Dėl prielinksninių konstrukcijų išplitimo šiaurinėse aukštaičių tarmėse

LIETUVIŲ KALBOS SANDAROS TYRINĖJIMAI LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI, XXVI (1987) STASYS TUMĖNAS O ROZPOWSZECHNIANIU KONSTRUKCJI PRZYIMKOWYCH W PÓŁNOCNYCH GWARACH AUKSZTOCKICH Uwagi wstępne Największym zainteresowaniem dialektologów cieszą się zazwyczaj fonetyka, leksyka i morfologia gwar — te dziedziny, w których różnice w stosunku do języka literackiego są najbardziej wyraźne. Cechy składniowe gwar — szyk wyrazów w zdaniu, rola intonacji, upowszechnianie się przyimków i innych konstrukcji analitycznych itp. — jak dotąd są mało zbadane. Spośród prac omawiających użycie przyimków warto wymienić artykuły E. Grinaveckienė1, J. Senkusa2 i J. Šukysa3. Przyimki poszczególnych gwar przedstawiono w nich w porządku alfabetycznym i wskazano ich ważniejsze znaczenia. Z metodologicznego punktu widzenia dla badania konstrukcji przyimkowych istotne są prace J. Kiliusa4, w których podejmuje się próbę ustalenia semantycznych cech różnicujących poszczególne przyimki języka literackiego w ujęciu regionalnym. Przyimki są używane w gwarach języka litewskiego na bardzo różne sposoby. Cechą charakterystyczną niemal wszystkich gwar jest upowszechnianie się konstrukcji przyimkowych. Rośnie rola nie tylko przyimków, lecz także spójników i partykuł; w niektórych miejscach za wyrazy funkcyjne, zwane artroidami, służą zaimki wskazujące5. W niniejszym artykule rozprzestrzenianie się konstrukcji przyimkowych uznaje się za charakterystyczne zjawisko analityzmu. Jedną z przyczyn przyrostu liczby konstrukcji przyimkowych w gwarach jest wpływ innych języków. Na przykład w gwarach regionu kłajpedzkiego wiele konstrukcji przyimkowych upowszechniło się pod wpływem języka niemieckiego6, a w języku łotewskim — pod wpływem języków niemieckiego i rosyjskiego7. Nie jest to jednak jedyna przyczyna rozprzestrzeniania się konstrukcji przyimkowych. Celem artykułu jest ustalenie, na podstawie analizy tekstów gwar północnoaukštockich (wschodnioaukštockich panevėžiškiai i zachodnioaukštockich šiauliškiai), relacji między użyciem konstrukcji przypadkowych a przyimkowych w tych gwarach. 1 Grinaveckienė E. Znaczenia i użycie przyimków w południowych gwarach północno-zachodnioaukštockich. — W: Gramatyczna struktura języka litewskiego (Zagadnienia językoznawstwa litewskiego). V., 1967, t. 9, s. 151—170. 2 Senkus J. Użycie przyimków i ich ważniejsze znaczenia w gwarach kapsów i zanawyków. Prace Akademii Nauk Litewskiej SRR. Seria A, 1960, t. 1(8), s. 125—150. 3 Šukys J. Ważniejsze przypadki przenikania konstrukcji przyimkowych do gwar pontininków i zachodnich puntininków. — W: Zagadnienia językoznawstwa litewskiego. V., 1963, t. 6, s. 275—286. 4 Kilius J. System przyimków i przypadków miejsca we współczesnym języku litewskim/Kand. rozprawa [maszynopis]. — V., 1973. 5 Rosinas A. Lietuvių bendrinės kalbos įvardžių semantinė struktūra. — V., 1984, p. 48—52. 6 Laigonaitė A. Znaczenie i użycie przypadków miejscownika we współczesnym języku litewskim. — V., 1957, s. 33. 7 Нитинь Д. Система предлогов в латышском письменном языке: Автореф. дис.... канд. филол. наук. — Вильнюс, 1981; Нитинь Д. К вопросу о влиянии русского языка на латышские предложные конструкции. — В кн.: Контакты латышского языка. Рига, 1977. 171 Aby dostrzec zmiany w użyciu przyimków, dane zebrane od przedstawicieli starszego i młodszego pokolenia w gwarach porównano z tekstami zapisanymi pod koniec XIX wieku przez A. Baranauskasa.8 Wykorzystano głównie spójne teksty z języka potocznego i folkloru z 11 miejscowości gwary poniewieskiej: Siesikiai, Raguva, Krekenava, Šeduva, Rozalimas, Pasvalys, Pušalotas, Joniškėlis, Linkuva, Pašvitinys, Žeimelis, oraz z 6 miejscowości gwary szawelskiej: Kėdainiai, Šaukotas, Šiauliai, Pakapė, Kriukai, Joniškis. Charakterystyczniejsze przypadki użycia przyimków W wyniku zmian fonetycznych w północnych gwarach aukštaitijskich powstały nowsze warianty przyimków: åpe „apie” [o], ap’l’ọjk „aplink” [dookoła], nò „nuo” [od], prėš „prieš” [przed], pò „po” [po], ọnt „ant” [na], sò „su” [z], terp „tarp” [między] itd. Wiele przyimków ma jednak znaczenia podobne do tych w języku literackim; zakres użycia niektórych z nich, zwłaszcza ọnt, par, prọ, sə, terp, jest znacznie szerszy. Prawie całkowicie zanikły illatyw, używany tylko we wschodniej części gwary poniewieskiej. Zanikający illatyw został zastąpiony przez konstrukcje przyimkowe. Pod koniec XIX wieku, jak się wydaje, także północni mieszkańcy regionu poniewieskiego używali jeszcze illatywu, ponieważ A. Baranauskas zapisał w Joniškėlis zdanie: Łape inkżšti leńgwiai ińkżiśe gałwą uzbònən… (zob. tamże, s. 155). Z drugiej strony, w innym tekście tej samej bajki znajdujemy zapisane zdanie: Łãpia ikiśt lùngwe ikiśżia gálwo unt uzbòno… Przyimki ing, int niemal wyszły z użycia — wyparła je konstrukcja į z biernikiem. Przyimek ing w gwarze szawelskiej nie jest całkowicie synonimiczny z przyimkiem į. Używa się go, gdy trzeba w przybliżeniu określić kierunek (w znaczeniu „ku”). W czasach A. Baranauskasa w Joniškis odnotowano 13 przypadków użycia przyimka ing, obecnie 5; w Kriukach odpowiednio 7 i 2, a w Pakapė 3 i 0. Niemal wszędzie wyszedł już z użycia przyimek nuog / nọg, odnotowany jedynie w okolicach Kriuków. Dalej omówiono te przyimki omawianych gwar, których semantyka najbardziej różni się od semantyki języka literackiego. ọnt|ọn9 „ant” [na]. Jest to najczęściej używany przyimek w północnych gwarach aukštaitijskich. Po odrzuceniu 76 wyraźnie tłumaczonych konstrukcji z dopełniaczem, stosunek liczby jego użyć w tekstach o objętości około 2 arkuszy autorskich, odzwierciedlających różne okresy rozwoju języka, przedstawia się następująco: Pašvitinys 24: 20: 2710, Pušalotas 23: 21: 28, Siesikai 18: 7: 14, Joniškis 30: 1911, Pakapė 14: 21, Šiauliai 30: 22. 8 Specht F. Litauische Mundarten gesammelt von A. Baranowski. – Leipzig, 1920, Bd. 1. 9 W gwarze poniewieskiej rozróżnia się dwa warianty tego przyimka — ọnt lub ọn. Spółgłoski t na końcu nie wymawia się, gdy następny wyraz po przyimku zaczyna się spółgłoską bezdźwięczną, np.: ọn kiẽ ma ‘ant kiemo — kieme’ [na podwórzu], ọn tãka ‘ant tako’ [na drodze]. Gdy następny wyraz po przyimku zaczyna się samogłoską lub dyftongiem, spółgłoska t jest wyraźnie słyszalna, np.: ọnt áukštą ‘ant aukšto’ [na strychu], ọnt ãk’ù „ant akių” [na oczy]. Przyimek ọnt występuje również wtedy, gdy pierwszy dźwięk następnego wyrazu jest spółgłoską dźwięczną, np.: ọnt gãtv’ės ‘ant gatvės — gatvėje’ [na ulicy], ọnt žė’mės ‘ant žemės’ [na ziemi]. Przed sonantami l, m, n, r forma przyimka jest zmienna, np.: ọn, rupò’nulọnt_rupò’n’ù. Zmienność form ọnt/ọn jest wyraźniej zauważalna w mowie starszych przedstawicieli gwary. 10 Pierwsza liczba oznacza liczbę konstrukcji przyimkowych z końca XIX wieku, druga — z połowy XX wieku, a trzecia — w tekstach zapisanych z mowy współczesnego młodszego pokolenia. 11 W przypadku szawelskich gwar zachodnioaukštaitijskich podano jedynie dane statystyczne dotyczące tekstów zapisanych pod koniec XIX wieku oraz mowy współczesnego młodszego pokolenia. 172 W języku literackim podstawowe znaczenie przyimka ant to znajdowanie się u góry, w kontakcie z powierzchnią czegoś. W omawianych tu gwarach przyimek ten jest używany w znacznie szerszym zakresie, a jego konstrukcja z dopełniaczem w wielu przypadkach zastępuje miejscownik języka literackiego, np.: ne-būket’ onˌlieˌtos, onˌsáˌules padėˌk | tuoˌį ež’dž’uvi’s, al’ˌkep ti’c’onˌkiema priˌrištos tōˌs kár’v’es’, onˌteiˌsma tōˌpāˌt’ pasāˌke. Przyimek ont|on z dopełniaczem często wskazuje również kierunek ruchu, np.: māˌte jīˌ onˌklet’es’ noaiˌnant’, novėje kaškōˌr ontˌmiˌška | musdūˌ kár’v’u mil’š’t’. W tych przypadkach przyimek ont|on z dopełniaczem może zastąpić konstrukcję i…+pū.se „połowa”, np.: ontˌmiˌška = iˌmiˌška pū.se. W północnych gwarach aukštajckich omawiana konstrukcja przyimkowa jest stosowana także w przypadkach, w których w języku literackim występuje celownik, np.: onˌtieˌk gi.vol’u viens pieˌmo „takie stado zwierząt ma tylko jednego pasterza”, onˌtieˌk vi.štu t’okˌviens gaid’s’ „takie stado kur ma tylko jednego koguta”. Par „przez”. Przyimek par najczęściej oznacza miejsce, odległość, czas, sposób wykonywania czynności, porównanie, a także może określać zajęcie lub zawód. Np.: parˌtōˌbāˌle neparei’s’ | t’ok r péˌl’k’e jonˌbu.va, jós nāˌk’t’ parˌdarž | parˌdarž eˌpabėˌga, veži.ms važ’uō’i parˌmiˌško, jósˌnedorns žmogė’l’s’ | jaunī’s’t’e parˌpasā’ul’ kel’ā’v’es’, parˌlaū’ks nū.take kepˌāk’s’ eždēˌg’es’ (por. litew. k. laukais), pas’k’auˌ toksˌg’r’ōv’s’ ē’je parˌlaū’ko, trōs mets tarnāvo parˌbe’no, kō’igsˌpāšekę tęˌt’ok parˌdārbo. Na podstawie przykładów można zauważyć, że w północnych gwarach aukštajckich konstrukcja przyimkowa par z biernikiem wypiera narzędnik. Widoczny jest wzrost częstości użycia przyimka par, na przykład w Kriukuose 1: 3, w Šiauliai 8: 14. Prọ „przez”. Przyimek prọ jest używany z biernikiem i oznacza miejsce, przez które się przechodzi albo które się omija. Przedstawiciele młodszego pokolenia czasami mylą przyimki par i prọ, to znaczy używają ich synonimicznie, natomiast przedstawiciele starszego pokolenia wyraźniej je rozróżniają. Częstość użycia przyimka prọ wzrasta: w Pašvitinys odnotowano prọ w proporcji 1: 2: 5; w Pasvalys 0: 2: 4, w Siesikai 0: 2: 4, w Kriukuose 1: 6. Np.: ta rzeka płynęła przez wieś | ale wszyscy nie szli | matka dalej na górę, będzie tam... | gospodarze... Po „po”. Przyimek po w północnych gwarach aukštajckich występuje z kilkoma przypadkami – dopełniaczem, celownikiem, biernikiem i narzędnikiem. Może wyrażać czas, miejsce lub sposób. W gwarze šiauliskiej występuje częściej niż w gwarze panevėžyskiej, na przykład: w Joniškis 16: 17, w Kriukuose 14: 19, w Pašvitinys 6: 1: 8, w Pasvalys 3: 1: 4, w Siesikai 7: 6: 8. Np.: szopa pojechała przez wieś,... dzieci piekły... po... przez łąki,... krowy dają mleko... po... łące... pasły się,... czerwona jak... po... wszystkim wystarczy,... nasze... będzie,... 173 gèr’ l’òne užā’uga, savā’ite po_savā’ites’ e_uprai’n me’te, nereik’ ai’t’ ne_po_ vir / ne_po_mar’c. So „z“. Ten przyimek wskazuje na relacje towarzyszenia, sposób, narzędzie, czas, cel, obiekt i jakość. W omawianych tu gwarach jest on szczególnie częsty. Zauważono, że na najbardziej wysuniętych na północ obszarach gwar aukštockich, gdzie akcent jest najbardziej cofnięty, a końcówki ulegają redukcji, narzędnik liczby pojedynczej bez przyimka so jest prawie nieużywany, natomiast narzędnika liczby mnogiej używa się zarówno z przyimkiem, jak i bez niego, ponieważ w paradygmacie liczby mnogiej nie powstają homonimiczne przypadki. W Pašvitinys stosunek liczby użyć przyimka so wynosi 19: 16: 28, w Linkuvie 16: 17: 22, w Pasvalysie 9: 8: 13, w Siesikach 11: 14: 17, w Joniškisie 25: 29, w Pakapė 16: 21, w Šiauliai 12: 17. Np.: atjó·je so_var’kòl’, atvaž’āvo so_auto.bos, sen’aū· ā·rdavam t’òk so_var’k’l’es’, nebeži.na kõ· dā·ra | t’òk mósuo·i | mósuo·i so_kèr’v’, mā·na babū·tes’ namē·l’s’ so_sen’ stóg. A. Baranauskas zanotował takie zdania w Joniškisie: nēs wienām žmógus nū sawēs gīndamas nudrāške weida su nāgais; nāmai daugiaus medinei su lantētems dengti…; senõbēj Jōniškes apīgarda būwa stauni prekiāwimu sù āpyneis. Terp „między”. Konstrukcja terp z dopełniaczem zamiast inessivu jest wyraźną, charakterystyczną cechą północnej gwary panevėžiškiai. Użycie i zasięg tej konstrukcji zostały omówione12. W gwarze panevėžiškiai w tekstach o tej samej objętości konstrukcję terp z dopełniaczem w funkcji oznaczania miejsca odnotowano w mowie z końca XIX w. zaledwie 7 razy, a w mowie współczesnego pokolenia aż 32 razy; por. Linkuva 1: 4: 5, Pušalotas 1: 4: 5, Pasvalys 0: 2: 4, Siesikai 0: 2: 1. Jest ona rzadsza w gwarze šiauliškiai: Joniškis 1: 4, Pakapė 1: 3, Kriukai 0: 2. Np.: v’ōšt vē·rd terp_púo·da, v’ės’ pi.neg terp_kišē·n’es’, vā·rn tū·p’ terp_mē·dže, sósį.mušē jie· terp_savēs’ po_gegužī·nes’, terp_panē·l’u mā·t’es’ e_neprāstu. * * * Inessiv ma tendencję do zastępowania konstrukcjami przyimkowymi nie tylko w gwarze północnych Aukštaitów, lecz także w gwarze zachodnich Żmudzinów13. Tendencja do analityzmu nie omija również języka literackiego, w którym inessiv w pewnych przypadkach także zastępowany jest konstrukcjami przyimkowymi; por. charakterystyczny dla folkloru inessiv: Kalne rugelių tu nerīši oraz konstrukcję języka literackiego ant z dopełniaczem. Od starszych osób udało się zapisać zdania, w których zamiast zwykłych dla wielu użytkowników gwary konstrukcji przyimkowych używa się przypadków bez przyimków, np.: ka amėręko kõr važ’uo·i vės’ sudie.v atai·dava sakī’t’; tam_dvar’ dā·rba bū·dava je-go_kēt’ ešvaž’uo·dava gevē·n’t’ rigō·; jon_cāp’t’ e_esedē·je kišē·ne palovī· budam, vie·ns t’òk ešē·je kar’uo·mene | tuõj mi.re. Najwyraźniej takie przykłady odzwierciedlają wcześniejszy stan, kiedy konstrukcje przyimkowe nie wyparły jeszcze odpowiadających im form bezprzyimkowych. 12 Zob. Laigonaitė A. dz. cyt., 32; Tumėnas S. Kilka uwag o granicy dystrybucji przyimka terp w północnej gwarze panevėžiškiai. — W: Zagadnienia składni i semantyki / referaty konferencji naukowej poświęconej 60. rocznicy powstania ZSRR. Streszczenia referatów. Šiauliai, 1982, s. 47—49. 13 Laigonaitė A. dz. cyt., s. 32. 174 Ogólne prawidłowości Wyniki porównania tekstów gwar północnoaustackich zapisanych w różnym czasie potwierdzają hipotezę o prawidłowym związku między upowszechnianiem się analitycznych konstrukcji przyimkowych a zmianami morfologicznymi spowodowanymi redukcją końcówek14. Relację między przypadkami a konstrukcjami przyimkowymi w gwarze poniewieskiej określają 2 czynniki: historyczny i geograficzny. Konstrukcje przyimkowe są obecnie używane znacznie częściej niż w tekstach zapisanych pod koniec XIX wieku; szczególnie często występują w mowie młodego pokolenia tej gwary. Jeszcze wyraźniejsza w gwarze poniewieskiej jest rola czynnika geograficznego. Dla południowych Poniewieżan charakterystyczne jest warunkowe cofanie akcentu, natomiast północni Poniewieżanie cofają akcent powszechnie. Idąc z południa na północ, nasila się stopień redukcji końcówek. Im dalej na północ, tym więcej form homonimicznych pojawia się w paradygmacie deklinacyjnym. Aby uniknąć homonimii i różnicować znaczenia, rozszerza się użycie konstrukcji przyimkowych. Liczba użyć przyimków w tekstach gwarowych rośnie, podobnie jak redukcja końcówek, w miarę przesuwania się z południa na północ. Na przykład w tekście o takiej samej objętości przyimek į odnotowano w Linkuvie 17: 12: 16, w Pušalotas 1: 11: 10, w Siesikach 3: 8: 6 razy, prē w Pašvitinys 4: 7: 11, w Pasvalys 2: 6: 10, a w Krekenavie 1: 2: 2 razy. Poniewieżanie graniczą na zachodzie z zachodnimi Auksztotami szawelskimi. Szawelanie znacznie słabiej cofają akcent i w mniejszym stopniu redukują końcówki. Znajduje to odzwierciedlenie także na poziomie składni. W gwarze szawelskiej czynnik geograficzny prawie nie ma znaczenia dla upowszechniania się konstrukcji przyimkowych. Rozkład przyimków w części południowej i północnej niemal się nie różni. Na przykład przyimek ant|ont odnotowano w mowie młodego pokolenia mieszkańców Joniškis 19 razy, Pakapė 21 razy, a Šaukotas 16 razy; przyimek iš odpowiednio 17, 14 i 18 razy; przyimek pro w Joniškis 7 razy, w Kriukach 6, a w Šaukotas 8 razy. Jednak rola czynnika historycznego w zwiększaniu liczby konstrukcji przyimkowych jest oczywista. I tak, w Joniškis stosunek liczby użyć przyimka pro wynosi 2: 7, w Kriukach 1: 6, w Šiauliai 2: 5; przyimka su odpowiednio 25: 29, 16: 21, 12: 17; prieš – 0: 4, 1: 5, 0: 3. Warto zauważyć, że konstrukcje przyimkowe są znacznie częstsze w połączeniu z formami liczby pojedynczej, ponieważ w paradygmacie liczby mnogiej nie powstają homonimiczne formy przypadków, a w związku z tym potrzeba różnicowania składniowego nie jest tak istotna. ROZPOWSZECHNIENIE KONSTRUKCJI PRZYIMKOWYCH W GWARACH PÓŁNOCNOAUKSZTOCKICH Streszczenie W niniejszej pracy opisano te przyimki gwar północnoaustackich języka litewskiego, których użycie i semantyka różnią się od języka literackiego: ant|on „na”, pro|pr „przez, obok”, per|par „przez”, po|po „pod”, terp „między”, su|so „z”. Na podstawie danych statystycznych ustalono związek między rozpowszechnieniem analitycznych konstrukcji przyimkowych a redukcją końcówek spowodowaną procesami fonetycznymi. 14 Tumėnas S. Linksnių ir prielinksnių konstrukcijų santykis panevėžiškių tarmėje. – Kn.: Jaunųjų filologų darbai, V., 1986, t. 2. 175 Wzajemne relacje między konstrukcjami przypadkowymi i przyimkowymi zależą od czynników historycznych i geograficznych. W gwarze poniewieskiej akcentuacja i redukcja końcówek nasilają się z południa na północ. Odpowiedni kierunek jest charakterystyczny także dla rozprzestrzeniania się analitycznych konstrukcji przyimkowych. W północnych punktach gwary (Żejmele, Paswityń, Linkuva i in.) konstrukcje przyimkowe są używane znacznie częściej niż w punktach południowych (Raguva, Siesikai). W zachodnioauksztockiej gwarze szawelskiej akcentuacja i redukcja końcówek w porównaniu z gwarą poniewieską są słabo zaznaczone. Dlatego różnice w rozpowszechnieniu konstrukcji analitycznych na obszarze gwary (czynnik geograficzny) są nieznaczne. Jednak porównanie danych gwarowych z obecnego etapu rozwoju z zapisami z końca XIX w. również wyraźnie wskazuje na wzrost aktywności konstrukcji analitycznych.