Tarmiškos tautosakos transkribavimo principai

BADANIA STRUKTURY JĘZYKA LITEWSKIEGO ZAGADNIENIA JĘZYKOZNAWSTWA LITEWSKIEGO, XXVI (1987) KAZIMIERAS GARŠVA ZASADY TRANSKRYPCJI DIALEKTALNEGO FOLKLORU J. Balčikonis wykonał niemałą pracę, od 1907 r. zapisując folklor w dialekcie, tłumacząc go z innych języków na język litewski i publikując. Do dziś aktualne jest jego stwierdzenie, że „zbieranie folkloru [...] wymaga wielkiego poświęcenia i umiejętności. Jeśli ktoś zebrał go dużo, lecz źle zapisał albo nie uporządkował, to jego wartość jest niewielka“, | Opracowując wybór folkloru O. Bluzmienė (pochodzącej ze wsi Talačkoniai w rejonie poswolskim), zapisany w dialekcie północnoponiewieskim, trzeba było przekonać się, że nie istnieją powszechnie przyjęte zasady transkrypcji litewskiego folkloru dialektalnego, a istniejące również można doskonalić. Twórczość ludową zbierają ludzie o różnym wykształceniu i upodobaniach, a czasem nawet językoznawcy mają trudności z wybraniem najlepszego sposobu zapisu. Już w 1969 r. redaktor językowy publikacji folklorystycznych K. Aleksynas pisał, że „wiele problemów pojawia się przy udostępnianiu tekstów folklorystycznych społeczeństwu, [...] Coraz bardziej dojrzewa potrzeba szerszego i poważniejszego rozważenia tych kwestii“*. Przy zapisywaniu i drukowaniu folkloru pojawiają się trzy problemy fonetyczne: 1) jak zapisać utwór — dialektalnie czy w języku ogólnym, 2) ile cech dialektu odzwierciedlić — wszystkie czy tylko ich część, oraz 3) jakimi znakami oznaczać głoski dialektu. Stwierdzenie zawarte w instrukcji „Wskazówki dla zbieraczy folkloru”, że „w materiale folklorystycznym nie wolno niczego samowolnie zmieniać ani poprawiać“, w pełni odpowiadało innemu, nieśmiałemu stwierdzeniu tego samego wydawnictwa: „przy dobrej znajomości miejscowego dialektu pożądane jest zapisywanie tekstów folklorystycznych w dialekcie““*, Wynikałoby z tego, że zbieracz nieznający odwiedzanego dialektu (a takich jest większość), nie chcąc trudzić się specjalnymi znakami, może według własnego uznania tłumaczyć wszystko na język ogólny. ar ne to (o — ir su vo į Z powodu błędu korektorskiego podobnie sformułowane stwierdzenie przedostało się nawet do oficjalnej instrukcji*, chociaż doskonale wiadomo, że zmiana dialektu często niszczy nawet naturalne brzmienie pieśni? Pisać, na przykład, vištos zamiast vidštos „vištos” to to samo co zamiast pamirédyk man parédyk. — Tylko pierwsze zniekształcenie należy do poziomu fonetyki, o drugie do — morfologii. W późniejszej 1 Balčikonis J. Pisma wybrane. — Wilno, 1978, t. 1, p. 83. 2 Aleksynas K. W pewnej kwestii tekstologii baśni ludowych. — Kn. : Twórczość ludowa. W., 1969, p. 250. 2 Wskazówki dla zbieraczy folkloru. — W., 1958, p. 6. 4 Tamże, II. p. 5 Aleksynas K. Zapis utworów folklorystycznych. — Wyd. : Jak zbierać dane dotyczące języka ludowego (Wskazówki metodyczne). Wilno, 1973, p. 10. ¢ Litewski śpiewnik ludowy. Pieśni dziecięce, — Wilno, w 1980, t. 1, p. 7. 108 instrukcji dotyczącej zbierania folkloru wymagania językowe zostały sformułowane dokładniej, lecz, dostosowując się do niedoświadczonych zbieraczy, również niewystarczająco rygorystycznie („Wartość tekstu będzie większa, jeśli zostanie on zapisany z zachowaniem przynajmniej tych cech dialektu, które można wyrazić za pomocą znaków języka ogólnego- ”*), W języku ogólnym celowo jest drukować literaturę dla dzieci. W innych publikacjach popularnych, naszym zdaniem, w dialekcie należy przedstawiać przynajmniej pieśni (gdy dialekt znacznie różni się od języka ogólnego, folklor narracyjny, a czasem także drobny, można wydawać również w języku ogólnym, zmieniając jedynie prawidłowe zmiany głoskowe). Publikacje naukowe powinny być przygotowywane w gwarze. O tym, że fonetyka gwary jest jednym z najważniejszych oznak swoistości folkloru i niezbyt utrudnia rozumienie utworu, świadczą nasze zespoły etnograficzne. Dokładnie zapisany folklor jest cennym źródłem także dla językoznawców. Od autentycznego brzmienia folkloru odchodzi się w dwóch przypadkach: w porównaniu z językiem ogólnym nie oznaczając dodatkowego znaku oraz, znacznie częściej, oznaczając ten sam znak inaczej. Odchylenia obu rodzajów pojawiają się świadomie i nieświadomie. Na przykład dla uproszczenia folkloryści nie oznaczają wydłużenia samogłosek, ale można je bez trudu odgadnąć. Autorzy pomijający niektóre cechy fonetyki (na przykład dodane j') wyjaśniają, że są one nieistotne i że taka jest norma języka ogólnego. Jednak czytany jest tekst nie języka ogólnego, lecz którejś gwary, a ponadto spółgłoska j jest dodawana nie we wszystkich odmianach mowy. O istotnych i nieistotnych cechach dialektu trudno rozstrzygać, dlatego to samo dodane j w jednych (wydanych w tych samych latach) książkach jest oznaczaneš, a w innych —nieoznaczane?. W tradycyjnych litewskich pieśniach j często nie tylko dodaje się przed samogłoskami szeregu przedniego, lecz także wstawia między dwie samogłoski szeregu przedniego lub tylnego, np. pajduga „urosła“. Dla tych, którzy będą chcieli dokładnie nauczyć się śpiewać tę pieśń albo będą badać pozostałości jotacji, zjawisko to będzie ważne. Dla fonetyka mniej naganne jest nieoznaczanie dźwięczności lub bezdźwięczności spółgłosek, a także ich opuszczania w zbitkach, oraz rozszerzenia samogłoski e przed spółgłoską twardą. W tych pozycjach cechy głosek można zazwyczaj wywnioskować. Spółgłoski bezdźwięczne (w przedrostku išir t. itp.) przed dźwięcznymi bardzo rzadko ulegają udźwięcznieniu. Nieco przesadzone (wskutek niedostatecznego zbadania) jest twierdzenie, że na styku członów wyrazu z przedrostkiem lub złożonego, a także przy zderzeniu proklityki z enklityką jako samodzielnym ar wyrazem, su wymawia się tylko jedną z iš dwóch jednakowych, ar upodobnionych spółgłosek. 1985 m. Po 36 V przepytaniu studentów lituanistyki tylko jeden z nich powiedział „usnigo” zamiast „isigafido”. 17 (47%). W mowie ludzi starszych, mniej poddanej wpływowi pisma, taka wymowa jest częstsza, ale chyba ar nigdy nie osiągnęła 100%. Że sąsiadujące podobne spółgłoski mogą się zachować, pisał już A. Salys, wspomina się o tym w akademickiej „Gramatyce języka ir litewskiego”!? W gwarach całkowicie skracających przedrostek zamiast niewprowadzających przedrostka iir ant- (na jo przykład panevė- * Porady dla zbieraczy folkloru (Wskazówki metodyczne). — W., 1974, p. 5; 1940 m. J. W wydanym przez Balisa „Podręczniku zbieracza folkloru” (K., p. 61—76) szeroko omówiono zwykłą, a ir nawet naukową pisownię fonetyczną. 8 Daukantas S. „Folklor Żmudzinów”. — V., 1983, p. 9. 9 Litewski śpiewnik ludowy. Pieśni weselne. — V., 1983, t. 2, p. 9; Śpiewa, śpiewa sokół. ="V., 1983, s. 8. 10 Gramatyka języka litewskiego. — V., 1965, t. 1, p. 116. 109 žiškių), wyróżnia się pary i§éka „wskoczył“ —iš.6ėka „wyskoczył“ (spółgłoska š w drugim słowie jest nieco dłuższa), a szczególnie —isiūk „wsiądź“ —išsiūk „wysiądź“. W tym ostatnim przypadku (gdy obok siebie występują spółgłoski różnej jakości), wyraźnie wymawiając i chcąc rozróżnić znaczenie, spółgłoskę š mogą całkowicie zachowywać (lub asymilować ją do s) także część mieszkańców wschodniej Auksztoty (Širvintiškiai), Żmudzini południowi*'. Wszędzie oznaczając tylko dwie lub jedną spółgłoskę, niweluje się fakty rzeczywiste i językoznawstwo traci potrzebne dane. Ponadto folkloryści opuszczenie spółgłosek zazwyczaj oznaczają na granicy dwóch słów (por. an tėvelio dvaro itp.)**, konsekwentnie nie oznaczając tego samego wewnątrz słowa. Dobrze byłoby zaznaczać także rozszerzenie samogłoski e przed spółgłoskami twardymi. W przeciwnym razie czytelnik, chcąc odtworzyć autentyczną wymowę, musi zastanawiać się, z jakiej gwary pochodzi dane słowo i w jakiej pozycji znajduje się samogłoska e. Ponadto w sylabach przedakcentowych samogłoska ta może czasami nie ulegać rozszerzeniu. W gwarze północnoponiewieskiej w tej samej pozycji akcentowanej (przed spółgłoską twardą) w g rozszerza się także samogłoska i (por. /ép’,lipi“ —I'ėp „lipū“), zatem zaznaczając rozszerzenie samogłoski i, konsekwentnie należałoby zaznaczać także rozszerzenie e. Pod względem językowym doskonale opracowanego folkloru północnoponiewieskiego jak dotąd nie wydano w masowym nakładzie ani w języku ogólnym, ani gwarowo (podobnie, jak się zdaje, jest również w przypadku innych bardziej złożonych gwar). Wydrukowano: „O jūs šuns šuns, kam suėdėt visas bandels! ?“ (gwarowo O jūs šun's“ šun's“, kam suėdet vioss bundials, a na język ogólny nie wszystko zostało odtworzone); mūsų laukai šalime (= šalimais), tokio tai dieną (= tokią tai dieną), pas man (= mane), ji (= jin), per (= par) i t.t.8 | Że można zapisać autentyczniejszy, pełniejszy wariant folkloru również na taśmie magnetofonowej i go rozszyfrować, widać z zestawienia dwóch wariantów pieśni O. Bluzmienė4. 1 2 Išėjo senelis Išėje senelis’, Išgarglino, Ižgarglina, Užmušė žvirblalį, Užmoše žvėrblali, j2 Užpluncino. Użploncina. Przypiął piórek, Przypiął piórek Dwie beczułki, Dwie beczułeczki, Nasolił mięska, Nasolił mięseczka | Dwie rzeżuszki. Dwie rzeżuszeczki. Przyjechał dworzanin Przyjechał dworzanin* Na dwór zaganiać, Na dwór zaganiać, Chciał wróbelka Chciał wróbelka j2 Połknąć całego. Całego połknąć'. 1 Informacja K. Morkūnasa, J. Karaciejusa. 12 Litewski śpiewnik ludowy, t. 2, s. 74, 170, 174, 198—202 i in. ; Śpiewa, śpiewa sokół, s. 173, 180, 194, 205 itd. 18 Bluzmienė O. O targach i ludziach. —Kn. : Twórczość ludowa, t. 1, s. 201—203. 14 Pierwszy zapisany w 1965 r. (Litewski śpiewnik ludowy, t. 1, s. 270—271), drugi — w 1984 r. (K. Kalibata) i 1985 r. (K. Garšvy). 110 Upiekł udko, Upiekła udko, Skwierczał, Skwierczy, Napchał dworzan, Napchał dworzan, Rozsadził. Rozsadza. ba Niektórzy wykwalifikowani folkloryści być może sądzą, że dla ukazania specyfiki dialektu w utworze wystarczy zachować ti jedno czy drugie słowo wypowiedziane gwarą. Taki tekst pod względem językowym jest nieco bardziej už użyteczny niż zapisany językiem ogólnym, ale ze względu na gwarę wprowadza w błąd’, Folkloryści, usprawiedliwiając błędy drukarskie ir w zapisie folkloru gwarowego, często przeceniają wpływ języka ogólnego na gwary. Iš właściwie żadnego większego wpływu na mowę wielu starych ludzi język ogólny nie wywarł. Ale gdy dla zapisującego bardziej zrozumiała i wygodniejsza ir jest wymowa ogólna, jeden z informatorów ne zaczyna w miarę możliwości dostosowywać się do „wykształconego” zapisującego. O powinno być odwrotnie. Iš od razu należałoby uprzedzić człowieka, żeby mówił tak, jak jest przyzwyczajony, ir niczego nie upiększając. Ale gdy w pieśniach, a niekiedy w opowiadaniach, ir formy języka ogólnego są wplatane naturalnie, nie należy ich zmieniać, jak podkreślają jų folkloryści (J. Balčikonis teksty pieśni „dzikindavęs”!®). Najgorzej, gdy do gwary świadomie dodaje się głoski z innych dialektów. W „Litewskim śpiewniku ludowym” samogłoska e w końcówkach mieszkańców Poniewieża, pochodząca od 4, oznaczana jest jako ia, choć w ten sposób zniekształca się gwarę (w wygłosie otwartym samogłoska e występuje tylko jako zamknięta), a zamiast jednej potrzebnej litery zapisuje się dwie. Jeśli nie chce się zapisywać gwarowej końcówki -e, nieco lepiej byłoby oznaczać końcówkę języka ogólnego -o — wtedy nie tworzono by nieistniejących form i nie wprowadzano czytelnika w błąd. Podczas redagowania języka publikacji uogólniono końcówkę wielu wschodnich gwar wyżłockich (szyrwintiskiej, oniksztyńskiej, uciańskiej, wileńskiej). Ale w zdaniach mieszkańców Poniewieża Oi tu moteriške, Ar nematei kiškia?, Dave suria*® samogłoski e w końcówkach całkowicie się pokrywają, a zapisuje się je odmiennie (e i ia). Nie należałoby również oznaczać skróconych nieakcentowanych samogłosek literami nosowymi ani samogłoskami długimi. Niekiedy także samogłoskę o zapisuje się jako u, € — jako į, stir itp., np.: botagų, kuoky, tų liepeli®®, linet (= lidne) i in. W wyrazach z końcówkami panevėžiškiai vaike „vaikai” i vaikė „vaikei” nie można jednakowo oznaczać (samogłoską ė). Znakiem ! nie da się tego oddać, ponieważ ta samogłoska występuje także po innych spółgłoskach. Lepiej byłoby oznaczać głoskę € nie znakiem é, lecz zwyczajnym i zrozumiałym znakiem €. Folkloryści mogliby stosować uproszczoną transkrypcję językoznawczą, w której nowe litery obejmowałyby tylko €, sr, znaki długości (np. d', a.), miękkości (/*). Najbardziej przejrzyste jest zapisywanie tekstu bez wyjątków tak, jak się go słyszy — tak, jak mówi się w wyraźnym stylu (nie opuszczając jedynie jednakowych spółgłosek sąsiednich wyrazów, 15 Już w 1976 r. w „Literaturze i sztuce” proponowaliśmy, aby nie zapisywać folkloru północnej Litwy na wpół po dzukijsku, lecz ten apel pozostał bez większego oddźwięku. Przy wydawaniu książek z folklorem językoznawcy są proszeni o konsultacje, ale ne į uwzględnia się jų wszystkie uwagi. 18 Ambrasas-Sasnava K. Pomnik Profesorowi z ir Druskienik. — Kultura języka, 1985, zesz. 48, p. 64. 17 Litewski śpiewnik ludowy, t. 1, p. 251, 508 ir itp. 18 Tamże, np. p. 109, 234, 235, 607. 111 dziecko powiedziało). W publikacjach naukowych, przynajmniej tych o profilu językoznawcir zym, celowe jest nieodtwarzanie opuszczonych ir spółgłosek, które uległy udźwięcznieniu lub ubezdźwięcznieniu. Taka pisownia była już stosowana przy publikowaniu folkloru A. Baranauska (1922), „Tautos ir žodžio” (1923, 1924), „Gwar litewskiego języka (chrestomatija)”, (1970) w publikacjach „Joniškėlio apylinkių šnektos tekstuose” (1982). W „Pieśniach Druskiennik” (1972) zasady pisowni fonetycznej prawdopodobnie niepotrzebnie później w wielu miejscach zrezygnował także J. Balčikonis. Krótkie końcówki nie były zastępowane nosowymi, wąskie e — otwartym i w pracach S. Daukantasa (1846), cudzoziemców A. Schleicherа (1857), A. Lesky’ego i K. Brugmanna (1882), A. Bezzenbergera (1882), A. Niemiego i A. Sabaliauskasa (1912) oraz w innych wydawnictwach folklorystycznych??. W niniejszym artykule rozpatrzono ostateczną formę wydrukowanych utworów folklorystycznych, nie zagłębiając się w to, w jakim stopniu ukształtował ją zapisujący, wydawnictwo i inne złożone okoliczności przygotowania tekstu. Tekstów zapisanych niedbale i wyłącznie odręcznie, rzecz jasna, najczęściej nie da się już właściwie zredagować, ale nagrania magnetofonowe należałoby dokładniej opracować. Tak jak przy klasyfikowaniu utworów folklorystycznych i opracowywaniu kompetentnych objaśnień nikt nie może zastąpić folklorysty, a przy zapisywaniu melodii pieśni — muzykologa, tak ostateczne słowo w sprawie języka tekstu może i powinien mieć dialektolog??. MPHHUHUMNB TPAHCKPHINILUHH JIMAJIEKTHOTO ¢O0JIbKJIOPA PesomMme IO. bamsuukonnc ¢ 1907 r. 3amaceiBan Ha pasHBIX JMAJIEKTAX (OMBKIOP, MEPEBOMMI ero C JAPYTHX S3bIKOB Ha JIHTOBCKHĖ H myGmmxosan (,Ilecam [pyckummukaiiTM m3rambr B 1972 1.). Ilpxu 3armchiBaHHH H ITOATOTOBKE K MeYaTH (DOJILKJIODHELIX COYHHEHHŪĖ BO3HMKAIOT TPH BHna doHerHyecKHx npobnem: 1) Kak COYMHEHME BarmMCATb —Ha IpejiCTABJIEHHOM IHAJICKTe HJIKH HA JiaTEpaTypHOM 53bIKe, 2) KaK OTpasuTh OCOOEHHOCTH JAHHOTO AHAJIEKTa —MOJHOCTBIO HJIH YacTHYHO, H 3) KAKHMH 3HAKAMH O0O3HAYATH OHAJIEKTHHIE Z uwagi na charakter pisma nie jest możliwe wierne oddanie wszystkich podstawowych cech dialektu: nie odtwarza się niewymawianych, a także dźwięcznych lub pozbawionych dźwięczności spółgłosek, oznacza się rozszerzone samogłoski I, U, e, (=, 0, @) itd. Nieumyślne, niezamierzone odzwierciedlenie i zniekształcenie cech fonetycznych: pisanie i zamiast ė itp. Są to elementy innych dialektów i języka literackiego, które wskutek określonych przyczyn są wymawiane przez samego informatora; Nie należało oznaczać skróconych samogłosek bezakcentowych samogłoskami nosowymi ani długimi samogłoskami, zamiast o pisać 4, ZAMIAST € — į, bl, Ė HH T. Jį. 19 Cytowane według: Aleksynas K. Językowe i stylistyczne cechy litewskich pieśni ludowych. — Kn. : Literatura i język. Wilno, 1971, t. 11, s. 32—281. 20 Za cenne uwagi jestem wdzięczny K. Aleksynasowi i B. Stundžiene. 112 SS