Veiksmažodžių abstraktų darybos tipų istorinė kaita

BADANIA NAD STRUKTURĄ JĘZYKA LITEWSKIEGO ZAGADNIENIA LITEWSKIEGO JĘZYKOZNAWSTWA, XXVI (1987) SAULIUS AMBRAZAS HISTORYCZNA ZMIANA TYPÓW SŁOWOTWÓRSTWA ABSTRAKTÓW CZASOWNIKOWYCH Kategorię słowotwórczą tworzy paradygmat typów słowotwórczych!. Najważniejsze miejsce zajmuje w niej jeden lub kilka produktywnych typów, których znaczenie słowotwórcze pokrywa się ze znaczeniem całej kategorii. Są one centrum semantycznym kategorii, natomiast pozostałe typy słowotwórcze, mające węższe lub bardziej wyspecjalizowane znaczenia — jej peryferią?- ż. Celem niniejszego artykułu jest omówienie zmian w centrum semantycznym kategorii litewskich abstraktów czasownikowych (nomina actionis; dalej — NA). We współczesnym języku litewskim centrum kategorii NA tworzą wyłącznie derywaty z przyrostkami -imas/ -ymas. Mogą być tworzone od każdego czasownika i zazwyczaj zachowują kategorialne znaczenie czynności lub stanu*. Derywaty sufiksalne są obecnie peryferyjne. We współczesnym języku są one często używane w znaczeniach specjalistycznych i nierzadko występują jako terminy różnych dziedzin® . Po zbadaniu abstraktów czasownikowych w piśmiennictwie XVI—XVII wieku widać, że stan tej kategorii był wówczas inny. Derywaty z przyrostkami, mające obecnie bardziej konkretne lub wyspecjalizowane znaczenia, w dawnych pismach były jeszcze używane po prostu jako nazwy czynności. Widać to z podanych niżej przykładów: NA mūšis w Postylli M. Daukšy ma jeszcze tylko znaczenie „bicia”: mufBiu ptaBtakų ir kūm/ciu... kąkino WieBpatį DP 167193, (t. p. 16044, 1614, 55; orig. bicie, karanie, policzki, razy®). W tym samym znaczeniu był on używany także w wielu innych zabytkach języka litewskiego XVI — XVII wieku (VInE 42,,, 51,; BB Pat 17,10; 18,8; 20,30; 28, 6; Lex 75, 84a; SD? 13; SIG II 81,; Ch! Luk 12,18; ApD 16,18; 2 PvK 6,5; 11,23; 11,24; 1 Ptr 2,24). W znaczeniu „walka, bitwa”, właściwym współczesnemu językowi, derywat mūšis został odnotowany tylko w kilku miejscach dawnych pism: Bitwd. Pugna. Kawa | mufis SD? 1 Wellmann H. Niemieckie słowotwórstwo: typy i tendencje we współczesnym języku. 2. Głowa. Rzeczownik. —Düsseldorf, 1975, s. 19—20; MopoXockac D. SI, OcnoBubie acIIEKTGI OONIEŽ TEODHH JIKHTBHCTHYUECKHX Mmozmeneit. —Kues, 1975, s. 82; Ilsiragenro I’. II. O morfemotwórczym modelu — jednym z komponentów teorii słowotwórstwa. — B XX. : Vi3ysenne TpaMMATHUeCKOTO CTDOS M ItperroJiaBaHHe TpaMMATHKH B By3e H mkone (Marepzajisi Bcecoro3Hoit koud.). Kunmues, 1976, s. 72—73; Mypsicos P. 3. O słowotwórczych paradygmatach. —B KH. : Ciosoo6pasosanne u Opa3s006pa3oBanue: Tes. noxs. Hayd. KOHO. | M., 1979, s. 57—59, 2? Por. Furdik J. Z rozwoju słowotwórczego języka słowackiego. —Bratysława, 1971, s. 16. 3 Urbutis V. Teoria słowotwórstwa. —V., 1978, s. 161, 215, 268—269. 4 Keinys S. Derywacja terminów za pomocą końcówek. —W: : Problemy lingwistyki społecznej (Zagadnienia językoznawstwa litewskiego), V., 1979, t. 19, s. 167—168. 5 Kudzinowski Cz. Indeks-słownik do „Daukšos Postilė“ (dalej —KI). 1977, t. 1, s. 647. 88 17 (zob. p. SD? 21, 136); Feldf/chlacht abazo mupis Lex 35; mufis (bitwa) PK 535, por. —Poznań, jeszcze podobne znaczenie „morderstwo (zabójstwo)“: Karaliftes jiames iefko ... waydays muSieys ir SP II 155,;. NA Zinia w dawnych pismach oznacza ne tylko „informację“, lecz ir „wiedzę“. W tym ostatnim znaczeniu derywat ten jest używany szczególnie często K. u Sirwida w „Punktach“. Iš 26. przypadków użycia W 23. NA wiadomość ma znaczenie „wiedza”, np.: gituma žinios ape wifa kas | deftis I 14,5. Słowa umiejetno$é, wiadomosč, którymi przetłumaczono K. Sirvydo Zinia, w dawnej polszczyźnie również oznaczało „wiedzę, poznanie”. Takie znaczenmė ie ir odnotowano w innych XVI — W a. pismach XVII wieku, np. : Dok mums pine ir druktibe MZ 535; parodęs tobius ... mok/flo arba žinids fawos DP 436, por. dalej Szinne (Rozum) BB Pat acc. 5,12; sg. mądrość (Klugheit) Ps 7,4; O opatrznej wiedzy Różańca SIG II 714; ma swoje obyczaje Ch* ApD 26,3. We współczesnych dialektach ši znaczenie zachowało się jedynie w skostniałych połączeniach: mano trumpa žinia „mało wiem“ Grd: daug žinios galvoj yr „dużo wiem“ Psv (LKZK). Takie samo znaczenie M. Daukšos W postylli ma ir NA wiadomość: z poznania ne uwierzyłeś w swoje poznanie 404; (orig wiadomos¢). We współczesnych gwarach ten derywat jest używany w znaczeniu specjalnym „znajomość” („poznanie, wiedzę” XVI— XVII a. oznaczał ir odpowiedni derywat z przyrostkiem -tis — pažintis"). Znaczenie przeciwne — „niewiedza” w dawnych pismach miała NA. niewiadomość, np. : kas waik/czioia tamfumūfia (nie wiadomoir ści nudžių) DP 510, (t. p. 23455, 29915, 52833, 6105; — oryg. niewiadomosč); Nieświadomości | Imprudentia. Nieprzemyślenie, niewiedza SD* 218 (t. p. SP I 10453, 1175, 248,,, 29444; II 8,5, 314, 112,). Obecnie NA niewiedza oznacza najczęściej „nieznane” lub „niewiedzę”. NA modlitwa, be dominujące znaczenia „zwracanie į się do boga; tekst tego zwrócenia się”, w pismach z XVI–XVII w. sporadycznie używane jest jeszcze w znaczeniu „prośba” (w Postylli M. Daukšy w przypadkach 2 iš 200): / Chrystus] nas mękami tefia fawefp DP 380,5 (t. p. 5455, — oryg. prośba); klaufik balfa modlitwy (takż. i afuftoghimo) moja BB Ps 28,2 (t. p. Ps 31,23 — oryg. Błaganie- ); modlitwa (Prośba) Hiob 6,8; Prawo 18; modlitwa wstawiennicza Lex 101a; Projba | Petitio, precatio. Modlitwa SD3 346 (por. także w niektórych późniejszych „pismach- ”, zob. LKŽ VI 790). Znaczenie „prośba” odpowiada czasownikowi *mel-| Įmolsenovine znaczeniu „mówić, prosić”, które do dziś zachował czasownik melsti „prosić”. W podobnym kierunku konkretyzowała się NA prośba, odnotowana w XVI wieku w znaczeniu „modlitwa”: daboiefi prafchimo mana BB Ps 66,19 (orig. Gebet, por. Mz 3625, NA ulga, 3655, 3925, 393,). obecnie mająca różne wyspecjalizowane i konkretne znaczenia (LK Ž VIII 934), w Postylli M. Daukšy była jeszcze nazwą procesu: nig uptekéiimo Jaules net’ ik’ nūlaidai garbūs yrd wdrdas io 487,,. W znaczeniu kategorialnym ten derywat * Reczek S. Podreczny stownik dawnej polszczyzny. —Wroclaw etc., 1968, s. 548. ? Ambrazas S. Abstrakty czasowników derywacji sufiksalnej w „Postylli” M. Daukšy. — Kalbotyra, 1983, t. 34(1), s. 80. 8 Szemerényi O. Zasady badań etymologicznych w językach indoeuropejskich. — W: Etymologie / red. przez R. Schmitta. Darmstadt, 1977, S. 338—345 z lit. ; HBanosB Bsu. Bc. CiiaBsiucrnit, Gajniraickait Hi pageOGajikancekui rJiaroji: VirigroeBporieitekne mcroku. —M., 1981, czasami używane także w późniejszych pismach, np.: nuolaidos (tj. zejścia) virvė LC c 171, 89 1884, 5 (LKŽ VIII 934). NA pūsaka w XVI—XVII w. miała znaczenie „opowiadanie”: Nepaniekink... pafakos wirefniųių DP 6652 (t. p. 16644, 27241, 37133, 4755, —orig. powiešč, przypowiesc®); Ant tos pafakos dkis atkielkite SIG II 20,4 (podobnie II 21,, 26,); nieku kitu nebowijos, tykt pafakomis naujenu Ch* ApD 17,21 (t. p. PvTit 1,14; PK 48,,); Wadiname ją Hiftoria, delto jog ufrakina... tykrq pafakq ape tey, kas nufidawe Ch Job (wstęp) (t. p. 2 Moz (wstęp); Ch! 2 PvTm 4,4). NA priepuolis (prypuolis) XVI—XVII w. oznaczało „nieszczęście; upadek; nieoczekiwane wydarzenie”: ij¢ Swetimy priepūlų | mokikites DP 65, (11x —orig. przypadek, przypadlosé, przygoda'- ®); wifoki priepuoley (wpelakie praypddki) SP I 109, (t. p. II 14,); 1. sg. wifokiame pripūliy SIG II 2,5 (w Zadnej przygodzie; t. p. II 164, 404); Przypadek | prgygoda. Cafus repentinus, euentum Priepuolis SD? 364 (t. p. SD* 147, 148, 171; SD? 242, 319, 364, 414, 446); Zufall pripilis, prigadas Lex 110a (podobnie PK 73,4, 112,,, 251,... 9x; AK 85,5; BK 54,,; Ch! 1 PvK 7,15); iB priepūlo tokio iflifutas (w swym upadku... podZwigniony'?). Obecnie rozpowszechnione znaczenie „nasilenie się choroby”® jest zupełnie nowe; odnotowano je tylko XX a. w źródłach®®. O tym, że derywaty sufiksalne w XVI—XVII w. lepiej zachowały kategorialne znaczenie NA niż we współczesnym języku, świadczy również okoliczność, że to samo terminologizowane znaczenie często miały nie tylko derywat bezsufiksalny, lecz także używany obok niego derywat z przyrostkiem -imas|-ymas lub jakiś inny sufiksalny NA. Na przykład M. Daukša obok derywatu bezsufiksalnego nuodžia (187x), używanego w specjalistycznym znaczeniu „przestępstwa religijnego”, stosował derywat z przyrostkiem -mė nuodėmė (K. Sirvydas i S. M. Slavočinskis — tylko ten ostatni), natomiast w dawnych pismach Małej Litwy spotyka się jeszcze nusidėjimas. Takie samo znaczenie ma również rzadki derywat z przyrostkiem -tis prasirastis (grzech) AK 2351, 3628, 3948.21; BK 64, 16,3. Derywat z końcówką -ė gailé w pismach K. Sirvyda używany jest nie tylko w kategorialnym znaczeniu „żal” (np.: Zal | jalowdnie | šdlošč. Poenitentia, dolor. Gayli/ta | gaile SD? 520), lecz także „pokuta” (np.: Sakramento gailes —Sakramenta pokuty SP II 1304), obok innego derywatu bezsufiksalnego gailius (pokuta) SP I 159,, i derywatów sufiksalnych gailysta, gailystė, gailystavimas, np. : Pokutd | Poenitentia, poena, mulcta, fatisfactio pro defectibus fufcepta. Gaylifta | gayle SD* 319; daritu gaylifti aju fawo nufideiimus (34 graech fwoy pokutowal) SP II 1165; acc. sg. gayliftawimu (pokuta) SP I 57,4, Kiti XVI—XVII a. autoriai šiam reikalui vartojo priesaginius NA: gailėjimas(is) DP 143x; SE 1235; AK 10,_3, 24,; BK 235; gailesys (gailesis) ® Kudzinowski Cz. KI, t. 2, s. 50. 10 Kudzinowski Cz. KI, t. 2, s. 153. 1 Lebedys J. Słowniczek. —Kn. : Slavocinskis S. M. Pieśni przynależne wierze katolickiej. V., 1958, p. 502. 12 Lebedys J. Tamże. 13 Por. także Būga K. Rinktiniai raštai /Red. Z. Zinkevičius, —V., 1959, t. 2, s. 39. 14 Por. także Zinkevičius Z. Kilka uwag litewskich XVI— Do a. historii leksyki XVII wieku. — Ks., : Problemy socjolingwistyki (Zagadnienia językoznawstwa litewskiego). W., 1979, t. 19, s. 121— przymus 122. 90 MZ 3353; Vln 6915; BP II 2295; MT 244, 54,, 6111, 6719 ...; DP 6x; gailystė SE 57544, 2574; gailysta BK 43,5; BP 6x; łupanie (z) Vin, VInE 4x; BP 2x. W wielu przypadkach zachowując znaczenie kategorialne, formacje zakończone na NA XVI — XVII pod a. względem semantycznym niewiele różniły się od odpowiednich derywatów z przyrostkiem -imas[-ymas. W dawnych pismach zauważalna jest tendencja do nieużywania derywatów z przyrostkiem -imas|-ymas wraz z su synonimicznymi derywatami końcówkowymi utworzonymi iš to od samego czasownika. XVI— W a. zabytkach języka litewskiego z XVI—XVII wieku derywaty słowotwórstwa końcówkowego NA, niemające odpowiednich derywatów z przyrostkiem -imas|-ymas, zwykle 48 stanowią od do 9094, o wśród tych, które mają takie derywaty współrzędne, częściej używane są derywaty końcówkowe niż odpowiednie derywaty z przyrostkiem -imas|-ymas NA. Stosunek ten między wspomnianymi grupami NA w poszczególnych tekstach jest różny. Wpływ na to miały dwie okoliczności: ogólna 1) liczba derywatów końcówkoNA wych; 2) skłonność autorów do używania synonimów. Tam, gdzie formantów NA końcówkowych jest stosunkowo niewiele, ir rzadziej su występują odpowiedniki z przyrostkiem -imas/-ymas. Tak jest w piśmiennictwie Małej Litwy (Mž, Vln, BP, BB ir itp. ). Na przykład B. w piśmiennictwie Vilenta odpowiednie su derywaty z przyrostkiem -imas|-ymas ma tylko derywę 99, końcówek NA. W piśmiennictwie Wielkiego Księstwa LitewskieNA go, gdzie derywacji końcówkowej jest znacznie ir więcej, częściej su używane są odpowiednie derywaty z przyrostkiem -imas|-ymas. Najwięcej takich wariantów występuje w M. Postylli Daukszy? *, która ogólnie wyróżnia się bogactwem synonimów i ir różnorodnością®. Tymczasem M. Daukšos W Katechizmie, w którym jest mniej synonimów, odpowiednich derywatów z przyrostkiem 17% -imas|-ymas jest około formacji sufiksalnych NA. XVI— XVII wiele a. typów formacji sufiksalNA nej (zwłaszcza su derywaty z końcówkami -a, -is|-ys, -ia) było bardziej produktywnych niż obecnie. W to większości tekstów z tego okresu formacji za pomocą końcówek NA jest więcej niż formacji sufiksalnych (z wyjątkiem derywatów z przyrostkiem -imas|-ymas). Formacje za pomocą końcówek NA są szczególnie rozpowszechnione w tekstach M. Daukšy, K. Sirvydasa i S. M. Slavočinskisa. Niemało derywatów utworzonych za pomocą końcówek, używanych w tekstach XVI—XVII w., obecnie albo wcale nie jest używanych, albo występuje bardzo rzadko. Na przykład dla współczesnego języka nietypowych jest 469%, NA tej grupy, odnotowanych w Punktach K.. Sirvydasa, 28% —M. Postylli M. Daukšy, 26%, —K. Katechizmie K. Petkevičiusa, 22% —S. M. Slavočinskisa w kancjonale. Derywaty z przyrostkami -imas|-ymas rozpowszechniły się w języku litewskim dopiero w okresie jego samodzielnego rozwoju!". W jeszcze dawniejszych czasach, z których nie dysponujemy źródłami pisanymi, centrum semantyczne kategorii NA tworzyły wyłącznie derywaty sufiksalne, które zajmują ważne miejsce także w paradygmatach słowotwórczych innych języków pokrewnych. W językach słowiańskich derywacja sufiksalna 15 Ambrazas S. Abstrakty czasownikowe derywacji sufiksalnej w Postylli M. Daukšy. —Baltistica, 1980, t. 16(1), s. 68. 16 Plg, Tangl E. Accusativus i Nominativus cum Participio w języku starolitewskim. — Weimar, 1928, S. 8—11; Skardžius P. Daukša, pierwszy twórca języka ogólnego w Wielkim Księstwie Litewskim. —Archivum Philologicum, 1933, t. 4, s. 12, 15; Lebedys J. Mikalojus Daukša. — V., 1963, s. 308—318. 7 Ambrazas S. O rozwoju derywacji abstraktów czasownikowych z przyrostkiem -imas/-ymas. — Baltistica, 1983, t. 19(1), s. 66—69. 91 NA utrwaliło się przed pojawieniem się pierwszych zabytków piśmiennictwa, być może w epoce wspólnoty języków słowiańskich'!. ?, Wiele tego typu derywatów od najdawniejszych czasów występuje w językach indoirańskich!®. W języku greckim klasycznym bardzo rozpowszechniło się zakończenie *-4-NA*??. ‘W grupie języków germańskich derywacja zakończeń NA (zwłaszcza z zakończeniem *-0-) jest najbardziej charakterystyczna dla języka gockiego i staro-wysoko-niemieckiego- *? *!, Wielu badaczy wiąże rozpowszechnienie derywatów zakończeniowych, które w poszczególnych językach indoeuropejskich następowało w różnym czasie, z różnicowaniem rodzaju męskiego i żeńskiego oraz związanym z tym wzrostem produktywności tematów o 0 i 4*?*?. + Przed rozpowszechnieniem się derywatów zakończeniowych w paradygmacie derywacji NA języków indoeuropejskich uprzywilejowane miejsce zajmowały derywaty z formantami *-fei-/-tiir *-teu-|-tou-|-tu-, które miały różne znaczenia*?“ . Z NA z formantem *-f w językach bałtyckich wyłonił się supinum, a w języku pruskim — także bezokolicznik z formantem -tvei. Jednakże w językach wschodniobałtyckich ten typ słowotwórczy wcześnie utracił produktywność. Z dawnych NA z formantem *-fu w językach litewskim i łotewskim 18 Meite A. OOmecnassuckuit a351K, —M., 1951, c. 273; Bepnurrein C, 5. Ouepk cpaBHHTEJILHOŽĖ TpaMMAaTHKH CJIABSHCKHX S3bIKOB: Yepenmosammst, VMmenunie OcHOBa, —M., 1974, €. 276—277, 302-333; Vondrak W. Porównawcza gramatyka słowiańska. —Getynga, 1924, t. Bd. 1, s. 494 i n. ; Stawski F.j Zarys stowotwolrstwa prastowianskiego. —W: Stownik prastowianiski. Wrocław itd., 1974, t. 1, s. 58—61; Wojtytla-Swierzowska M. Prasłowiańskie nomen agentis. —Wrocław itd., 1974, s. 12–16. 1» Wackernagel J., Debrunner A. Gramatyka staroindyjska. —Getynga, 1954, t. 2, cz. 2, s. 219–235, 238–251; Burrow T. Język sanskrycki. —Londyn, 1959, s. 123 i nast. ; Tepuenbepr JI. TT. Mopdonorayeckasst CTPYKTYpa cJtoBa JPEBHHX HHIOHPAHCKHX S35IKOB. — JI., 1972, s. 240, 245; Enusapenkosa T. SI. 'pammaraka Bemmiickoro si351Ka. —M., 1982, s., str. 136 20 Debrunner A. Grecka nauka o słowotwórstwie. —Heidelberg, 1917, s. 141-142; Chantraine P. Tworzenie nazw w języku starogreckim. —Paryż, 1933, p. 19-23; Arend E. Abstrakta werbalne u Herodota i ich prehistoria. Wydanie częściowe: Abstrakta werbalne na -oc i -n. —Berlin, 1936, S. 13-41. 21 Bahder K. Abstrakta werbalne w językach germańskich. —Halle (Saale), 1880, s. 40 i nast. ; Meid W. Językoznawstwo germańskie. Bd. 3. Słowotwórstwo. —Berlin, 1967, s. 59—60; Hinderling R. Studia nad silnymi abstraktami werbalnymi języków germańskich. —Berlin, 1967, S. 42 i nast. ; CpasaaTensHas TrpaMMaTHKa TIepMaHCKHX s3bIKOB. —M., 1963, T. 3, c. 76-1717. 22 Plg, Burrow T. Op. cit., s. 121 i n. ; Gagnepain J. Greckie rzeczowniki zakończone na -oc i -&: Przyczynek do badań nad rodzajem w języku indoeuropejskim. —Paryż, 1959; Kurylowicz J. Kategorie fleksyjne języków indoeuropejskich. —Heidelberg, 1964, s. 216–217; Birnbaum H. Formacja rzeczowników indoeuropejskich zanurzona w językach słowiańskich. —W: Słowo słowiańskie: materiały międzynarodowego kolokwium slawistycznego na UCLA/Red. by D.S. Worth. The Hague, 1972, p. 162—163; Maziulis V. Stosunki języków bałtyckich i innych języków indoeuropejskich (Deklinacja). —V., 1970, s. 306-308; Georgiev V. I. Abstrakta lu wijs k ie na -ahi, hetyckie nomina actionis na -(a)ai oraz @ głos. —KZ, 1974, t. 88, z. 1, s. 121; Watkins C. Reprezentacja laringali w pewnych kategoriach morfologicznych w anatolijskich językach indoeuropejskich. —W: Fleksja i słowotwórstwo: materiały V konferencji specjalistycznej Towarzystwa Indoeuropejskiego. Regensburg, 9—14. Wrzesień 1973/oprac. przez H. Rixa. Wiesbaden, 1975, s. 363 i nast. ; Bepumreiin C. 5. Vkas3. por., ss. 134–135; Brosman P. W. The Development of the PIE Feminine. —The J. of Indo-European Studies, vol. 1982, 10, N 3—4, p. 253-272. 22 Benveniste E. Nazwy wykonawców i nazwy czynności w języku indoeuropejskim. —Paryż, 1948, s. 112. 92 pozostało zaledwie kilka: lie. deszcze (lytūs), łot. lictus: leżeć. Ijti, la. lit; leżeć. pietūs, por. pyti „pić wilgoć, biurti, Zliugti; wypuszczać < mleko“ ide. *pi-|poi- „pić“?? ; la. oszustwo „oszustwo“: vilt „oszukiwać“; mitus (miétus) „zmiana- “: mitiés „zmieniać, przekształcać“; dėstū (1. sg.) likt „(nasiona) umieszczać w kiełkach- “?*. Wiele rzeczowników odsłownych z różnymi wariantami formantu *-teu-|-tou-|-tuw językach bałtyckich otrzymało znaczenia narzędziowe. Na przykład w ten sposób uformowały się litewskie nazwy narzędzi z przyrostkami -tuvas, -tuvė. W językach wschodniobałtyckich centrum semantyczne kategorii NA początkowo, jak się zdaje, stanowiły derywaty z formantem *-ti-. Dopiero gdy ten typ derywacji utracił produktywność, a wiele derywatów z formantem *-tiszleksykalizowało się i przekształciło w formy bezokolicznika, ich miejsce w paradygmacie słowotwórczym NA zajęły derywaty fleksyjne. Musiałoby to nastąpić jeszcze w okresie wspólnoty języków litewskiego i łotewskiego, ponieważ zarówno w języku litewskim, jak i łotewskim?® NA z formantem *-ziyjest niewiele, natomiast derywaty fleksyjne są liczne, a znaczna ich część ma odpowiedniki w obu językach. W okresie samodzielnego rozwoju języka litewskiego, wraz z rozpowszechnieniem się NA z przyrostkiem -imas|-ymas, możliwości słowotwórcze derywatów fleksyjnych zaczęły stopniowo się zawężać. Proces ten znajduje już odzwierciedlenie w XVI—XVII-- wiecznych zabytkach języka litewskiego. W piśmiennictwie Małej Litwy derywaty fleksyjne NA były wówczas używane znacznie rzadziej niż na Litwie właściwej. Na przykład derywaty fleksyjne NA. W Postylii J. Bretkūna jest ich dwukrotnie mniej niż w Punktach K. Sirvydasa, mających mniejszą objętość. Podobny jest stosunek liczby derywatów sufiksalnych NA w rękopiśmiennym Lexicon Lithuanicum i w słowniku K. Sirvydasa. Jak widać, w gwarze zachodnioaukštaitskiej Małej Litwy produktywność derywacji sufiksalnej NA zmniejszyła się wcześniej. Derywaty sufiksalne są nierównomiernie rozpowszechnione w XVI–XVII-- wiecznych piśmiennictwie Wielkiej Litwy. Stosunkowo niewiele ich jest w anonimowym katechizta mie z 1605 r. i tzw. ne katechizmach Belarmina, chociaż zostały one napisane na podstawie gwary wschodnioaukštaitskiej, podobnie jak pisma K. Sirvydasa, wyróżniające się obfitością derywatów sufiksalnych. Na wahania liczby derywatów sufiksalnych mogła wpłynąć okoliczność, że wszystkie dawne pisma w jednakowym stopniu odzwierciedlają żywy język ludowy. Warto zauważyć, że najwięcej derywatów sufiksalnych znajdujemy M. w K. pismach Daukšy, Sirvydasa, S. M. w pismach Slavočinskisa, najlepiej reprezentujących leksykę mówionego języka ludowego Wielkiego Księstwa Litewskiego. Z drugiej strony standaryzacja derywatów z przyrostkami -imas|-ymas, szczególnie zauważalna B. w pismach Vilenta i ir katechizmach wschodnich, odpowiadała wymaganiom stylu książkowego. Zauważono, że w języku staro-cerkiewno-słowiańskim użycie derywatów z przyrostkami NA ir -nije|-tije tworzonych za pomocą końcówek, również zależy od stylu pism*". Odnotowane w dawnych zabytkach języka litewskiego zakończenie to NA etapu rozwoju, gdy derywaty sufiksalne znajdowały się jeszcze w centrum kategorii. NA reorganizacja paradygmatu słowotwórczego, rozpoczęta przed początkiem piśmiennictwa, zakończyła się w ciągu ostatnich kilku stuleci: 4 Fraenkel E. Die baltischen Sprachen. — Heidelberg, 1950, S. 37; Litauisches etymologisches Słownik. — Heidelberg, Getynga, 1962, S. 588; Pokorny J. Indoeuropejski słownik etymologiczny. — Berno, t. 1959, 1, S. 839—840. 25 Endzelins J. Gramatyka języka łotewskiego. — Ryga, 1 s. 1951, 380. 26 Endzelins J. Op. cit., Ipp. 380. 27 Baitau A. PYKOBOACTBO IO CTapocJIaBSHCKOMY s3biKy. — M., 1952, c. 228. 93 w centrum tej kategorii pozostały wyłącznie derywaty z przyrostkiem -imas|-ymas. Zakres użycia derywatów końcówkowych znacznie się zawęził. Obecnie nie są już one synonimami derywatów z przyrostkiem -imas|-ymas, mają znaczenia o specjalne, por. mūšis ir „bitwa” – mušimas ir „bicie”, pasaka „bajka” – pasakojimas „opowiadanie”, žinia ir Zindjimas ir „wiadomość” itp. W języku łotewskim również dąży się do specjalizacji derywatów z końcówkami? ?, natomiast dla oznaczania procesu działania uogólnia się i standaryzuje derywaty z przyrostkiem -Ššana, które w NA paradygmacie słowotwórczym mniej więcej odpowiadają litewskim -imas|-ymas derywatom. Podobny proces zachodzir ił w językach słowiańskich. W języku staro-cerkiewno-słowiańskim derywaty sufiksalne były jeszcze używane jako synonimy derywatów -nije/-tije? ?. Ustalono, że w języku staroruskim derywaty sufiksalne stanowiły około wszystkich rzeczowników odczasownikowy8094 ch*? ?. W okresie samodzielnego rozwoju poszczególnych języków słowiańskich zakres użycia słowotwórstwa NA sufiksalnego mo zawęził się, znaczenia zostały jų wyspecjalizowane, a derywaty z o przyrostkami -nije|-tije znacznie się rozpowszechniły i ir stały się NA rdzeniem kategorii. Takie przegrupowanie typów słowotwórczych zaobserwowano w językach rosyjskim**, bułgarskim®- ?, czeskim**, słowackim**, polskim**. Widzimy zatem wyraźny paralelizm rozwoju słowotwórstwa sufiksalnego rzeczowników odczasownikowych w językach bałtyckich i słowiańskich. Na szczególną uwagę zasługuje ta fakt, że w obu grupach językowych miejsce derywatów sufiksalnych w paradygmacie słowotwórczNA ym zajęły typy słowotwórcze z przyrostkami, które rozpowszechniły się dopiero w rų okresie samodzielnego rozwoju poszczególnych języków. *¥ Gramatyka współczesnego łotewskiego języka literackiego. — Ryga, 1959, s. I, s. 100, 106—108; Crynuxns B. O6pa3oBanHe TEDMHHOB TEXHHYCCKHX HAYK B W JIATbLINICKOM s3bike: ABToped. IHC. ... Kana, ¢unon. HayK. — Pura, 1969, c. 12. * Batam A. Vkas. cou. c. 228-229, % Bap6or X. X. [IpeBrHepycckoe MMeHHOe C0BOOGpasosanne. — M., 1969, c. 18. #1 Auerbach I. Nomina abstracta im rosyjskiego 16. wieku: Jeden Przyczynek do Historia sufiksów abstrakcyjnych w językach słowiańskich. —Monachium, 1973, s. 118—139 z wcześniejszą lit. ; Menge-Verbeeck R. Sufiks zerowy i derywacja z użyciem sufiksu zerowego w języku rosyjskim: W stronę teorii słowotwórstwa. — Monachium, 1973; Dulewiczowa I. Nomina actionis we wspblczesnym jezyku rosijskim.—Wroclaw etc., 1976,s. 17–22; Bonkos C. C. Наблюдения над производными бессуффиксных существительных в актах XVII в. (лексические новообразования). —W książce : Bompocs! "TEOpHH H HCTODpHH si3bika: COOpHHK B yecTh mpodeccopa B. A. Jlapuna. JI., 1963, c. 53 cn; OyGorpaesa M. Beccydhdukcansubie OTIIaroJIbHbIC CYNIECTBHTEJIbHbLIE B pYCCKOM si35IKe XI — XVII BB. : ABroped). muc. ... kana. Oujioj. Hayk. — Munck, 1970, c. 20; AxmMerosa I". XI. UmeHa DZIAŁAJĄCE B w języku rosyjskim XV — XVI WIEK. (słowotwórcze TYPY H JIEKCHKO-I'paMMATHYECKHE cBoicTBa): Asroped). itd.... kana. Ojoln. nauk. —JI., 1975, s. 15, 17; Русская грамматика. — M., 1980, T. I, c. 220—221. #2 Szymanski T. Stowotworstwo rzeczownika w butgarskich tekstach XVII —XVIII wieku. — Wrocław, 1968, s. 94. *2 Tvoření slov v češtině. —Praga, 1967, s. 592—607, 610—617; Armen B. II. Словообразование абстрактных существительных в чешском языке: автореф. amc.... Kasi. bunon. mayk. — Munck, 1979, c. 7-8. “4 Furdik J. „Op. cyt., 's. 54 tł. # Klemensiewicz Z., Lehr-Sptawinski T., Urbanczyk S. Gramatyka historyczna jezyka polskiego. —Warszawa, 1955, s. 207; Fokker A.A. Derivation of Nouns from Verbs in Contemporary Literary Polish. —Lingua, 1964—1965, t. 13, s. 395 i n. ; Puzynina J. Nazwy czynnosci we wspobiczesnym jezyku polskim. —Warszawa, 1969, s. 34—40; Rospond S. ‘Gramatyka historyczna jezyka polskiego. — Warszawa, 1979, s. 181. 94 SKRÓTY BK — Krótki Nauki Chrześcijańskiego Zbiór/Z Roberto Belldirmino Kérdynopto arašitas. — Vilnae, 1677. LKŽ — Słownik języka litewskiego. — W., 1957—1984, t. 1—13. LKŽK — Kartoteka Słownika języka litewskiego. KZ — Zeitschrift fiir vergleichende Sprachvorschung auf dem Gebiete der indogermanischen Sprachen, begr. von A. Kuhn. — Berlin etc. Pozostałe skróty takie same jak w dużym „Słowniku języka litewskiego“. HCTOPHYECKAS CMEHA CJIOBOOEBPA3OBATEJIbHbIX THUIOB HMEH JEACTBHUA Pe3:roMe B JipeBHeJIHTOBCKON MACEMEHHOCTH 3ACBHJIETEJILCTBOBAH KOKHEI TOTO IIeEpHOJIa, Korma (DJIEKTHBHBIC TPOH3BO/IHBIC BMECTE C IDOH3BOJHLIMH C CydbĖOuKcoM -imas|-ymas OoO6pa3oBajinu ceMaHTHYECKHH NeHTp KATETODHH MMeH IeiicTBHS (nomina actionis; B JrajisHeiineEM — na. B XVI-— XVII BB. dOurekTHBHbIe JI erte B OCHOBHOM COXDAaHSIM KaTETODHAJILHOC 3HAYCHAE H YVIIOTDpEOJIAJIMCb KaK HA3BAHMA JCHCTBHI H COCcTOSHHĖ, HANp. : bitwa „OuTLe“, HLIHe „cpaxemmne“, atak „Oejia, HecuacTbe; yna]oK“, HbHE „TipHIraNoK“, Finid „3HaHHe, [MO3HAHWE, IOHHMAHHe“, HBIHE „cooOImemne, KEĖdOpMAuHa“. B TedeHHWe TIOCJIENYIONIHX CTOJIETHĖ (DJIEKTHBHLIE IIMpOKH3BOJIBBIE NOCTENCHHO CY3HJIH CĖdepy YNoTpeOJEHHSA, NOOJIYSHJIH GOJIEC CIEIMAJILHEIC BHAUCHHA H TMEpEMECTHJIKC5 B NiepAdepuro xateropun UJI. B rexrpe KareropHH OCTAJIHCB JIMIN6 IIDOH3BOJIHBIE C cydOĖurcoM -imas|-ymas. CXOIHBIA IpOLECC CIenHaJIH3anLHH (DJIEKTHBHEIX WI nabmromaercs B mePHOJZ CAMOCTOSITEJILHOTO Pa3BUTHS JIATLINICKOTO H MHOTHX CJIABAHCKHX S3BIKOB, Ile MECTO (DJIEKTHBHBIX IDOH3BOJHBEIX B CIIOBOOOpa3oBaTeNbHOK mapamurme WI/I 3amsi]mm TaKxe CJIOBOOGpa30BaTeJIbHBIC THIIbI CYOOHKCAJIILHLIX IIEDOH3BOJTH5IX: B JIATLONICKOM — WJ] Ha -§ana, B CJIABAHCKHX s3bIKax — WJ ma -nije/-tije. Ha ocrOBaHWH CpaBHHTeJILHOTO aHAM3a ŠGAJITHŪCKHX S3BIKOB BEISBJIEHA CIIEAYIOLIAs MOCJIeJĮOBATEJILHOCTb CMEHBI CJIOBOOOpa3OBATEeJILHLIX THIIOB B CEMAHTHYECKOM IEHTDpe KaTerOpHH Nutacja MJĮ s3uika: 1) WI c hopmarTom *-tiu *-tuo6mebantriic- (B kom); 2) UJI c hopmanTOM *-tipaHH- (B eM BOCTO4HO-GanTHiickoM); 3) dnextusrbie UJI (B MO31HEM BOCTOYHO-GaNTHIAC~ KOM); 4) OJIeKTHBHLIe MJT BMecTe C IPOM3BOAHEIME ¢ cyddukcom -imas/-ymas (B IpeBHETHTOBCxoM); 5) UJI c cybdukcom -imas/-ymas (B COBPEMEHHOM JTHTOBCKOM SI3BIKE).