίνεται να είναι υφολογικά αιτιολογημένη, διότι στον πρόλογο που έχει γραφτεί στα πολωνικά («Przedmowa do czytelnika») ο K. Širvydas αναφέρει ότι απευθύνει τα κηρύγματά του όχι μόνο σε «απλούς», αλλά και σε «μορφωμένους» ακροατές (και αναγνώστες). Πιθανότατα, όπου ο K. Širvydas θεωρούσε ότι η λιθουανική λέξη ενδέχεται να είναι ακατανόητη στους ακροατές (και στους αναγνώστες), χρησιμοποιούσε και δάνεια, μολονότι γενικά απέφευγε τις ξένες λέξεις στα γραπτά του. 4. ΥΠΗΚΟΟΣ Μια μεγάλη κοινωνική ομάδα σε κάθε ταξική κοινωνία αποτελείται από ανθρώπους της κατώτερης κοινωνικής τάξης — τους υπηκόους. Σύμφωνα με τους ιστορικούς, τον 16ο αιώνα, στα λιθουανικά γραπτά χρησιμοποιούνταν δύο λέξεις για την ονομασία των υπηκόων: η λιθουανική veldamas και πιθανότατα μια λέξη δανεισμένη από τα πολωνικά- 10 Rec zek S. Min. veik., p. 53. 11 Dabartinės lietuvių kalbos žodynas. V., 1972, p. 807. 105 γικά η δανεισμένη λέξη paduonis12. Είναι αλήθεια ότι, πλάι στο paduonis, στα παλαιά γραπτά απαντούν συχνότερα τα padonas, padonasis καθώς και άλλες μορφές αυτού του δανείου13. Τις προαναφερθείσες μορφές του δανείου (δηλαδή τα padonas, padonasis) τις χρησιμοποιούσε κατά καιρούς με τη σημασία «υπήκοος» και ο K. Širvydas, π.χ.: Διότι αυτός ο βασιλιάς δεν παίρνει τίποτε από τους υπηκόους του. SP I 243. Στο τέλος μπορεί και να βασανίσει, να ταλαιπωρήσει και να φυλακίσει τους υπηκόους του… SP II 154. Διότι η βασιλεία του Χριστού ελευθερώνει τους υπηκόους της από την αμαρτία και από τη δουλεία του διαβόλου. SP II 155. Ωστόσο, τα padonas, padonasis απαντούν μόνο στα «Punktai sakymų». Δεν βρίσκουμε αυτό το δάνειο στο λεξικό του K. Širvydas. Εκεί το πολωνικό poddany, λατ. subiectus, subditus mancipatus adiciu το ερμηνεύει με τη λιθουανική λέξη waldonas (βλ. SzDi 260), η οποία διαφέρει ως προς τον σχηματισμό από το veldamo που χρησιμοποιούσε ο M. Daukša: Διότι όπως είναι οι άρχοντες, έτσι είναι και οι υπήκοοί τους, ή όπως εκείνοι που κυβερνούν και εξουσιάζουν πάνω τους.SP I 124. Να υπακούν στους άρχοντες, να τους τιμούν και να εκπληρώνουν όλα όσα τους οφείλονται.SP I 135. Συχνά γίνεται λόγος για τον Ιεροβοάμ, ο οποίος, όταν έγινε βασιλιάς, οδήγησε τους υπηκόους του σε βαριά αμαρτία, δηλαδή στον παγανισμό.SP I 295. Ο βασιλιάς Ασουήρος θέλησε να οργανώσει γιορτές για τους υπηκόους του, ιδίως για τους μεγαλύτερους…SP II 94. Η διδασκαλία εδώ δίνεται στους μεγάλους αυτού του κόσμου, ώστε να ρωτούν τους υπηκόους τους αν είναι ένοχοι απέναντί τους;SP II 134. Επιπλέον, στην ίδια σελίδα του λεξικού, το πολωνικό poddánstwo, λατ. subiectio, ερμηνεύεται επίσης από τον K. Širvydas με τη λιθουανική λέξη waldonibe. Φαίνεται ότι ούτε το waldonas ούτε το waldonybė είναι νεολογισμοί του K. Širvydas, καθώς το waldoną το χρησιμοποιούσαν ο S. Vaišnoras («Margarita Theologi-ca», 1600), ο J. Telega («Kniga Nobaznistes Krikščioniszkos…», 1653) και άλλοι συγγραφείς. Πιθανότατα το waldonas χρησιμοποιούνταν τότε ως συνώνυμο του veldamo. Το λεξικό και τα κηρύγματα του K. Širvydas, όπως και όλα τα παλαιά γραπτά μνημεία, αποτελούν πολύτιμη πηγή για τη μελέτη της ιστορίας των λιθουανικών κοινωνικών όρων. Σε αυτά μπορούν να εντοπιστούν έμμεσα οι ονομασίες των κοινωνικών σχέσεων και των κοινωνικών ομάδων της εποχής. Ю. КАРАЦЕЮС ΓΙΑ ΟΡΙΣΜΕΝΟΥΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΥΣ ΟΡΟΥΣ ΣΤΑ ΕΡΓΑ ΤΟΥ Κ. ΣΙΡΒΙΝΤΑΣ Περίληψη Τα έργα του Κ. Σιρβίντας κατέχουν ξεχωριστή θέση ανάμεσα στα γραπτά μνημεία της λιθουανικής γλώσσας του 17ου αιώνα. Τα κηρύγματά του („Punktai sakymų“) δεν τα μετέφρασε από άλλη γλώσσα, αλλά τα συνέγραψε ο ίδιος στη λιθουανική γλώσσα της εποχής και στη συνέχεια τα μετέφρασε στα πολωνικά. Όπως είναι γνωστό, συνέταξε και δημοσίευσε πρώτος το τρίγλωσσο λεξικό „Dictionarium trium linguarum“, στο οποίο έδωσε λιθουανικά ισοδύναμα για τις πολωνικές και λατινικές λέξεις. Ωστόσο, παρά τον πρωτότυπο χαρακτήρα του έργου του Κ. Σιρβίντας, η χρήση και οι ιδιαιτερότητες της σημασίας των λέξεων (στην προκειμένη περίπτωση των κοινωνικών όρων) δεν είναι πάντοτε σαφείς. Αυτό πιθανότατα οφείλεται σε διάφορους λόγους, τους οποίους είναι σχεδόν αδύνατο να προσδιορίσουμε σήμερα. 12 Jurginis J. Baudžiavos įsigalėjimas Lietuvoje. V., 1962, p. 204. 13 Λεξικό της λιθουανικής γλώσσας. V., 1973, τ. 9, σ. 51, 60–61. 106 Στο άρθρο εξετάζονται, με παραπομπές στο λεξικό και στα κηρύγματα του Κ. Σιρβίντας, κοινωνικοί όροι της λιθουανικής γλώσσας όπως οι giminė, gentis, šeimyna, valdonas. Από όλους αυτούς τους όρους, ο Κ. Σιρβίντας χρησιμοποιούσε συχνότερα, με διαφορετικές σημασίες, τη λέξη giminė. Κρίνοντας από τις πολωνικές και λατινικές λέξεις του λεξικού και από τα συμφραζόμενα των „Punktai sakymų“, ο Κ. Σιρβίντας χρησιμοποιούσε τη λέξη giminė με τις σημασίες «έθνος, λαός· γενιά· φυλή· γένος· απόγονοι, οικείοι, συγγενείς· οικογένεια (?)· καταγωγή», και τη λέξη gentis (gentystė) με τις σημασίες «συγγένεια· φυλή». Τη λέξη šeimyna ο Κ. Σιρβίντας τη χρησιμοποιούσε κυρίως με τις σημασίες «υπηρετικό προσωπικό· οικογένεια». Για την απόδοση της έννοιας «υπήκοος», στο λεξικό του Κ. Σιρβίντας παρατίθεται μόνο η λιθουανική λέξη valdonas, ενώ στα „Punktai sakymų“ βρίσκουμε πλάι στη λέξη valdonas και ένα δάνειο σλαβικής προέλευσης — padonas, padonasis.