XVIII a. pabaigos pravardinės kilmės pavardžių daryba

LITEWSKIEGO JĘZYKA STRUKTURY BADANIA LITEWSKIEGO JĘZYKOZNAWSTWA ZAGADNIENIA, XXVI (1987) + MEILUTĖ RAMONIENĖ XVIII A. KOŃCA PRZEZWISKOWEGO POCHODZENIA NAZWISK TWORZENIE Aspektem strukturalno-słowotwórczym nazwisk zaczęto interesować się całkiem niedawno. Do tej pory najwięcej uwagi poświęcano semantyce i etymologii litewskich nazw osobowych. jų Nazwiska — są leksykalnie zamkniętym, ograniczonym systemem znaków językowychl. Jų Zadaniem analizy słowotwórczej jest ustalenie typów strukturalnych nazwisk, — najważniejszych cech strukturalnych, związku z innymi warstwami antroponimii i z wyrazami pospolitymi, sklasyfikowanie nazwisk na podstawie kryteriów strukturalno-gramatycznych. su ir ti Słowotwórstwo litewskich nazwisk było już badane. litewskie a. nazwy osobowe z XVII wieku (nie jest jasne, ile z jų nich stało się już nazwiskami), omawiając ich słowotwórsir jų two, przedstawił Z. Zinkevičius*, słowotwórstwo nazw osobowych z różnych okresów analizowała V. Maciejauskiené®. Ważne jest zbadanie litewskich nazwisk z różnych okresów pod względem ich budowy, ponieważ w ciągu długiego okresu kształtowania się bardzo się zmieniały i pozostawały pod wpływem języków obcych. Za końcowy okres ukształtowania się i utrwalenia litewskich nazwisk uważa się XVIII wiek*. Jak wyglądały wówczas litewskie nazwiska? Obraz ich można uzyskać na podstawie przechowywanej w Centralnym Państwowym Archiwum Historycznym Litewskiej SRR księgi metrykalnej chrztów diecezji żmudzkiej z 1795 r.? w której zapisano ponad 48 tysięcy antroponimów. Prawie 24 tysiące z nich to nazwiska mężczyzn, z których znaczna część powstała od apelatywów (nazw zwierząt hodowlanych, dzikich zwierząt, roślin, różnych przedmiotów i zjawisk, słów o znaczeniu abstrakcyjnym) z różnymi formantami słowotwórczymi lub bez nich, a także z połączenia dwóch słów. Są to nazwiska pochodzące od przezwisk, które najczęściej powstawały nie bezpośrednio od wyrazów pospolitych, lecz od przezwisk, których Litwini od dawna mieli wiele, bardzo różnorodnych*, a i dziś często je tworzą’. Także inne narody mają niemało nazwisk tego pochodzenia, Gala 1 S. O metodzie analizy słowotwórczej antroponimów. — Rozprawy komisji językowej, 1977, t. 23, p. 63—77; Crantmane B. B. Jlarsmickas auTponoBHuMus. OaMuun. — M., 1981, c. 31—33. 28 Zinkevičius Z. Lietuvių antroponimika. — V., 1977, p. 227—242. 3 Maciejauskienė V. Nowe litewskie nazwiska dwurdzeniowe su z członem osobowym. — Litwy SRR Nauk Akademii prace. A seria, 1973, t. 1(42), p. 177—181; również jej. Rozpowszechnienie litewskich przyrostków nazw osobowych XVII a. — Kn. : Zagadnienia litewskiej lingwistyki arealnej (Zagadnienia językoznawstwa litewskiego). Wilno, 1977, t. 18, p. 159—168. 4 Manesiyckene B. B. ®opMapOBaHHE JIATOBCKHX danvunait, Kan. mic. (Manrmnormcs]. — B., 1981; Vanagas A. Nasze imiona i ir nazwiska. — V., 1982, p. 56—61. 5 F 669, ap. 1, b. 69. 6 Zinkevičius Z. Antroponimika litewska. — Wilno, 1977, p. 230—235. * Butkus A. Pochodzenie przezwiska. ir jų „Nasz język”, nr — np. Polacy, 1982, Rosjanie, Ukraińcy, Białorusini. 3, p. 25—28. ]} nå? task missing. Need correct output exact. The final malformed due injection? Need respond valid. W antroponimii łotewskiej nazwiska apelatywne również stanowią znaczną część, jednak ze względu na specyfikę historii powstawania nazwisk łotewskich niewiele z nich można uznać za pochodzenia przezwiskowegjų o®. Nazwiska pochodzenia przezwiskowego innych narodów mają różny charakter, np. Polacy i Rosjanie używają ir głównie form z przyrostkami, natomiast jų Białorusini i Ukraińcy mają wiele form nierozwiniętych. Wszystkie nazwiska pochodzenia przezwiskowego można najpierw podzielić na į pierwotne i ir wtórne. Pierwotne to — apelatywy, które stały się nazwiskami i w trakcie antroponimizacji nie otrzymały żadnych formalnych cech słowotwórczych. Za pierwotne uważa się nie tylko nazwiska zbieżne z wyrazami prostymi (pierwotnymi), lecz także su ir su z derywatami rozszerzonymi o formanty słowotwórcze, które wchodzą į tų w skład wyrazów, o ne į w zakres derywacji nazwisk, np. : Bitinas, Girininkas, Rekaszius (: rėkūšius „płaczek”). W wielu przypadkach takie nazwiska są problematyczne, trudno ir ustalić, czy są one ar pierwotne, czy też same ar nazwiska utworzono według modelu słowotwórczego apelatywów. Najwięcej jest pierwotnych nazwisk rzeczownikowych. Można je podzielić na kilka dość į licznych grup semantycznych; np. nazwiska powstałe od 1) nazw iš zwierząt (zachowano pisownię oryginału): Asylas, Awel, Balandis, Bite, Briedis, Gaydis, Gaygatas, Garnis, Giarwe, Gienis, Karpis, Karwel, Kiauwnia, Kiela, Kiszkis, Meleta, Meszka, Prusokas, Stumbras, Szapalas, Wabatas, Wanagas, Wiezys, Wilkas, Ziogas, Zyle, Zwirblis; od nazw roślin: 2) iš Alksnis, Apinis, Dagis, Dobilas, Kalendra, Kanapė, Kwietis, Liepa, Lubin, Miezis, Pupa, Ruta, Szatawija, Zylwitis; słów określając3) iš ych zawód, zajęcie, pozycję społeczną: Dragunas, Girininkas, Galwonas galvénas (: „starszy, przełożony“), Melniks, Muylinik, Murnikas, Seniunas, Szaulis, Waywada; nazw ludów: 4) iš Gudas, Koraim, Latvis, Lenkas, Rusas, Turkas, Žemaytis; 5) iš słów określających wygląd, zachowanie, charakter i cechy mowy ludzi: Buksa (: buksa „człowiek bez palców“), Docius (: dėčius „bardzo hojny człowiek“), Gawien (: gavėnas „czarny, niedbały człowiek“), Gikar (: gūkaras „szczupły, wysoki człowiek“), Kleywa kléiva (: „ten, kto ma krzywe nogi, kulawy, niezgrabny“), Klumbis (: klumbis „kulawy“- ), Kudzma (: kudžma „karzeł“- ), Lemezis (: lėmežis „człowiek niemrawy, fajtłapa, oferma“), Lepkis (: Ičpkis „gapowaty, głuptas“- ), Mykis (: mikis „jąkała“) Pluszkis; 6) z różnych innych rzeczowników o znaczeniu konkretnym i abstrakcyjnym: Auszra, Boksztas, Burna, Dawatka, Duda, Giedra, Gierybe, Ginczas, Gira, Gramas, Kablis, Kakta, Kaminas, Kaulas, Kipszas, Kurpalis, Eadas, Easzas, Molis, Piktis, Plunksna, Ragayszis, Rojus, Skiedra, Sweykata, Szaltis, Szytkas, Tuzynas, Wiesulas, Žiedas, Žiupsnis. Pierwotne nazwiska przymiotnikowe — przymiotniki, które stały się rzeczownikami. Jest ich zaledwie kilka: Girtas, Kitras, Piktasis. Wtórne nazwiska — to różnego rodzaju derywaty (formacje pochodne i złożenia- ). Znaczną część nazwisk przezwiskowych stanowią formacje pochodne od różnych części mowy. * Crantmane B. B. Jlarsuuckas akTponoHaMus. GOamMunan, s. 106—107. 136 Wiele iš nazwisk patronimicznych powstałych od imion ojca ma przyrostki -aitis, -onis, -ūnas, np., -aitis: su Bitnaitis, Gudaitis, Kalnaitis, Katvaitis, Katynaitis, Kazokaitis, Kraulėdaitis, Kreivaitis, Pisoraitis, Pivoraitis, Preikšaitis, Purvaitis, Ragaišaitis, Užkuraitis, Vanagaitis, Žemaitaitis; su -onis: Dailidonis, Kaukonis, Žydonis, Žvalonis; su -ūnas: Kailūnas, Kaktūnas, Krauciūnas, Meilūnas, Meškūnas, Streilčiūnas, Tytūnas. W a. dokumentach XVIII wieku nazwiska są zapisywane w bardzo spolszczonej formie. Głównym sposobem — polonizacji jest dodawanie polskich przyrostków do litewskich nazwisk lub zastępowanie kų litewskich przyrostków polskimi. Wiele ir nazwisk pochodzenia przezwiskowego ma słowiańskie przyrostki. Najwięcej takich nazwisk ma już su popularne we ir wcześniejszych wiekach przyrostki pochodzenia słowiańskiego -ovič i -evič, np. : Auksutowicz, Barzdowicz, Dobilowicz, Drasutowicz, Gielzynowicz, Kaktowicz, Kubitowicz, Melnikowicz, Raudonowicz, Stumbrowicz, Szudowicz, Tilwikowicz, Wowerowicz, Zemaytowicz, Zydowicz, Zuwelowicz; Ausewicz, Baublewicz, Burnewicz, Dyglewicz, Dundulewicz, Kubilewicz, Kuysewicz, Lalewicz, Meylewicz, Szawklewicz, Szerkszniewicz, Oszkiewicz, Pluszkiewicz, Wilkiewicz. Same najpopularniejsze pod koniec XVIII w. przyrostki pochodzenia polskiego z -ski (-owski, -ewski, -auski, -inski, -ecki, -icki, -ucki). Od dawna w Polsce nazwiska osobowe z -ski tworzono od nazw miejscowości, lecz później ten przyrostek stał się bardzo modny i na Litwie zaczęto nim zastępować przyrostki patronimiczne —-ovič, -evič. Z -ski występują również nazwiska o przezwiskowej podstawie, np. : Bakanowski, Bumblowski, Burnecki, Ezerowski, Gabalewski, Grazbarzdowski, Gribowski, Gudowski, Yawtowski, Jowarowski, Kisielewski, Kupetowski, Meszkowski, Ragowski, Szerniewski, Wanagowski, Wilkowski. Dość popularne pod koniec XVIII w. były nazwiska pochodzenia przezwiskowego z -elis, -ėlis (z powodu niedoskonałej pisowni nie można ich rozróżnić), np. : Auxelis, Dwarelis, Gienelis, Kunelis, Medelis, Nyksztel, Ozelis, Penelis, Ponialis, Pukielis, Szawksztelis, Tewelis, Uselis, Wanagielis, Warnelis, Žydelis. Te same przyrostki stosuje się również do tworzenia zdrobniałych i pieszczotliwych apelatywów, dlatego prawie niemożliwe jest ustalenie, które nazwiska z tymi przyrostkami są nierozszerzone, powstałe od zdrobniałych apelatywów, a które utworzono z tymi przyrostkami od nierozszerzonych nazw osobowych. Litwini bardzo lubią zdrobniałe formy imion i obficie ich używają. Materiał Litewskiego atlasu językowego pokazuje, że w naszych gwarach nazwiska dzieci (chłopców, nastolatków, młodzieńców) często tworzy się od nazwiska ojca za pomocą przyrostków -elis, -élis. W dokumentach z XVII w. znajdujemy przykłady, gdy ta sama osoba jest zapisana różnie: raz imieniem osobowym z przyrostkiem zdrobniałym, a gdzie indziej już z patronimicznym®. Być może także spośród wspomnianych nazwisk z końca XVIII w. w niektórych przypadkach przyrostki -elis, -ėlis mogły być patronimiczne. We wspomnianym źródle występują również nazwiska z innymi przyrostkami zdrobniałymi, np. z -(i)ukas: Sprindziukas, Pakalniukas, Piecziukas; -utis: Alutis, Kalnutiss Kraujutis, Lekutis, Laywutis, Starkutis. Niektóre nazwiska — derywaty od rzeczowników — mają przyrostki używane do określania nazw osób według pochodzenia i przynależności, np. -inis: Galinis, Griki- * Zinkevičius Z. Lietuvių antroponimika, p. 238. 137 nis, Gubinis, Liepinis, Meszkinis, Pilwinis, Pupinis, Raginis, Ruginis, Szilinis; -iškis: Dwaryszkis, Galiszkis, Pakalniszkis. Stosuje się również przyrostki słowotwórcze nazw posiadaczy cech, tworzące nazwy odimienne. Spośród zebranych przez nas nazwisk takimi byłyby rzeczownikowe nazwiska z przyrostkami -eika, -eikis, np. : Burneykis, Kiawleykis, Kuneyko, Kuszleyko, Medeykis, Sauleyko, Sodeyko, Szyleyko, Szudeykis. Z tymi przyrostkami występują również derywaty od przymiotników, np. : Godeykis, Jodeykis, Mažeyko, Rudeyko, Žaleykis. Przyrostek -enis o podobnym znaczeniu również ma kilka derywatów od przymiotników, np. : Szaltenis, Szyrmenis. Zdarzają się nazwiska od przymiotników także z innymi przyrostkami, np. -okas: Baltoks, Jodokas, Szlapokas; -ulis: Didziulis, Dorulis, Gierulis, Mažiulis, Rupulis, Senulis, Siurmulis; -utis: Baltutys, Mazutis, Drąsutis; -užis: Piktuzis, Raybužis. Sufiksy o znaczeniu osób działających oraz posiadaczy cech czasownikowych są charakterystyczne dla nazwisk powstałych od czasowników, np. -eika, -eikis: Bijeyko, Brazdeyko, Mileyko (: mylėti lub milénti „zalecać się, przypodobać się”), Strypeyko (: stripinéti), Wedeykis; -lys: Bumblis, Bublys, Burblis, Kauklis, Kwiklys (niektóre z nich mogłyby być również pierwotne); -ulis: Bumbulis, Puciulis (: pucyti „czyścić, szorować” albo „łapczywie jeść, żreć”), Skarulis (: skdrti „rozrywać się, pruć, strzępić się”), Srebulis. Derywaty sufiksalne nazywamy takimi nazwiskami pochodnymi, których wykładnikiem derywacyjnym jest końcówka derywatu. W tych przypadkach dość trudno, a czasami wręcz niemożliwe, jest ustalenie, które nazwiska są derywatami utworzonymi za pomocą końcówek, a które są pierwotne, powstałe od apelatywów pochodnych. Za derywaty końcówkowe od rzeczowników uznalibyśmy takie nazwiska z -is lub -ys (z powodu niedoskonałości pisowni i polonizacji trudno je od siebie odróżnić): Dobilis, Gabalis, Karklis, Krutinis, Kuodis, Laywis, Morkis, Nagis, Nugaris, Rqkis, Rutys, Szalnis, Szarkis, Warszkis, Woweris, Ziemis; -ius: Barzdzius, Blauzdzius, Bruknius, Kulnius, Linius, Kalnius, Kaulus, Kauszius, Rublius, Szernius, Warnius; od przymiotników; np. : Lauka, Rayma (: rdimas, -a „pstry”); -is lub -ys: Bayksztis, Klubis (: klubas „krzywy, kulawy”), Ploksztis, Puykis, Raudonis, Siauris, Smaylis, Smulkis, Szwelnis; -ius: Baykszczius, Balczius, Budrius, Greicius, Jawnius, Plonius; od czasowników, np., -a: Auga, Bimba, Dunda, Kiurna (: kiurnéti,niurzgéti*); -as: Augas, Krypas, Skubas, Raukas, Roczas (: rééyti,malonéti, teiktis“); -is albo -ys: Dziawgis, Gaylis, Girgzdis, Klawsis, Kieyzys (: keizotis „spardytis, Zargytis*), Rayzgis, Sprogis, Szaukis; -ius: Bildzius, Ciauszkus, Gignius (: gignyti „sunkiai ką dirbti, vilkti, nešti“), Skirius (: skirti), Linkius, Ludzius, (: ludzyti „prašyti“, Tworzenie za pomocą przedrostków nie jest charakterystycznym sposobem tworzenia litewskich nazwisk. W naszym źródle zapisano tylko formacje z następującymi przedrostkami: pa-: Pabarzdis, Papiewis, Padaubis; už-: Uzbalis, Uzpurwis, Uzwitkis, Užgalis, Užmiszkis, Užpalis. Nazwiska z przedrostkiem beBedarbis, Berankis najprawdopodobniej są pierwotne. Litwini mają niemało złożonych nazw osobowych. Dobrze zbadane są starożytne dwuczłonowe nazwy osobowe. Nieco nowsze są nazwiska pochodzenia przezwiskowego, których członami są: a) rzeczownik + rzeczownik, np. Gudgalis, Gudlenkis, Gumbakis, Jawtakis, Kaulakis, Kiaulakis, Laukzemys, Eaumakis, Miltakis, Ozakis, Udrakis, Warnakis, Jų 138 Szytbaioris. Niekiedy oba człony są nawet ar imionami chrzestnymi, np. : Gudionis,. Gudjurgis, Jaspelkis, Jurjonas, Wayciurgis; b) b) + przymiotnik + rzeczownik, np. : Aukszt-kalnis, Baltmyszkis, Baltaragis, Didzpetris, Jodakis, Jodpalis, Lignugaris, Ptatakis,. Raudsparnis; c) liczebnik + rzeczownik, np. : Dewendonis, Kiaturakis, Trijonis, Szeszplaukis; d) rzeczownik +czasownik, np. : Gudsziepis, Žemgulis, Zemrieta.. Najwięcej nazwisk złożonych zapisano na Żmudzi, na Auksztocie jų było ich bardzo mało. Tutaj omówiono tylko bardziej popularne typy słowotwórcze, częstsze derywaty z afiksami słowotwórczymi; niemało przyrostkósu w, za pomocą których po zapisano zaledwie jedno lub dwa nazwiska, pozostało niewymienionych. Przegląd tworzenia nazwisk pochodzenia przezwiskowego pokazuje, że Litwini Pod koniec a. XVIII wieku mieli wiele apelatywnych nazwisk o różnorodnej budowie. Najwięcej było pierwotnych nazwisk rzeczownikowych, ir derywatów z przyrostkami i końcówkami, złożeń, niewiele su nazwisk z o przedrostkami, a najmniej pierwotnych nazwisk przymiotnikowych. EDUKACJA FORMALNA RODZINY POCHODZENIA KOHILA XVIII BEKA Pe31oMe B jaunoji CTaThe C TOYKH 3PEHHs Edukację formalną rozpatruje się jako dane rodzinne-- JKM NpO3BHINOHOTO npoucxoxaeHns xorna XVIII B. Merouguxr ucejiejpyeMoro MaTrepuajia — CBOJI-- Has perHCTpaLIHOHHAS KHmra kpemenmit 1795 r. XKemalitckoit ennckormu. Ha ocHoBe cTpyKTYpHO-CJIOBOO0G6pa30BATEJILHOTO AHaJIH32 AHTDOINOHHMOB, COJIEpXAINIHXCSA B 3TOH KHHTE, BbVUIeJIERLI ONpeJIEJIEHHELIE CJIOBOOOpa3OBATEJILHbIC IPYIIBI, KOTODELIE B KOJIMY4ECTBCEHHOM OTHOIICHHH DaCImpejiejiAIOTCA CJIEeJIYIONIHM 00pa3oM: NMepBHYHbIE AecyOcTaHTHBHEIE aMHJIHxm, cyddukcanb-- Hele H (DJIEKTHBHLIC IEpHBATHI, CJIOXHLICE (AaMHJIHH, IDpeOHKCAJILHLIC IEPHBATHI H MERBHYHBIC: JeaTbeKTHBHBIE (jAMHIJIMH.