J. Jablonskio kalbos kultūros teorija

BADANIA NAD STRUKTURĄ JĘZYKA LITEWSKIEGO ZAGADNIENIA LITEWSKIEGO JĘZYKOZNAWSTWA, X X|VI (1987)] ALDONAS PUPKIS TEORIA KULTURY JĘZYKA J. JABLONSKIEGO Najwybitniejszą osobistością w dziejach kultury języka litewskiego i języka ogólnego, a także w całym litewskim językoznawstwie jest Jonas Jablonskis (1860—1930). „W całej historii rozwoju języka literackiego nie było językoznawcy równego Jablonskisowi““. Zrządzeniem okoliczności historycznych przypadło mu zostać największym i najsłynniejszym twórcą i kodyfikatorem współczesnego języka ogólnego, kodyfikatorem i strażnikiem systemu tego języka oraz krzewicielem jego użycia. Jablonskis doskonale rozumiał istotę, przeznaczenie i specyfikę tworzenia języka ogólnego. W przedmowie do swego epokowego dzieła — „Gramatyki języka litewskiego“ z 1901 r. — pisał: „Prawdy języka pisanego zawsze zdobywa jakiś jeden dialekt; inne dialekty dodają mu tylko swoje najlepsze drobiazgi, te ziarna, które w dialekcie pisanym z jakiegoś powodu zanikły, wyszły z użycia. Jeśli w języku pisanym brakuje jakiegoś słowa, które znane jest tylko z innych dialektów, pisarz powinien używać tego słowa, znajdując je gdziekolwiek. (...) Zatem językiem tej gramatyki będzie „zwykły dialekt suvalkijski“, lecz tam, gdzie będzie trzeba, zostanie on wzmocniony i podparty także innymi dialektami‘?, Oprócz żywego ludowego języka mówionego źródłami języka ogólnego były dla Jablonskisa również folklor, pisma wybitniejszych pisarzy litewskich, prace z zakresu nauki o języku i słowniki. Jednak we wszystkich tych źródłach wielki językoznawca dostrzegał także rzeczy z zasady nie do przyjęcia, takie, które są oparte „na językach obcych“ i „hańbią i zanieczyszczają język naszych ludzi““*. Mówiąc słowami językoznawców „Gimtosios kalbos”, źródłem języka ogólnego, ujmując rzecz ogólnie, jest litewski uzus oparty na „prawach języka ludu”. Jednakże ten litewski uzus Jablonski nie był kopiowany eklektycznie, bez jakiegokolwiek wyboru i bardziej rygorystycznych zasad. Być może największą zasługą całej pracy normatywnej Jablonskiego jest właśnie to, że umiejętnie uzgodnił odmianę pruskiego języka ogólnego z gwarą zachodnich Auksztotów z okolic Kowna, to znaczy zatwierdził system litewskiego języka ogólnego i skodyfikował go w swojej gramatyce z 1901 roku. W swoich pracach Jablonski, jak się zdaje, nigdzie nie operował terminem systemu. Lecz ten system doskonale wyczuwał, rozumiał go podobnie jak współczesna nauka o języku*, — ! Vosylytė B. Rola Jablonskiego w historii litewskiego języka literackiego. —Kn. : Literatura ir kalba, 1956, t. 1, s. 63. * Jablonskis J. Pisma wybrane (dalej RR)/Oprac. J. Palionis. —Wilno, 1957, t. 1, s. 60. 3 Jablonskis J. RR, t. 1, s. 60. 4 Można zgodzić się z A. Piročkinasem (Prie bendrinės kalbos ištakų. —V., 1977, s. 100), który twierdzi, że Jablonskis określił system języka terminem „duch języka”. 128 świadczyłoby o tym wiele przykładów. Oto w dziedzinie fonetyki funkcję rozróżniającą elementów języka. Po przyjęciu vo vak należy zachować wymawianie samogłosek długich z, y, o, ė, uo, jakość ie niezależnie od pozycji. Zaznaczywszy, że wschodnia skórka ir uodelek, miejscowoir ść vėtyklė na początku wyrazu ,,bardzo często słyszy jednakowe dźwięki“, dalej Jablonskis pisze: „Aby dostosować się do zasad języka pisanego, musieliby wiedzieć, jak brzmią zapisywane sylaby wówczas, gdy pada na nie akcent wyrazowy“. jų Z tego powodu domagał się, aby w ortografii odmiennie oznaczać samogłoski długie i krótkie, przestrzegać ir zasad połączeń spółgłosek zachodnich itd. ir Należy dodać, że doskonale rozumiał funkcję ir dystynktywną intonacji ir akcentowej języka ogólnego“. Poczucie systemu jest bardzo silne, zwłaszcza w zakresie akcentowania, wyrazów ir jų w rozważaniach i poprawkach ir dotyczących tworzenia form. Nie zgadzając się na zalecenie akcentowania w języku ogólnym wyrazu pagunda 2, Jablonskis pisał: „U va k Żmudzinów mówi się tylko pagunda, -dos. Jeśli M. Daukša ten przedrostkowy 7odjtikrai tak akcentował [...], to chyba trochę mu się pomieszało w głowie: por. pagdlba, -bos, -bą, paguoda, -dos, pakarpa, -pės, pašalpa, -pés, pašalpą, Palanga, -gos, Palangą...“ (pogrubione J. J.). Albo ganiąc tu i ówdzie pojawiająne cą się w pismach formę lietuvys, Litwin posługuje się analogią: lietūvis lietūviškas, — liežūvis liežūviškas — vyturys ir vyturiškas, — gyvulys gyvuliškas. — „Obok d-džio „lietuvis” przymiotnik powinien w języku brzmieć „lietuviškas!” Nie zalecając językowi ogólnemu przysłówka balsiai, językoznawca rozumuje: „Czego tu autor, mówiąc szczerze, uczy czytelnika tym trzech miejscowości okręgu [Kėdainiów, Surviliškis, Krekenava — A. P.] oznaczeniem ? Przecież iš tų miejsc najmniej, zdaje się, podejmujemy przykłady językowe dotyczące języka pisanego (słownictwa, zasad). [...] Nie mając w swoim języku przymiotnika balsus, -si, nie umiem używać w nim przysłówka balsiai” nė (rzad. J. J.). Podobnych przykładów w pismach Jablonskisa znaleźlibyśmy bardzo wiele (zob. zwłaszcza jo 1928 m. pracę „Zagadnienia naszego słowniczka językowego”). Wymóg przestrzegania zasady konsekwencji'’, nieustanne operowanie analogiami faktów językowych, to jest systemowe podejście do zjawisk języka ogólnego, widoczne jest we wszystkich į rozważaniach Jablonskiego, jest ono właściwe wszystkim zaleceniom. jo Rozumiejąc, że system języka ogólnego jest żywym i samodzielnym zjawiskiem, coraz bardziej oddalającym się od swojej podstawy gwarowej, Jablonskis już w 1914 r., gdy współczesny litewski język ogólny przeżywał okres dzieciństwa, miał bardzo niestabilne normy, był rozczłonkowany i niejednorodny, wypowiada prorocze słowa o jego tworzeniu i przyszłości: „język pisany jest produktem samego narodu i pisarzy znających jego język, a nie językoznawców“** oraz: „Język pisany, rozwijając się, powinien sam z siebie doskonalić się“? (podkreślenie A. P.). To samo powtarza po 14 latach, w 1928 r.: „pozwólmy mu rosnąć samorzutnie, według własnych reguł narodu, nie wciskając go na siłę — bardzo nowocześnie rozumiał system fonetyki aryjskiej, bu5 Jablonskis J. RR, t. 1, p. 66. * Tamże, s. 190. 7 Pisma Jablonskiego/Red. J. Balčikonis. — K., 1936, t. 5, p. 174. 8 Tamże, p. 172. » . hig vy pn s. 17; t. 4, 1935, s. 276, 278 i in. ; por. : Piro¢kinas A. Jablonskis — twórca języka ogólnego. — Wilno, 1978, p. 201. 11 Pisma Jablonskisa, t. 4, p. 189. 12 Tamże, wtłaczając p. 188. 5. 1835 129 do niej bez żadnej potrzeby wszelkiego rodzaju neologizmy* (podkr. J. J.). Zatem zadaniem językoznawców było ustalenie i skodyfikowanie systemu języka ogólnego, natomiast sam język ogólny jest wytworem twórczości całego narodu, jego najbardziej postępowych ludzi. Zadaniem językoznawców jest dopilnowanie przestrzegania przyjętego systemu: „Wraz z rozwojem języka pisanego praca językoznawców polega jedynie na ujawnianiu praw języka ludowego i dbaniu o to, aby nasi pisarze, zwłaszcza dziennikarze [...] sami czasem nie zaczęli burzyć tych praw językowych”. Operując danymi języka ludowego, folkloru, piśmiennictwa i nauki o języku, Jablonskis dostrzegał niejednorodność tej litewskiej normy językowej, mnóstwo dubletów zarówno w zakresie słownictwa, jak i słowotwórstwa oraz gramatyki. Można powiedzieć, że Jablonskis dobrze rozumiał problem wariantywności zjawisk językowych i pojmował granice tej wariantywności w języku ogólnym. „Należy zawsze pamiętać, że także w gramatykach innych narodów, choć ich piśmiennictwo jest o wiele bardziej rozwinięte, istnieje niemało różnego rodzaju wahań” — pisał w przedmowie do gramatyki z 1901 r. — A więc „czegóż chcieć od naszej gramatyki?”- 1® Dlatego nasuwa się pytanie, jakimi zasadami kierował się Jablonskis, wybierając z różnych źródeł normy dla języka ogólnego? Przede wszystkim, jak widzieliśmy, decydujące znaczenie miała systemowość zjawiska językowego. Wszystko, co nie zgadzało się z systemem języka ogólnego, co było sprzeczne z możliwościami tego systemu, bez kompromisów odrzucano i nie zalecano w języku ogólnym. W ten sposób zrezygnowano z wielu gwarowych wariantów fonetyki i akcentuacji, z pewnych typów słowotwórczych, a także z niektórych dubletów form morfologicznych. Jednak także w systemie mieszczące się zjawiska bywają wariantywne — jak wtedy postępował Jablonskis, czym się kierował, zalecając jedne zjawiska językowe w języku ogólnym, a odrzucając inne? To samo pytanie nasuwa się również przy analizowaniu poglądów Jablonskisa na zapożyczenia. Jablonskis był wielkim oczyszczaczem języka litewskiego, a kryterium czystości języka miało dla niego bardzo duże znaczenie. „Właściwie rzecz biorąc, zasada ta przejawiała się zawsze, ilekroć podejmowano świadome próby normowania języka“! *, Jednak Jablonskis różnił się od wszystkich wcześniejszych purystów językowych przede wszystkim tym, że wymagał nie tylko czystości słownictwa, lecz także czystości składni". Z drugiej strony jego działalność była szczególna także dlatego, że zwracał szczególną uwagę nie tylko na krytykowany wyraz obcego pochodzenia, lecz także na jego zamienniki. Na te zamienniki był szczególnie wyczulony i uważał, że dla języka ogólnego lepiej nadaje się zapożyczenie niż nieudany neologizm, niemieszczący się w systemie języka: „nie mając własnego słowa, o wiele lepiej byłoby mówić, razem z innymi narodami, redaktuoti, redaktorius, niż bez powodu i bez jakiejkolwiek podstawy wprowadzać do języka nieudane neologizmy““- **. Ale nawet w tych przypadkach, gdy w języku litewskim, jak się zdawało, istniały całkiem dobre rodzime słowa na zastąpienie wyrazu obcego, Jablonskis niekiedy go nie ruszał. Na przykład o polonizmie boti pisał: „Gdy będzie trzeba, sam będę używał tego słowa (boti), tak jak używałem: znalazłszy je w tekście innego człowieka, zdaje się, nie poprawiam go słowami žiūrėti, paisyti“. - 13 Tamże, t. 5, s. 216. 14 Tamże, t. 4, s. 188—189. 15 Jablonskis J. RR, t. 1, s. 61. 16 Piročkinas A. U źródeł języka ogólnego, s. 101. 17 Pisma Jablonskisa, t. 4, p. 101. 18 Tamże, p. 15. 19 Tamże, wynikająca z t. 5, p. 182. 130 Ta zasada, którą Jablonskis kierował się, oceniając fakty języka ogólnego, miała być celem używania języka ir iš jo niego celowość używania konkretnych zjawisk językowych. Chociaż terminu celowości, jo jak się zdaje, nigdzie w pismach nie użyto, jednak zasadę tę tą można dostrzec w wielu rozważanijo ach nad konkretnymi kwestiami językowymi. Język Jablonskis pojmował ne język wyłącznie jako ir zjawisko fizjologiczno-psycholir ogiczne, lecz także jako wytwór społeczny. Jako zjawisko społeczne język charakteryzuje samą ja mówiącą społeczność („W języku naród wypowiada, kim jest i ile jest ko wart”??), a jego znajomość lub ar nieznajomość wskazuje na poziom świadomości narodowej człowieka („bezcelowe wkuwanie słów, a ir niezdołanie do «wykucia się» w razie potrzeby, pokazuje, że wielu naszych pisarzy, tak czy inaczej, ar mimo ar wszystko wynarodowiło się”®!, języka „nie znając go, nie możemy być nė naprawdę pożyteczni dla naszych ludzi”**?. Język ogólny wyróżnia cały naród, jest jego czynnikiem jednoczącym i wspólnym. ji Pisać w języku ogólnym — to pisać dla całego ludu, pisać dla niego w sposób jasny i zrozumiair ły. W języku to ogólnym należy unikać wąskich cech gwarowych (formos kalbė, žiūrė, turė „nie jest zwyczajowym elementem języka, nie jest zrozumiała dla innych“**), niezwykłe neologizmy tylko utrudniłyby naukę języka: — „My, przynajmniej większość naszych inteligentóir w, nie umiemy, nie mamy tymczasem nė czasu należycie nauczyć się podręcznika naszego języka, więc jak potem się gi nauczymy ir „moksnį“ obok „etiudo“, ir „tarą, tyrą, tyravimą, matą“ ..., obok „teorijos, tardymo, tyrimo (tardymo), matavimo“*? *, Surowe słowo „Jablonskis wystąpił przeciw A. neologizmom Vireliūnasa?s, P. zniekształconym przez Vaičiūnasa formom czasowników zwrotnych®®. Jo jego zdaniem utrudnia zrozumienie języka ir „dziwne oznaki kunsztownar ości i uczoności języka“?’, Jablonskis przez całe życie dążył do jedności i stabilności norm języka ir ogólnego. Jį poruszała „niezwykła w innych literaturach różnorodność języka pisarzy: najprostsze myśli w tym samym zeszycie wyrażane są przez jednych pisarzy w jeden sposób, przez innych zaś inaczej; całkowicie brakuje jednolitości języka pisarzy, jakiej wymagają jo najprostsze prawa każdego języka pisanego“®, Wszystko to szkodzi pracy [...] szkoły, wreszcie nie daje „jakiegokolwiek rzeczywistego ułatwienia ta wykładanemu przedmiotowi języka społeczeństwa“? ?, O tę jedność walczył nie tylko w ne działalności kulturalnojęzykowej, lecz także kodyfikując ir normy: szczególnie dbał o systemowość, konsekwencję w tworzeniu neologizmów, uwzględniał, czy proponowana ar norma będzie zrozumiała dla całego społeczeństwa. Nie można nie zgodzić się z opinią A. Piročkina, że Jablonskis, zarówno potępiając wyrazy obce, jak i je legalizując, kierował się zasadą celowości. „Wszystkich znanych, szeroko używanych nielitewskich wy20 Tamże, t. 4, p. 191. 21 Tamże, p. 41; zob. także p. 57. 22 Tamże, s. 191. 3 Tamże, s. 232. ? *4 Tamże, s. 308. ‘2% Tamże, t. 5, p. 212 itd. 2€ Tamże, p. 121 itd. 27 Tamże, p. 75. 28 Tamże, t. 4, p. 50—51; por. jeszcze p. 133, 197, t. 5, p. 121. 29 W ten sposób, w t. 5, p. 214. 3 131 odniesieniu do słów, dla których w języku ludowym najczęściej nie było odpowiedników albo trudno było utworzyć dobry neologizm, Jablonskis nie odrzucał języka iš literackiego- ”*. Celowość faktów językowych wymaga be bardzo dobrego wyczucia potrzeb społecznych. potrzeb. Jablonskis ne pewnego razu wyraził swoje przemyślenia na temat tych potrzeb. Na przykład, nie zgadzając się z V. poglądem Kamantauskasa, by zrezygnować z derywatów z przyrostkiem -uotė (iš tiesų, liaudies iš kalbos tėra žinomas vienas vienintelis žodis važiuotė*!, pataria jungti kitomis ją artimomis su priesagomis (-otė, -autė) nie ir dostrzega się tu żadnej sprzeczności z zasadami języka ludowego. „Jeśli jakiś przyrostek jest obecnie unikany, to zdaniem pisarzy jest on w języku niepotrzebny, już niepotrzebny- “? ar (ret. A. P.). Lecz Niemcy rozróżniają słowa das Deklinieren ir die Deklination; Kamantauskas zdaje się tutaj radzić zadowolić się tylko jednym słowem odmiana przez przypadki. „Czy autor rzeczywiście chciałby, aby uczniowie, unikając przyrostka -uotė, rzeczywiście zaczęli w dalszym ir ciągu jų unikać wszystkich używanych (podręcznikowych) su słów z przyrostkiem -uotė (asmenuotė, linksniuotė, vaizduotė, važiuotė...)- ?“33 Por.: także: „I przyrostkiem -ūnas trzeba nam, oczywiście, zawsze operować tam, gdzie jest on ji rzeczywiście potrzebny w języku człowieka“** (rzad. 4. P.). „Żmudź” jest neologizmem języka pisanego. To słowo ir „kowal” jest nadal żywe. To słowo, jeśli byłobypotrzebne tų pisarzom, mogłoby, oczywiście, żyć w ir języku pisanym“ss (red. A. P.). „Obcymi, niezrozumiałymi dla ludzi słowami powinniśmy posługiwać się w piśmie tylko tam, gdzie be jų nie możemy się bez nich obejść“®® (red. A. P.). Tego rodzaju twierdzeń Jablonskiejo go w pismach ir jest więcej; uważnie czytając, zauważymy šį zasadę zastosowane ną do jednej poprawki. Uwzględnia į się potrzeby języka ogólnego, ir broniąc innych V. wyrazów poprawianych przez Kamantauskasa. Jablonskiemu nie odpowiadało niwelowanie ir jų znaczeń poszczególnych wyrazów, toteż zalecał rozróżniać ir dailę i dailę, turėti i ir tūrėti, jaunatvė, jaunybė i ir jaunystė, patarėjas i it taréjas® ir itd., chociaż niektóre rzeczy iš jų ir nie odpowiadałyby wymaganiar om czystości, a nawet systematyczności języka. Doskonale rozumiał, że potrzeby użytkowników języka są najwyższym kryterium, któremu muszą podporządkować się wszystkie inne, nawet gdyby wynikały z najlepszej teorii i najszczersziš ych skodyfikowaar nych wysiłków „ulepszania” języka ogólnego: „Aby nasz język był taki, jakiego sami rzekomo [tj. y. teoretycznie. — A. P.] chcielibyśmy, aby wszystkie jej słowa były dokładnie takie, jakie dają jej „propagatorzy języka”, wtedy ona, nasz język współczesny, już dawno nie miałaby dla człowieka kulturalnego żadnej wartości albo przynajmniej jej części”* (zob. Jo J) Jablonskis dobrze rozumiał stylistyczną wieloznaczność języka. Pisał, że bohater dramatu, filozof opowieści, nie ar może mówić tym samym językiem co strażnik czy ta zwykły robotnik®®. Ludziom o mniejszej ar wiedzy pisze się prościej, więks80 Piročkinas A. Podstawowe zasady normalizair cji języka Jablonskisa. — Teoria i praktyka kultury języka/Zeszyt Sekcji Języka ir Litewskiego, nr 1970, 5(18), p. 9. 21 Gramatyka języka litewskieg- — o, Wilno, 1965, t. 1, p. 298. 32 Pisma Jablonskisa, t. 5, p. 206. 33 Tamże. 3 Tamże, p. 207. 35 Tamże, t. 4, p. 122. 3¢ Tamże, p. 144. 37 Tamże, t. 5, p. 170, 178, 185, 193. 3 Tamże, p. 216. * Tamże, p. 62. 132 dzięki — któremu można „operować zawiłymi, bardziej wyszukanymi wyrażeniami““*. Chociaż językoznawca niegdyś ne podkreślił, że nie lubi wtrącać się į do kwestii stylu („kwestię stylu skłonny jestem pozostawić samym pisarzom““- )), jednak w konkretnych kwestiach stylistycznych wyraził jedną interesująne cą myśl. Przede wszystkim Jablonskiemu nie odpowiadały różne metateksty: „w ir formach nazw słów ir ap Somy wszelkich gwar używanie w naszym języku į konstrukcji przypadka, ir sztuczne podnoszenie gwarowych cech w piśmiennictų wie: używanie elementów gwarowych w tejże, ogólnie mówiąc, gramatyce nie powinno być dozwolone — “4, Potępiał niekonsekwentne mieszanie illatywu z ir przyimkiem liczby ir podwójnej i mnogiej itd. ir Nie zgadzał się z tym, zwłaszcza gdy chodziło o czytelników mniej wykształconych, którym poświęcał radę: „radzę dalej tłumaczom (i korektorom językowym) starać się nie pisać dla ti szkoły gwarami, nie wysuwać na — pierwszy plan niezwykłych dla piśmiennictwa jų właściwości. Nie wysuwać cech gwarowych w ir piśmiennictwie, lecz korzystać z nich dla języka własnych ir pism”43; Jablonskiemu | zależało na innych ir cechach stylu piśmiennictwa. Podnosił swój głos przeciwko kunsztowności języka piśmiennictwa, rzekomej ir uczoności*, sztuczności zdania, ciemności i jo niejasności myśli**. ir „Pisząc, ką musimy przede wszystkim jasno i ir zrozumiale wyrażać swoją myśl“** (ret. 4. P.). Myśl ma być wyrażona nie tylko jasno i ne zrozumiale, lecz także ir płynnie i łatwo“". O tym, że nie były to puste frazesy ani ogólne, ir niekonkretne wymagania dobrej mowy, lecz dokładnie o pojmowane cechy stylu piśmiennictwa, świadczy to, że Jablonskis wyraźnie rozróżniał kwestie stylu ir językowego („Pisarze powinni sami zacząć dbać o to, aby nasz język pisany był łatwy, piękny, jasny, powszechnie zrozumiały a) ir b) poprawny (powinien kierować się zasadami języka ludzi, czytelników)- “, wreszcie taki Twierdzenie Jablonskiego: „zdania, wzięte z osobna, wydają się jak gdyby poprawne, lecz ta poprawność zdań, jak mi się zdaje, nieco zaszkodziła płynności i łatwości języka“*. Poprawność zaszkodziła jo płynności i łatwości!.. ir ir Czyż nie jest to najbardziej subtelnym przykładem funkcjonalności języka i ir celowości społecznej? ! tylko umiejmy się nimi posługiwać * * # Iš Przegląd poglądów Jablonskiego nie powinien prowadzić do wrażenia, że były one niezmienne, skostniałe, a więc w końcu, mając na uwadze długą 40 m. działalność na rzecz kultury języka, w pewnym sensie dogmatyczne. Iš właściwie Jablonskis przez całe życie ściśle przestrzegał jedynie kardynalnych wymogów tworzenia i rozwijania ir języka ogólnego. To przede wszystkim powszechnie ma stosowano zasady jo systematyczności języka i celowości funkcjonalnej. Przez całe życie Jablonskis dążył do ir czystości języka, chociaż kryterium czystości zostało podporządkowane celowości, ir dlatego ani na krok nie nė odstąpił od trzeźwej drogi oceny iš zapożyczeń. 'oczywistych zapożyczeń. Przez cały czas będąc propagatorem systematyczności języka Tamże, s. 37. “4 Tamże, s. 72. 12 Tamże, t. 4, s. 49. 48 Tamże, p. 243. 4 Tamże, t. 5, s. 75. 4 Tamże, p. 134. 4% Tamże, t. 4, s. 133, 143. 4 Tamże, s. 262, t. 5, s. 92. “ Tamże, t. 4, s. 144. 4 Tamże, guotojas, w p. 262. 133 drugiej į połowie swojej działalności zaczął w coraz większym stopniu uwzględniać celowość funkcjonalną,. aż w końcu 1921 m. stwierdza, że poprawność (t. y. przestrzeganie systemu) już nie ne wystarcza — językowi ogólnemu. to Będąc przekonanym, że od początku lat 3. dziesięciolecia można już mówić o ukształtowanym, realnie istniejącym języku ogólnym z mocno skodyfikowanym jego systemem®, su Jablonskis poświęcił się głównie zachowaniu norm tego języka i obronie jego stabilności, choć kwestie kodyfikacji nadal były dla niego niezwykle ir jų ważne ir (por. jo 1928 m. V. recenzję słowniczka Kamantauskasa „Kwestie słowniczka naszego języka“). Przestrzegania gramatyki be wymagał od pisarzy i iš tłumaczy, ir stanowczo występował przeciwko napływowi niepotrzebnych neologizmów,. nie zgodził się su bronił utrwalonego użycia form wyrazów, sprzeciwiajir ąc się popieranej przez Būgę zasadzie ir fonetycznego i tų morfologicznego spolszczania wyrazów międzynarodowych. Więcej Poglądy Jablonskisa zmieniały się w kwestii konkretnyir ch norm językowych, co jest rzeczą całkowicie zrozumiałą. Į do praktyki swojej pracy włączał wszystko, ką co odkryła ówczesna to nauka o języku (por. jo publiczne przyznanie się do błędu w sprawie przyrostka poprawiania derywatką ów na -ūnas®), iš sam sam doświadczał gwar (z tego punktu widzenia Jablonskiemu bardzo wiele dała redakcja słownika Juški m.), 1897—1906 uwzględniał to, į į ką była skłonna ar ką praktyka językowa odrzuciła. Z powodu wszystkitų ch tych przyczyn z części swoich poprawek Jab-lonskis później rezygnował, ale niemal za każdym razem w artykułach pojawiały się jo nowe, dotąd nieporuszane ir kwestie®, dlatego nieco inaczej oceniano niektóre normy językowe w gramatykach*- ?. ir jo Jednak nie zaszkodzinė ło to ani trochę wymaganej przez Jablonskisa stabilności norm językowych ani ogólnym zasadom całej pracy nad kulturą języka. Ogólnie rzecz biorąc, zasługi Jablonskisa dla ir litewskiego języka ogólnego i jego kultury są niemierzalne żadnymi ir miarami i ar chyba nie mogą być należycie ocenione w żadnej pracy ani artykule przeglądowar ym. Jo prace czekają na nowe badania, ponieważ pokolenia za pokoleniami iš jų będą czerpać z nich duchowy pokarm, a ir każdy znajdzie w nich ir bezcenne wartości, bez których be niemożliwy byłby jakikolwiek postęp życia, kultury, a ir także samego języka ogólnego. TEOPHSA KYJIbYPbI! PEYH H. S5JIOHCKHCA Pe31roMe OCcHOBOINOJIOXHHK COBDEMEHHOTO JIKMTOBCKOTO JIATEPATYPHOrO s13bIKA Ūonmac SI6n0HCKHC HE OCTABHJI CIHCIKHAJIGLHLIX PRAC TEORETYCZNYCH IMO KULTURZE LITEWSKIM JĘZ. Oj NAUKOWOWIELOZNAKOWE LICZEBNE JEGO BLICKA3bIBAHHA IIO NMPAKTHYECKHM BONpocaM HOpMAJIH3aIlIHH JIMTOBCKOrO S3bIKa HaJOT BO3MOXHOCTb YTBEPXIATh, TO B CBOE paboTe pyKOBOJICTBOBAJICA OH TJIyGOKO IIPOAyMAHHOK TeopHeif, OCHOBY KOTOPOH COCTABJISIOT CIEAYIOIIHEe NOCTYJIATbI. VICTOKH HOPM JIHTOBCKOIO JIHTepaTYypHOro S35LIKA — HAPOMHBLIA S3BIK H S3BIK (DOJILKJIOpa, XyHOKECTBEHHAs JIATEpaTypa Tex aBTOPOB, KOTODEbIE XOPOIIO ŽODYNAS LYGINAMOJI RAŠYBOS, H LINGVISTINĖS SISTEMOS (GRAMATIKOS H' žodynai). Renkant žodyną, N. Ž. Smonas atsižvelgė pirmiausia į visų kalbos reiškinių sistemiškumą ir tikslingumą, be to B pradėdamas savo darbą Ha Początkowy Plan Wynik System Ciemność, a później Wszystko Bardziej Uwzględniał celowość. 50 Piročkinas A. Jablonskis — twórca języka ogólnonarodowego, s. 191. 51 Pisma Jablonskisa, t. 4, s. 271—272. 52 Zostało to ukazane w pracach A. Piročkinasa (zwłaszcza w książkach: Jono Jablonskio leksiniai taisymai. —K.,. 1970; Jono Jablonskio gramatiniai taisymai. —K., 1976). 58 Piročkinas A. Jablonskis — twórca języka ogólnonarodowego, s. 219—221. 134