Dėl prielinksninių konstrukcijų išplitimo šiaurinėse aukštaičių tarmėse

LITEWSKIEJ JĘZYKA STRUKTURY BADANIA LITEWSKIEJ JĘZYKOZNAWSTWA ZAGADNIENIA, XXVI (1987) STASYS TUMĖNAS DĖL ROZPOWSZECHNIENIA KONSTRUKCJI PRZYIMKOWYCH W PÓŁNOCNYCH DIALEKTACH AUKSZTOCKICH Uwagi wstępne Największą uwagę dialektologów zazwyczaj przyciągają fonetyka, leksyka i morfologia — dialektów — te dziedziny, w których najwyraźniej zaznaczają się różnice w stosunku do języka literackiego. Cechy składniowe dialektów — — szyk wyrazów w zdaniu, rola intonacji, upowszechnienie się konstrukcji przyimkowych ir i innych konstrukcji analitycznych itp. ir — jak dotąd są mało zbadane. Iš spośród prac, w których omawia się użycie przyimków, należy wymienić E. artykuły J. Grinaveckienės?, J. Senkausa?, Šukysa”. W nich przyimki poszczególnych dialektów podaje się w kolejności alfabetycznej, ir wskazując jų ważniejsze znaczenia. Z metodologicznego punktu widzenia dla badania konstrukcji przyimkowych ważne są J. prace Kiliausa, w których podejmuje się próbę ustalenia semantycznych cech różnicujących poszczególnych przyimków miejsca języka literackiego. Przyimki w gwarach języka litewskiego są używane bardzo różnorodnie. Cechą charakterystyczną niemal wszystkich — gwar jest upowszechnienie się konstrukcji ne przyimkowych. Wzrasta jedynie rola ir przyimków, a także spójników i partykuł; zaimki wskazujące w niektórych przypadkach przekształcają się w wyrazy służebne, tak zwane artroidy®. W niniejszym artykule rozpowszechnienie konstrukcji przyimkowych uznaje się za zjawisko charakterystyczne dla analityzmu. iš Jedną z przyczyn wzrostu liczby konstrukcji — przyimkowych w gwarach jest wpływ innych języków. Na przykład w gwarach regionu Kłajpedy wiele konstrukcji przyimkowych upowszechniło się pod wpływem języka niemieckiego- “, a w języku — łotewskim — pod wpływem ir języków niemieckiego i rosyjskiego". Nie jest to jednak jedyna przyczyna rozpowszechnienia się konstrukcji przyimkowych. Celem niniejszego artykułu, — po zbadaniu tekstów gwar północnoaukštaitisów (wschodnich aukštaitisów panevėžiškisir ów i zachodnich aukštaitisów šiauliškisów), jest ustalenie stosunku ir użycia konstrukcji przypadkowo-przyimkowych w tych gwarach. ! Grinaveckienė E. Użycie znaczeń przyimków w południowej gwarze północno-- ir zachodnich aukštaitisów. — Kn. : Gramatyczna struktura języka litewskiego (Zagadnienia językoznawstwa litewskiego). V., 1967, t. 9, p. 151—170. * Senkus J. Użycie przyimków oraz najważniejsze jų znaczenia w gwarach ir kapsów i zanavyków. Litwy SRR MA prace. A seria, 1960, t. 1(8), p. 125—150. 3 Šukys J. Najważniejsze przypadki przenikania konstrukcji przyimkowych do gwar ir pontininków i zachodnich puntininków. — Kn. : Zagadnienia językoznawstwa litewskiego. V., 1963, t. 6, p. 275—286. * Kilius J. Systema przypadków ir przyimków miejsca we współczesnym języku litewskim/Kand. rozprawa [Maszynopis]. —V., 1973. * Rosinas A. Struktura semantyczna zaimków we współczesnym języku litewskim. — W., 1984, p. 48-52. = © Laigonaité A. Znaczenie i użycie ir miejscownika we współczesnym języku litewskim. — W., Dp. 1957 33. * Hurnis JI. CucreMa IpEUIOroB B NATHIIICKOM ITHCBMEHHOM s3bIKe: ABTOped. mic. ... Kau. (unon. vayk. — Bunsnioc, 1981; Hutuus JĮ. K Borpocy O BIMSIHME pYCCKOrO S3BIKA HA JIATbINICKHE MPEUIOXKHbIC KOHCTPYKIHH. — B XH. : KoHTakTsl nartemickoro s3sixa. Pura, 1977. » 171 Aby dostrzec zmiany w użyciu przyimków, iš porównano ir zebrane dane przedstawicieli dialektów starszego i młodszego pokolenia su A. Baranausko Tekstami a. zapisanymi pod koniec XIX wieku®. W największym stopniu wykorzystano spójne ir teksty folkloru języka potocznego iš 11 z miejscowości należących do gwary poniewieskiej: z miejscowości należących do dialektu szawelskiego: Siesiki, Raguwa, Krekenawa, Szadowa, Rozalim, Poswol, Puszłat, Janiszkiel, Linkuwa, ir iš 6 Paszowitń, Że j mele. Kiejdany, Szałot, Szawle, Pakapė, Kriuki, Janiszki. Bardziej charakterystyczne przypadki użycia przyimków W wyniku zmian fonetycznych w północnych gwarach aukszockich pojawiły się nowsze warianty przyimków: dpe „około”, ap’l’ oijk „wokół”, ng „od”, prėš „przed”, po „po”, ont „na”, „z”, so terp „między” ir itd. Jednak wiele przyimków ma podobne znaczenia jak w języku literackim, tylko zakres użycia ir niektórych przyimków, zwłaszcza: ont, par, pro, so, terp, jest znacznie szerszy. Niemal całkowicie zanikły illativus, używany tylko we wschodniej części gwary poniewieskiej. Zanikający illativus został zastąpiony konstrukcjami przyimkowymi. Pod koniec a. XIX wieku, jak się ir wydaje, północni Poniewieżanie jeszcze używali illativusu, ponieważ W Joniškėlis A.. Baranauskas zapisał zdanie: Lape inkiszti lefigwiai ifikisze galwą uzbénan... (zob. tamże, p. 155). Z drugiej strony, w innym tekście tej samej opowieści znajdujemy zapisane zdanie: Ldpia ikiszt lufigwé ikisziū galwo unt uzbono... Niemal wyszły z iš użycia przyimki ing, int, wyparła je — konstrukcja į su z biernikiem. Przyimek ing w gwarze szawelskiej nie jest całkowicie synonimiczny z przyimkiem į. Używa się go, gdy trzeba w przybliżeniu określić kierunek (w znaczeniu „w stronę”), Przypadków użycia przyimka ing A. W czasach Baranauskasa w Janiszkach 13, odnotowano obecnie 5, w Kriukach 7 ir 2, Pod okapem 3 ir O. Prawie wszędzie nieużywany już przyimek nuog nog, odnotowany tylko w okolicach | Kriuków. Poniżej omawia się przyimki rozpatrywanych gwar, których semantyka najbardziej różni się od języka literackiego. ontlon? „na“. Jest to przyimek używany najczęściej w północnych gwarach litewskich wyżynnych. Po odrzuceniu 76 wyraźnie kalkowanych konstrukcji z su dopełniaczem jo stosunek przypadków użycia w tekstach o objętości w 2 przybliżeniu równej objętości autorskich arkuszy, odzwierciedlających różne okresy rozwoju języka, przedstawia się następująco: w Pašvitinis 24 : 20 ao Li w Pušalotas 23 : 21 : 28, w Siesikach 18 : 7 : 14, w Joniškis 30 : 19%, w Pakapys 14 : 21, w Szawlach 30 : 22. 8 Specht F. Litauische Mundarten gesammelt von A. Baranowski. — Lipsk, t. 1920, I. 9 Panevėžiškich W mowie $ rozróżnia du się warianty tego — przyimka: git albo on. Spółgłoska ? na końcu nie jest wymawiana, po gdy następujące po przyimku inne słowo zaczyna się spółgłoską bezdźwięczną, np.: on_kié'ma ‘na podwórz- — u, w podwórzu’, on. ta'ka ‘na ścieżce’. Gdy słowo po następujące po przyimku zaczyna się samogłosar ką lub dyftongie7 m, spółgłoska jest wyraźnie słyszalna, np.: ortt „dukšta ‘ant aukšto", ont /ak'u „ant akių“. Przyimek ont jest używany wtedy, gdy ir pierwszym dźwiękiem innego słowa jest spółgłoska dźwięczna, np.: ont_gd'tv'es’ ‘ant gatvės — gatvėje', ont „žė'mes" "na ziemi'. Przed sonantami forma przyimka jest /, m, n, r zróżnicowana, np.: on_rupd'n'ulont_rupdé'n'u. Zmienność form ont|on jest wyraźniej zauważalna w mowie przedstawicieli starszych pokoleń dialektu. 10 Pierwsza cyfra oznacza liczbę konstrukcji przyimkowych z końca a. XIX wieku, — XX a. druga – z połowy, trzecia — iš w tekstach zapisanych przez współczesne młode pokolenie. 11 Iš W przypadku zachodnich wyżynnych szawlińskich podawane są jedynie dane a. statystyczne dotyczące ir mowy współczesnego młodego pokolenia z tekstów zapisanych pod koniec XIX wieku. 172 W języku literackim ogólne znaczenie przyimka ant — przebywanie na górze, w kontakcie z czyjąś powierzchnią. W omawianych tu gwarach przyimek ten jest używany znacznie różnorodniej, a jego konstrukcja z dopełniaczem w wielu przypadkach zastępuje miejscownik języka literackiego, np.: nebirket’ onOliettos, oncysd'ules padėk | tūo.į ež'dž uvi-s", al" Oykep ti*& on _kié'ma pri.rištos to's kdr'ves’, on _tei'sma to" pat’ pasike. Przyimek ont/on z dopełniaczem często wskazuje również kierunek ruchu, np.: ma-te ji“ onklet'es’ noai'nan’t- ’, novéje kaské.r ont mi.ska | musair kd'r’v’u mil’s’t’. W tych przypadkach przyimek ont/on z dopełniaczem może zastąpić konstrukcja i... + pi.se „stronę“, np.: ontmi. Por. = iiumi. Por. piu.se. W północnych gwarach auksztockich omawiana konstrukcja przyimkowa jest używana także w tych przypadkach, w których w języku literackim występuje celownik, np.: gnutie’k gi.vol’u vie'ns pie'mo 'takie stado zwierząt, tylko jeden pasterz“, on _tie'k vi.štu t’ok viens gai"d's' „takie stado kur, tylko jeden kogut“. Par „przez“. Przyimek par najczęściej oznacza miejsce, odległość, czas, sposób wykonania czynności, porównanie, a także może określać biznes, zawód. Np.: paroto“ bale neparei:s' [t’okr pė"Pk'e jon _bu.va, jos na'k’t’ par._daiZs | par darzs e_pabé ga, vezi.ms važ'ūo'į par._mi.sko, jos\nedoins Zmoge-I’s’ | jauni's’t’e par_pasd-- ul’ kel’av’es’, par_laiirks ni.lake kep_ak’s’ ezde g'es’ (plg. lit. k. laukais), pas’k’aii’ toks _g’'r’¢v’s’ éje par lair ko, tros méts tarnavo par._bé rno, kéjos\_paseke te. _t’ok par. darbo. Z przykładów można zauważyć, że w północnych gwarach aukštaitijskich konstrukcja przyimkowa par z biernikiem wypiera narzędnik. Zauważalny jest wzrost częstotliwości użycia przyimka par, na przykład w Kriukach 1: 3, w Szawlach 8: 14. Pro „pro”. Przyimek pro występuje z biernikiem i oznacza miejsce, które jest albo przecinane, albo omijane. Przedstawiciele młodszego pokolenia czasami mylą przyimki par i pro, to znaczy używają ich synonimicznie, natomiast przedstawiciele starszego pokolenia wyraźniej je rozróżniają. Użycie przyimka pro wzrasta: w Pašvitinis pro odnotowano w stosunku 1:2: 5; w Paswalu 0: 2: 4, w Siesikach 0:2:4, w Kriukach 1:6. Np.: ta upéla pro Ul’ oijkavo tekéje | bét visd'i né-seke | mat lofikau on _kd Ina, vag’s’ bos elei’d’es’ prold'ngo, etd" kd'imo kéI’s’ ai'n pro_pa.t’ šėk'š'en's- ", gaspado'- r’s’ pro doi’ &’ke\_nusespjd un | te gėrra jau_neld-- uk. Po „po“. Przyimek po w północnoauksztockich gwarach używany jest z kilkoma przypadkami — dopełniaczem, celownikiem, biernikiem, narzędnikiem. Może on wyrażać czas, miejsce, sposób. W gwarze szawelskiej używany jest częściej niż w paneweżyskiej, na przykład: w Janiszkach 16: 17, w Kriukach 14: 19, w Pašvitinis 6: 1: 8, w Paswalu 3:1 :4, W Siesikach 7:6 :8. Np. : Sova pove®’ om pal’oiida, isegoii’d’e vaike kep mat po._sudles pal’ ofida, starke mékst braidi‘t’ po _badls, keptos kd'r’v’es’ duos ta: piena jei po_ba'lp legi ke: I’u brai‘da gani:"klo, kū" fe.raudonio’i kai'p po_niod’em’es’, po_zém’ viétos visieem® ustéks, prasigé-re tas mus'aū' jai: povai‘ka bos, _kai're Ten przyimek | oznacza stosunki przyjacielskie, sposób, po środek, czas, te 173 pić Ione rozpala, samowarkę po _samowarg ki’ upraai"n m*te, nerei"k" ai"t" ne._po_ vir Į ne_po mar’. So „z“. cel, obiekt, jakość. W omawianych tutaj gwarach jest on szczególnie częsty. Zauważono, że w najbardziej północnych miejscowościach gwaru wysokoniemeńskiego, gdzie akcent jest najbardziej cofany, a ir końcówki redukowane, narzędnik liczby be pojedynczej so jest prawie nieużywany z o przyimkiem, natomiast narzędnik liczby mnogiej ir su jest używany z przyimkiem, ir be tak, ponieważ w paradygmacie liczby mnogiej nie tworzą się homonimiczne przypadki. Stosunek so liczby przypadków użycia przyimka w Paszowinach 19:16:28, Linkuwie 16:17:22, Poswolu 9 :8 : 13, Siesikach 11 : 14 : 17, Janiszkach 25 : 29, Pakapėje 16 : 21, w Szawlach 12 : 17. Np.: atjoje so.ai’kol’, atvaž'avo so. _autd.bos, sen’aii d'rdavam t’ok so_ai’k’les’, nebezina kė“ dara [t’0k mosūo'į | mosūo"į so kev’, md.na babii.tes’ name's’ so\sen sté'g. A. Baranauskas zarejestrował następujące zdania W Joniškis: nės wiendm ¥mégus sawės ni gindamas nudrūske wéida nagais; su namai daugidus medinei lantėlems su dengti...; sendbej Joniszkes apigarda biiwa stauni prekiūwimu sit apyneis. Terp „między“. Konstrukcja ferp z su dopełniaczem zamiast inessywu — jest wyraźną, charakterystyczną cechą północnej gwary poniewieskiej. Rozprzestrzenienie użycia tej ir konstrukcji zostało omówione! ?, w gwarze poniewieskiej koniec a. XIX w. w języku konstrukcję ferp z su dopełniaczem do wyrażania miejsca odnotowano w tekstach o tej samej objętości tylko razy, w języku 7 obecnego o pokolenia nawet razy, por. : 32 w Linkuvie 1 : 4 : 5, w Puszaloćcie 1 : 4 : 5, Paswalis 0:2 : 4, Siesikach 0 : 2 : 1, rzadsze w ji gwarze szawelskiej: Janiszkach 1:4, Pakapė 1:3, Kriukach 0 : 2. Np. : v'Ošt vé'rd terp_piioda, v'ės' pi.nege terp _kisen’es’, vd'rn tū.p' terp_mée-dze, sosi.muse jie: terp saves’ po._geguZi.nes’, terp._pan&-I’'u ma-t’es’ e_neprastu. * * * Inesyva skłonna jest zastępować konstrukcjami przyimkowymi tylko w gwarze ne północnych Litwinów wysokich, ale w dialekcie zachodnich ir Żmudzinów $nektoje!®. Tendencja analityzmu nie omija języka literackiego, w ir którym inessivus w pewnych przypadkach również zastępowany jest konstrukcjami przyimkowymi, por. charakterystyczny dla języka ludowego inessivus: W literackiej konstrukcji tu języka na ir górze rugeliy neriši zamiast dopełniacza. su Iš udało się zapisać u starszych ludzi zdania, w których zamiast konstrukcji przyimkowych typowych dla większości przedstawicieli dialektu używane są przypadki bez be przyimków, np.: amėreko ka kor važ'ūoi vės" sudie.v atai"dava saki’t’; tam dva#® darba dava jęgoket’ ęšvaž'ūo:dava gevé'n’t’ rigd-; bi jonGOcap'1"' e_esedé je kisé'ne palovi" budam, viens t’0k ešėje kar’iio'mene tuéi mi.re. | Jak widać, przykłady te odzwierciedlają wcześniejszy stan, gdy konstrukcje przyimkowe nie wyparły jeszcze odpowiednich konstrukcji bezprzyimkowych. 12 Zob. Laigonaitė A. Min. veik., 32; Tumėnas S. Kilka uwag dotyczących granicy dystrybucyjnej przyimka ferp w dialekcie północnoponiewieskim. — Kn. : Zagadnienia ir semantyki składni/ Odp. nauk. konf., poświęcone 60-leciu powstania ZSRR, tezy referatów. Szawle, 1982, p. 47—49. 18 Laigonaitė A. Min. dział., p. 32. 174 Wyniki porównania tekstów gwar północnoaukštajckich, zapisanych w różnym czasie, potwierdzają hipotezę o prawidłowej zależności między upowszechnieniem się przyimkowych konstrukcji typu analitycznego a zmianami morfologicznir ymi uwarunkowanymi redukcją końcówek**. Stosunek konstrukcji ir przypadkowych i przyimkowych w gwarze poniewieskiej określają 2 czynniki: historyczny i ir geograficzny. Konstrukcje przyimkowe są obecnie używane znacznie częściej niż w tekstach a. odnotowanych pod koniec XIX wieku; szczególnie żywotne są w mowie młodego pokolenia posługującego się gwarą. W gwarze panevėžyskiej jeszcze wyraźniejsza jest rola czynnika geograficznego. Dla południowych Panevėžysian charakterystyczne jest względne o cofnięcie akcentu, natomiast północni Panevėžysianie mają powszechne cofnięcie akcentu. Przemiesziš czając się į z południa na północ, zwiększa się stopień redukcji końcówek. Im dalej na północ, tym į więcej form homonimicznych pojawia się w paradygmacie odmiany. Aby uniknąć homonimii i różnicować ir znaczenia, rozszerza się użycie konstrukcji przyimkowych. Liczba przypadków użycia przyimków w tekstach gwarowych wzrasta wraz z redukcją końcówek, przemieszczair jąc się z południa na północ. iš į Na przykład w tekście o takiej samej objętości przyimek į odnotowany w Linkuvie 17 : 12 : 16, w Pušalocie 1 : 11 : 10, w 3 : 8 : 6 Siesikach razy, pre w Pašvitinysie 4 : 7 : 11, w Paswalisie 2 : 6 : 10, w Krekenawie 1:2 :2 razy. Panevėžiečiai vakaruose ribojasi su su vakarų aukštaičiais Šiauliškiais. Šiauliškiai daug silpniau atitraukia kirtį, ir mažiau redukuoja galūnes. Tai atsispindi ir sintaksės lygmenyje. Šiauliškių šnektoje geografinis veiksnys beveik neturi reikšmės prielinksninių konstrukcijų įsigalėjimui. Prielinksnių pasiskirstymas pietinėje ir ir šiaurinėje dalyse beveik nesiskiria. Pavyzdžiui, prielinksnis ant|ont W młodszym pokoleniu mieszkańców Joniškisu odnotowano 19, w Pakapė i 21, Šaukocie 16 odpowiednio razy, iš przyimek 17, 14, 18 at, przyimek pro w Joniškisie 7, W 6, Kriukach i 8 Šaukocie razy. Jednakże rola czynnika historycznego w zwiększaniu liczby konstrukcji przyimkowych jest oczywista. Oto w Joniškisie stosunek liczby przypadków użycia przyimka pro 2 : 7, w Kriukach 1 : 6, w Szawlach 2 : 5, odpowiednsu io przed 25:29, 16:21, 12:17, przyimkiem at i preš — 0:4, 1:5, 0:3. Należy zauważyć, że znacznie częstsze są konstrukcje przyimkowe w su formach liczby pojedynczej, ponieważ w paradygmacie liczby mnogiej nie powstają homonimiczne przypadki, dlatego o to ne taka potrzeba różnicowania ir składniowego jest aktualna. РАСПРОСТРАНЕНИЕ ПРЕПОЛОЖНЫХ КОНСТРУКЦИЯ B СЕВЕРНО-ЛАТЫШСКИХ TOBOPAX Pe31oMe B jgannoit pa6oTe OMHCHIBAIOTCS Te MPEUIOTH CeBepHO-ayKNITAaHTCKHX FOBOPOB JIMTOBCKOTO s3bIKa, YyrnoTpeOGjieHHe H CeMAHTHKA KOTOPBIX OTJIH4aIOTCSA OT JIKTEpaTypHOTO s3biKa: ant [on „Ha“, pro|pro „cKBO35, MuMo“, per[par „wuepe3“, po[po „moj“, terp Мехny“, su/so Big Ha OCHOBE CTATHCTHYECKHX MAaHHBIX YCTAHOBJIEHA CBA3b MEXIY paciIpocTpaHeHHeM IpelJIOXKHBIX KOHCTDYKIIKŪ AHAJIHTHYeCKOTO THIA H PEIyKUHeH OKOHYaHWI, obycnosnenHoi GoreTHYeCKHMH TMponeccaMH. 4 Tumėnas S. Stosunek ir konstrukcji przyimkowo-- przypadkowych w gwarze poniewieskiej. — Ks. : Prace młodych filologów, Wilno, 1986, t. 2. 175