J. Balčikonio pažiūros į paveldėtąją leksiką

LIETUVIŲ KALBOS SANDAROS TYRINĖJIMAI LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI, XXVI (1987) VYTAUTAS VITKAUSKAS POGLĄDY J. BALČIKONISA NA DZIEDZICTWO LEKSYKALNE Prof. J. Balčikonis nie wyłożył nigdzie w sposób szczególny tych poglądów, podobnie jak wielu innych teorii, którymi się kierował: trzeba je zebrać po trochu. Trzeba zacząć od wspomnień. W 1954 roku, podczas różnych urlopów, zapisałem ponad 200 słów i przekazałem je profesorowi. Zapisy te zostały przeanalizowane, a po kilku dniach profesor powiedział, które słowa są dobre, a które są niepotrzebne w LKŽ1. Wszystko, czego nie nauczono się od rodziców (jakaż to wada: krá.utuvie rä·da trú·kuma), było niewłaściwe i złe: „Dla słownika i nauki ważne są słowa i formy przekazywane z wiejskich domów”. Latem 1954 roku byłem w okolicach Žvirždaičiai i tam również zapisano niejedno. Jesienią wszystko przekazano profesorowi. Jeden karteczkę odkłada na bok i mówi: „Czy na pewno to słyszałeś? To słowo żmudzkie i akcentuje się je inaczej”. Rozmawialiśmy o rzeczowniku dudrd: starszy Suwalszczanin rzeczywiście powiedział audra, różniące się od żmudzkiego áudros; taki akcent wydał mi się bardzo dziwny, więc zapisałem go jako nowinkę. „Na wsi ludzie uczą się wszystkiego z radia i gazet, mówią tak przez jakiś czas, ale to nie jest skarb gwary ani coś, czego nauczyli się od rodziców”. Tak uczył przez cały czas, także w semestrze jesiennym 1953 roku na ówczesnym specjalistycznym kursie leksykografii: historycznie cenne są słowa i formy używane od dawna (czyli odziedziczone). Leksynograf A. Lyberis wspomina, że prof. J. Balčikonis zawsze odrzucał karteczki, nawet z takimi zdaniami zawierającymi nowinki (1985.V.28). Profesor przez całe życie trzymał się takiego podejścia do leksyki gwarowej. Świadczą o tym także dwa pierwsze tomy pierwszego wydania LKŽ — nie można tu znaleźć gwarowych nowinek, faktów przemijających i chwilowych. Takie podejście ujawnia się w wypowiedziach Profesora podczas obrony rozpraw. RR I 299 mówi wprost, że ligoninė, stiklinė, dėnpinigiai, juodlubės, lygsvara, savamokslė, savimeila, s. 300 ańtspauda, filma, kombáinga, s. 301 krautuvė, pamoka, stalius nie są wyrazami gwary dorzecza Mituwy, lecz zostały przejęte z zewnątrz i nie nadają się do analizy struktury morfologicznej gwary. O rzeczach obcych gwarom mówi również w „Pieśniach druskienickich”: „Niektóre pieśni, jak widać, przybyły z innych gwar, dlatego pojawiają się w nich słowa i formy, które nie zadomowiły się w pełni w tej gwarze i są różnie używane przez śpiewaków. Na przykład zwyczajowymi słowami w tej gwarze są motulė, motkė, ale słowo motina jest jej obce i wymawia się je niezu- 1 Nasz Język, 1985, nr 1, s. 28. 13 nodai: móčina, mócina, motina itd. Czytelnik zauważy też inne elementy obce gwarze”². Dwa tomy LKŽ opracowane przez J. Balčikonisa zawierają również leksykę odziedziczoną, używaną przez co najmniej kilka pokoleń gwarowych (nieliczne wyjątki to armija – LKŽ I 252, ánglas – LKŽ I 111, biblija – LKŽ I 657, centas – LKŽ II 7, čementas – LKŽ II 7, fabrikañtas Gs – LKŽ II 847, fazañdas Gs „taki ptak” – LKŽ II 848, ferma Slm – LKŽ II 849; ponadto wyjątkami są chyba tylko ánstolis Mrj – LKŽ I 124 i ánstolis LKŽ I 141 „urzędnik sądowy”, átmušas „fotografia” Smn – LKŽ I 330 z oznaczeniem neol., biznis Kp z oznaczeniem sv. – LKŽ I 711, bánka i bánkas z oznaczeniem germ., sl. – LKŽ I 526, bañkieta i bañkietas z oznaczeniem sl. – LKŽ I 526, bankrótas z Gs z oznaczeniem sl. – LKŽ I 527, byla z oznaczeniem neol. Kn – zbiór dokumentów kancelaryjnych itd.). LKŽ pomyślany przez J. Balčikonisa był zbiorem leksyki języka mówionego (gwar). Leksyka miała być odziedziczona, używana w języku mówionym przez co najmniej kilka pokoleń. Historyczny charakter leksyki bardzo sprzyjał różnym badaniom, ponieważ tylko leksyka odziedziczona ma izoglosy i jest ważniejsza dla nauki (gramatyki historycznej, etymologii, historii, etnogenezy itd.). J. Balčikonis doskonale rozumiał rzeczywistą sytuację leksyki gwarowej; zawsze podkreślał, że oprócz leksyki wyuczonej od rodziców, czyli odziedziczonej, osoby mówiące gwarą potrafią wypowiedzieć wiele słów, form i konstrukcji poznanych z gazet, radia, pism gminnych i powiatowych oraz zebrań. W swoim słowniku na wszelkie sposoby unikał tych nowinek, uważał je za nietrwałe zjawisko, niebędące bogactwem gwary. Wreszcie na mowę wiejską wpływają nawet żargon, kiepska polszczyzna wiejskiej inteligencji lub język ogólny* itd. Mamy tu do czynienia z poważnym i ważnym problemem. Czy rejestrować całą mowę, czy uwzględniać historyczność i dziedziczenie? Dla mieszkańca wsi mówiącego gwarą wszystko jest w gruncie rzeczy jednakowe – potrzebuje jakiegoś słowa, więc go używa. Czy publikować wszystko, co usłyszymy w gwarach, i jak wszystko interpretować? Są dwa stanowiska. Jedni publikują wszystko, co zdołają zarejestrować. Tak jest na przykład w łotewskim słowniku gwarowym E. Kaganė i S. Raga „Ērģemės vardnīca” (t. 1–3)³, a także w wydawanym obecnie przez polskich leksykografów „Słowniku gwar polskich”: absolucja (1.1, 25), absolutnie (1.1, 25), absolwent (1.1, 25), abonament (1.1, 24), abstynent (1.1, 26), administrator (1.1, 35), adiu (1.1, 34), adiutant (1.1, 34), agresja (1.1, 48), agrotechnika (1.1, 54), algebra (1.1, 94), balansować (1.2, 308), balustrada (1.2, 318) itd.⁴ LKŽ, pomyślany i początkowo wydawany jako słownik języka mówionego, publikował odziedziczoną leksykę gwarową. Od tomu III, po pewnej zmianie typu słownika (ścisłym przestrzeganiu zasady tezaurusa), uwzględnia się całą leksykę; równocześnie zmienił się charakter materiału gwarowego ² Druskininkų dainos / Užrašė Juozas Balčikonis. – V., 1972, p. 9. * W tym tomie synonimiczne terminy literatūrinė kalba ir bendrinė kalba pozostawiono w postaci używanej przez autorów artykułów. – Kolegium redakcyjne. ³ Apie tai žr. Vitkauskas V. (Rec.) – Baltistica, 1981, t. 17, p. 102—104; Rekēna A. (Rec.) – Latviešu valodas kultūras jautājumi, – Rīga, 1978, 14 laid. 217—223. lpp. ⁴O nieprzydatności takich słów w słownikach gwarowych z powodu ich doraźnego charakteru i braku historii zob. Филин Ф. Проект „Словаря русских народных говоров“. – М., 1961, с. 34. (Ludowych zniekształceń wyrazów obcych przybywa również w tomach LKŽ, zob. ramãtas, raperãcija itd.) 14 traktowanie. Zaczęło przybywać (zwłaszcza od tomu VI) wyrazów i form występujących tylko w języku mówionym, a nie w gwarze, tj. elementów nieodziedziczonych. Gdy podaje się je obok dawnych i odziedziczonych (i bez żadnych oznaczeń), badacze słabiej znający słownictwo danej gwary litewskiej mogą się zupełnie pogubić (i czasami tak się dzieje!). Szczególnie wszystkich może zmylić przekonanie, że słownik zawiera wyrazy gwarowe, tj. odziedziczone. Etymologia przecież w wielu przypadkach opiera się na geografii wyrazów: baldas, baldai w znaczeniu „przedmioty stanowiące wyposażenie pokoju” zilustrowano zdaniem z Prienai Toks stalas sulūžėlis — nereikalingas baldas — LKŽ I¹ 589. Takiego nowego użycia dokonuje niemal cała Lietuva (baldai, baldai — także Žml, z nowego użycia). Odziedziczony wyraz baldai występował tylko na Żmudzi (wskazują na to pisma S. Daukantasa i M. Valančiusa oraz przykłady z Krtn, Grg, Vkš podane w LKŽ I 481). Nowe dane z Žml i Prn pochodzą z języka ogólnego, są więc elementami języka mówionego, a nie gwar, i mogą mocno wprowadzić w błąd etymologów i historyków tego wyrazu. W gwarach używa się go w ten sposób, ale całkiem niedawno, i należało to zaznaczyć. dėglas „pochodnia” w LKŽ II 248 podano jako neologizm (Profesor bardzo dobrze znał te zagadnienia, będąc świadkiem umacniania się i kształtowania języka ogólnego), natomiast w LKŽ II¹ 366 zapisano go już jako fakt gwarowy z Viekšniai. Być może mieszkańcy Viekšniai rzeczywiście tak mówią, przejąwszy wyraz z języka ogólnego, ale podanie go w ten sposób, bez żadnych oznaczeń, skłania różnych badaczy do poważnej refleksji. Historia znaczenia „pochodnia” tego wyrazu wygląda następująco: neol. → mowa gwarowa. Pominięcie oznaczenia, że to nowość, zubaża historię wyrazu. mišrainė, tas „Gimtosios kalbos“ (GK 1934, 85) naujadaras, LKŽ VIII 291 pateiktas sakiniu iš Viekšnių: Nevalgyk sausos mėsos, dėk į mišrainę. Tai visai naujas žodis tarmėje (tikrinta 1984 m. pavasarį), kultūrinis terminas, be jokių pažymų LKŽ gali visai supainioti kalbos istorikus. Dabar naujai mišrainę vartoja bemaž visa Lietuva, net Švendubrės k. į pietus nuo Druskininkų, bet tai jau šnekos faktas, ne šnektos. mūgė, oznaczające „wielki ostatni jarmark przed zapustami” — LKŽ VIII 382, obecnie oznacza po prostu duży jarmark w języku ogólnym. Znają to słowo także ludzie posługujący się gwarami, lecz najczęściej używają go tylko w rozmowach z użytkownikami języka ogólnego. Zdanie z Skr (LKŽ VIII 381) chyba właśnie to pokazuje, ale bez jakiegoś oznaczenia (nj lub podobnego) można różnie to interpretować i w badaniach naruszyć historię tego wyrazu. Neologizm paskolà po wojnie bardzo się rozpowszechnił w całej Lietuva, zmieniło się nawet jego akcentowanie (pãskola). Gdy w LKŽ IX 487 nie zaznaczono jego historyczności, całkowitej nowości, trafia do tego samego szeregu co odziedziczone wyrazy gwarowe. Nie jest to całkiem słuszne. Bardzo wątpliwe jest odnotowanie w gwarach wyrazu pasimėsti „zdezorientować się, pomieszać się” (Užp, Kps). Południowe gwary zachodnioauksztockie energicznie — powiedziałbym — przyswajają sobie żargon (apsivesti, randasi, gaunasi i in.), więc i tu będzie to nowość z miast, podana bez komentarza; może ona wielu wprowadzić w błąd, a nawet zbić z tropu (zob. LKŽ VIII 68). Sam J. Balčikonis zawsze poprawiał takie użycie pasimėsti, a K. Ulvydas kilkakrotnie krytykował w radiu takie znaczenie. Ponieważ w DŽ¹ 515 zalecono używać pasimėsti w tym znaczeniu, wyraz zaczął szybko się rozpowszechniać; zaczęli go używać nawet J. Baltušis i inni pisarze. 15 Wyraz rankenūkas, podany z Jurbarkas w L.K.Ž XI 164, jest modyfikacją neologizmu A. Salysa ranki-nūkas5, a jest to jedynie przypadkowy fakt, interesujący co najwyżej socjologicznie. Neologizm reikmuõ zapisano w Brs i podano w L.K.Ž XI 387 jako wyraz gwarowy. Jego nowość (starsi ludzie nawet obecnie go nie znają i zapytani, nie potrafią go podać) należało jakoś zaznaczyć. Neologizmów degtuką, laikrodį, mokyklą, raidę używają dziś wszyscy Litwini, ale pochodzenie tych wyrazów jest nam znane; znają je także bałtyści i lituaniści z innych krajów (należy jedynie dodać, że podane w L.K.Ž VIII 320 z Šilutė mokyklė to nieprawda: wymawiane po niemiecku l oraz następujące po nim nieco przesunięte ku przodowi a należy uznać za realizację tematu na ė). Nieoznaczenie ich nowości nie jest tu poważną wadą (choć byłoby przydatne). Z tekstów do Żmudzinów trafił czasownik ruõštis (wymawiają ruõštėis, ruõšti's, z niezmienioną fonetyką); zmieniła się tu intonacja akcentowa (przypomnijmy słowa K. Būgi o takiej „metatonii” — RR III 789). Formy riõšti w L.K.Ž XI 974—980, podane bez żadnych oznaczeń z Kl, Lk, Lc, Všv, Prk, są całkiem nowymi elementami, których tu nie oceniono (ruõšmininkas, -ė z Užv — L.K.Ž XI 974 — to jakiś okazjonalizm, bo nie udało się go usłyszeć ani wydobyć nawet w tej samej wsi Talȧniai, gdzie go zapisano: nie ma tam nawet ruõštis, używa się tylko apyvoką eina, žygiuojas, a nie udało się wydobyć rzeczownika określającego takiego robotnika; nie słyszeli go też miejscowi inteligenci). Albo, powiedzmy, całe zdanie z Padubysys: Toks žvejotojas išsirengia nuogas — L.K.Ž XI 451. W tamtych stronach nie ma ani rengtis, ani nuõgo — to wyrazy przejęte z języka ogólnego, nie zasób gwarowy ani dziedzictwo. Zapisane z Pp i Vlkš rengti z nową „metatonią” rẽngti (i bez żadnego oznaczenia) może przysporzyć etymologom i dialektologom różnych kłopotów. Taką listę można by sporządzić długą. Należałyby do niej także wyrazy gwarowe, które przypadkowo zabłąkały się gdzieś: būras do Užv (L.K.Ž I 958; L.K.Ž I¹ 1172), żmudz. kūlis do okolic Ignalina (L.K.Ž VI 837), krūpis do okolic Kapsukas i Ukmergė (L.K.Ž VI 716), krūpis do okolic Rokiškis (L.K.Ž VI 652), jakiś żmudzki nibrė do Kapsukas i Krakės (L.K.Ž VIII 769), zwierzę z gwar auksztockich rūpūžė do Kaltinėnai (L.K.Ž XI 837). To już odrębne zagadnienie, które również należałoby zbadać. W większości będą to prace studentów, którzy chcieli przypodobać się Profesorowi. To samo dotyczy wielu faktów związanych z akcentowaniem (i ogólnie z użyciem wyrazów). Na przykład nowego akcentowania wyrazu audra, audrā, w ogóle nie podano w L.K.Ž I 375. W drugim wydaniu aud-rà (4) podano wyłącznie na podstawie DŽ, i jest to całkiem słuszne (wiemy wszyscy, że w wielu miejscach mowa gwarowa przejęła już z języka ogólnego akcent na końcówce, ale dla badań historycznych nie wiadomo, czy ma to znaczenie — to kwestia socjologii, a dla przyszłości akcentologii jest to fakt, który trzeba koniecznie znać). Brak nowych wariantów przy dailė (L.K.Ž II² 222) — miejskie dailė, dailė; ýda (L.K.Ž IV 7) — miejskie ydà; kárdas (L.K.Ž V 271—272) — miejskie kárdas; 2 kibiras (L.K.Ž V 725) — miejskie kibiras; lažintis (L.K.Ž VII 216—217) — miejskie lažintis; lažininkas (L.K.Ž VII 216) — miejskie lažininkas; lėšos (L.K.Ž VII 381) — miejskie lėšos; lúomas (L.K.Ž VII 691) — miejskie luõmas itd. W innych przypadkach wahania są znaczne. Oto óda (1), wyraz żmudzki i pruskolitewski, ma podany wariant gwarowy odà (4) z Skr, Plv, Gs (bez żadnych oznaczeń, jak się wydaje, 5 Salys A. Rinktiniai raštai. — Roma, 1976, t. 1, p. XIX. 16 używane od wieków, podobnie jak w gwarach żmudzkich i na Litwie Pruskiej, i może wprowadzać w błąd badaczy, zwłaszcza tych, którzy słabiej orientują się w obecnych zjawiskach zmian językowych). Zresztą wyrazy pochodne ododbirbys, ódaraugis i inne mają jedynie akcent na pierwszej sylabie rdzenia (LKŽ VIII 994 i in.). Por. też wyraz prógą, od dawna należący do 1. grupy akcentowej, który część użytkowników języka literackiego akcentuje według 4. grupy akcentowej. To dość nowe zjawisko, w gwarach liczące sobie zaledwie kilka dziesięcioleci, dlatego przykłady podane bez oznaczeń progóš Kžž, progà Škn, Pv – LKŽ X 785 mogą przyprawić każdego historyka akcentologii czy etymologa o niemały ból głowy. rūšis (1): na Żmudzi i Litwie Pruskiej rūšė Lk, Pvn, Pgg, rūšis Šv, Sg – LKŽ XI 1029–1030; (nowe) rūšis (4) Sb, Žln; należało to zasygnalizować, aby uniknąć trudności przy etymologizowaniu czy opisywaniu historii wyrazu (rūšiuoti jest w ogóle neologizmem, należało więc ograniczyć liczbę przykładów gwarowych, zwłaszcza z Ig, Ar i innych miejsc). skarda: od dawna w Slnt, Krš, Sv (przykład z Pls jest nieoczekiwany); skardà Rs (narzędzie kuchenne jest neologizmem odnotowanym w GK 1934, 86) – tutaj bezwzględnie należało podać oznaczenie, ponieważ ma to znaczenie dla etnografii i innych dziedzin nauki (wyraz pochodny skárdas ma tylko jeden wariant). kaina, to dawne żmudzkie słowo, używane też na pograniczu gwar wschodnioaukštaitskich, które szczęśliwie trafiło do języka literackiego, dziś bywa przez niektórych akcentowane jako kainà. LKŽ V 57 podaje z Als formę kainą (zapis J. Jablonskio?), ale to również nie jest świadectwo historyczne; być może chodzi o błędne usłyszenie akcentu łamanego, gdy jego część pada także na drugi element dyftongu (wie o tym każdy badacz gwary żmudzkiej). Takich przykładów jest więcej. Gwara wiele się nauczyła od mieszkańców miast i miasteczek, ale nie jest to jej wyłączna własność. Nie sposób wyobrazić sobie gwary zamkniętej i tak właśnie być powinno, jednak takie nowości trzeba charakteryzować (jak atvirūkas w LKŽ I 368, określony jako neologizm); wtedy wszystko staje się jasne, a badaczom łatwiej pracować. (LKŽ zrezygnował z oznaczenia neol. przy nowych, zadomowionych wyrazach, dlatego nie oznacza ich już w ten sposób.) Do wszystkich tych przykładów akcentowania pasują słowa K. Būgi: „Wyrazy (áudra, áuklėti, dailė i in.) nasi inteligenci wymawiają nieludzko, tj. kładą akcent tam, gdzie nie występuje on w języku ludowym” (K. Būgos RR III 785). Niezależnie od tego, jak oceniamy historyczność faktów gwarowych (każdy z nich jest na swój sposób ważny), w historycznym LKŽ zawsze należy jednak wskazywać charakter i nowość wyrazu czy konstrukcji. Obecnie fakty gwarowe często przedstawia się jako pochodzące z jednej epoki: zarówno leksykę odziedziczoną, jak i tę, która niedawno przyszła z języka literackiego, podaje się jednakowo. Nasze gwary są dziś jakby przesianym przez sito językiem ogólnym; ich leksyka jest bardzo różnorodna (stara, odziedziczona wyraźnie zanika) – warstwa zapożyczeń z języka literackiego, jeśli tak można powiedzieć, jest duża, dlatego należy się cieszyć, gdy w tomach LKŽ zaczyna pojawiać się skrót nj., np. przy wyrazie saldainis (LKŽ XII 62), który ukaże naukowcom rzeczywisty stan wyrazów i ich historię. Bez takiego oznaczenia każdy może uważać takie wyrazy jak šalmą (nj.), šarvą (nj.), šiaurę (nj.) i inne za nie wiadomo co. W kartotece liczba nowości rośnie w zawrotnym tempie: dobrzy zbieracze zapisali żmudzkie i podżmudzkie šiaurė nawet z Kč, Kpč, Švnč, Vrn i in., gdzie jeszcze całkiem niedawno używano tylko žiemai (starsi nadal tak mówią). A šie-ndinio (neologizm K. Gaivenio), spyruoklės, sumuštinio, sviestainio i in. – to już całe ich mnóstwo. Leksykografowie muszą być bystrymi dialektologami, znającymi gwarę repre- 17 … zapytać o wiek jakiejś nowinki. Ludzie ze wsi zawsze mówią prawdę, dlatego leksykografowie muszą ostrzegać użytkowników słownika o nowości danego faktu. J. Balčikonis zawsze dbał o prawdziwość faktów i wiarygodność danych gwarowych (obecnie LKŽ mocno pod tym względem kuleje, ponieważ kartoteka staje się coraz bardziej niejednorodna, znajomość gwar słabnie, a dialekty wymierają). LKŽ powinien pewniej i konsekwentniej oznaczać neologizmy gwarowe, jak czyni się już w tomach XII–XIII. Obecnie fakty gwarowe należy wszędzie oceniać historycznie. W przeciwnym razie w gwarach odkryjemy, co tylko zechcemy. J. Balčikonis zawsze dążył do historycznego traktowania faktów gwarowych POGLĄDY J. BAŁCZIKONISA NA ODZIEDZICZONE SŁOWNICTWO Streszczenie Poglądy J. Bałczikonisa na odziedziczone słownictwo nigdzie nie zostały przez niego jasno sformułowane, jednak zawsze uczył, że należy badać i zapisywać wyłącznie te fakty systemów gwarowych, które są przekazywane z pokolenia na pokolenie. Można o tym sądzić na podstawie jego wykładów, artykułów opublikowanych w „Pismach wybranych”, redagowania pierwszych tomów słownika języka litewskiego oraz zasad tworzenia jego kartoteki. Do badania języka w aspekcie diachronicznym (etymologia, historia języka itp.) konieczne jest odnotowywanie rodzimego, odziedziczonego słownictwa gwarowego, ponieważ do gwar nieustannie przenika wiele słów języka literackiego (zwłaszcza słów oznaczających sferę kultury); słowa takie mają zazwyczaj niedawną historię użycia (liczącą kilka dziesięcioleci albo zaledwie kilka lat), dlatego często zniekształcają prawidłowy obraz od dawna ukształtowanych zasięgów. Jest to zjawisko przejściowe; obecność takich słów w gwarze nie stanowi faktu językowego, najczęściej używa się ich w rozmowach z przyjezdnymi „ludźmi kulturalnymi”. Dlatego, aby oddać rzeczywisty stan systemu gwarowego i uniknąć wszelkiego zamieszania, słownictwo nieodziedziczone w gwarach powinno być w słownikach (w słowniku języka litewskiego i zbiorach gwarowych) opatrzone specjalnym kwalifikatorem.