J. Balčikonio pažiūros į paveldėtąją leksiką

BADANIA STRUKTURY JĘZYKA LITEWSKIEGO KWESTIE LITUANISTYKI, XXVI (1987) VYTAUTAS VITKAUSKAS POGLĄDY J. BALČIKONISA NA ODZIEDZICZONY ZASÓB LEKSYKALNY Prof. J. Balčikonis nigdzie szczegółowo nie przedstawił tych poglądów, podobnie jak wielu innych teorii, którymi się kierował: trzeba je zebrać po trochu. Trzeba zacząć od wspomnień. W 1954 roku podczas różnych urlopów zapisałem ponad 200 słów i wręczyłem je profesorowi. Te zapisy zostały przeanalizowane, a profesor po kilku dniach powiedział, które słowa są dobre, a które w LKŽ są niepotrzebne?. To, czego nie nauczono się od rodziców (jakiś tritkumas: krd.utuvie rūda trivkuma), było niewłaściwe i marne: „Dla słownika, dla nauki ważne są słowa i formy pochodzące z wiejskich domów“. Latem 1954 roku zdarzyło mi się być w okolicach Žvirgždaičiai, stamtąd również coś niecoś zapisano. Jesienią wszystko przekazano profesorowi. Jedną karteczkę odkłada na bok i mówi: „Czy na pewno słyszałeś? To jest żmudzki wyraz i inaczej akcentowany“. Mówiliśmy o rzeczowniku audra: pewien starszy Suwalczanin rzeczywiście powiedział audra, różnił się on od żmudzkiej dudros; takie akcentowanie wydało mi się bardzo dziwne, dlatego zapisałem je jako nowość. „We wsi z radia, gazet Ludzie wszystkiego się uczą, na tę chwilę mówią, ale to nie jest bogactwo gwary, nie wyuczone od rodziców“. Tak nauczał przez cały czas, także na semestralnym specjalistycznym kursie leksykografii w 1953 r.: historycznie cenne są od dawna używane (tj. odziedziczone) słowa i formy. Leksykograf A. Lyberis wspomina, że prof. J. Balčikonis zawsze odrzucał fiszki nawet ze zdaniami zawierającymi takie nowotwory (1985.V.28). Profesor przez całe życie trzymał się takiego podejścia do leksyki gwarowej. Potwierdzają to również dwa pierwsze tomy pierwszego wydania LKŽ — tutaj nie można znaleźć gwarowych nowotworów, faktów tymczasowych, chwilowych. Takie podejście wyłania się z wypowiedzi Profesora podczas obrony rozpraw doktorskich. W RR 1 299 wprost stwierdza się, że ligoninė, stiklinė, dienpinigiai, jūodlubės, lygsvara, savūmokslė, savimeila, s. 300 afitspauda, filma, kombdina, s. 301 krautuvė, pamoka, stalius nie są słowami dialektu dorzecza Mituwy, lecz zostały przejęte z zewnątrz i nie nadają się do badania budowy morfologicznej dialektu. O rzeczach obcych dialektom mówi się także w „Pieśniach druskiennickich”: „Niektóre pieśni, jak widać, przybyły z innych dialektów, dlatego trafiają się słowa i formy nie całkiem zakorzenione w tym dialekcie i różnie używane przez śpiewaczki. Powiedzmy, zwyczajowymi słowami tego dialektu są motulė, motka, ale słowo motina jest mu obce i wymawia się je różnie: mdcina, mocina, motina itd. Czytelnik zauważy także inne rzeczy obce temu dialektowi». Dwa tomy LKŽ przygotowane przez J. Balčikonisa zawierają właśnie odziedziczone słownictwo, używane przynajmniej przez kilka pokoleń mówiących tym dialektem (nieliczne wyjątki to armija —LKZ I 252, dūiglas —LKŽ I 1 Mūsų kalba, 1985, Nr. 1, s. 28. 13 111, biblija —LKZ I 657, cefitas —LKŽ II 7, cémentas —LKŽ II 7, fabrikaritas Gs —LKŽ II 847, fazanas Gs „taki ptak“ —LKŽ II 848, ferma Slm —LKŽ II 849; być może wyjątkami są także dnstolis Mrj—LKŽ I 124 i dntstolis LKZ I 141 „urzędnik sądowy“, dtmusas „fotografia“ Smn —LKŽ I 330 z oznaczeniem neol., biznis Kp z oznaczeniem sv. —LKŽ I 711, banka i bankas z oznaczeniem germ., sl. —LKŽ I 526, baiikieta ir bdnkietas z oznaczeniem sl. —LKŽ I 526, bankrotas z Gs i oznaczeniem sl. —LKZ I 527, byla z oznaczeniem neol. Kn —zbiór pism kancelaryjnych i in.). Stworzony z inicjatywy J. Balčikonisa LKZ był zbiorem leksyki języka mówionego (gwar). Leksyka miała być odziedziczona, co najmniej kilka pokoleń musiało używać jej w języku mówionym. Historyczność leksyki bardzo sprzyjała różnorodnym badaniom, ponieważ tylko leksyka odziedziczona ma izoglosy i jest ważniejsza dla nauki (dla gramatyki historycznej, etymologii, historii, etnogenezy i in.). W rzeczywistości J. Balčikonis doskonale rozumiał sytuację leksyki gwarowej, zawsze podkreślał, że obok leksyki wyuczonej od rodziców, tj. odziedziczonej, ludzie mówiący gwarą potrafią powiedzieć wiele słów, form i konstrukcji wyuczonych z gazet, radia, pism gminnych i powiatowych oraz zebrań. W swoim słowniku wszelkimi sposobami unikał tych nowości, uważał je za nietrwały element gwary, zjawisko przejściowe. Wreszcie na wiejską mowę wpływa nawet żargon, prymitywny język wiejskiej inteligencji albo język ogólny* itd. Mamy tu wielki i ważny problem. Czy rejestrować całą mowę, czy uwzględniać historyczność, dziedzictwo? Dla wiejskiego człowieka mówiącego gwarą wszystko jest jedno — potrzebuje jakiegoś słowa, więc go używa. Czy publikować wszystko, co słyszymy w gwarach, jak wszystko interpretować? Są dwa poglądy. Jedni publikują wszystko, co są w stanie zarejestrować. Taki jest na przykład łotewski słownik gwarowy. E. Kagainė i S. Ragė „Ergemes vardnica“ (t. 1—3)3, publikowany obecnie przez polskich leksykografów „Stownik gwar polskich“: absolucja (1.1, 25), absolutnie (1.1, 25), absolwent (1.1, 25), abonament (1.1, 24), abstynent (1.1, 26), administrator (1.1, 35), adiu (1.1, 34), adiutant (1.1, 34), agresja (1.1, 48), agrotechnika (1.1, 54), algebra (1.1, 94), balansowac (1.2, 308), balustrada (1.2, 318) ir t.t. * LKZ, pomyślany i początkowo wydawany jako słownik języka potocznego, publikował odziedziczone słownictwo gwarowe. Od tomu III, po pewnej zmianie typu słownika (ściśle przestrzega się zasady tezaurusa), zamieszcza się całe słownictwo, wraz z czym zmieniło się również ujęcie faktów gwarowych * Druskininkų dainos /Zapisał Juozas Balčikonis. —Wilno, 1972, s. 9. * W niniejszym tomie synonimiczne terminy język literacki i język ogólny pozostawiono w formie używanej przez autorów artykułów. —Red. kolegium. * Zob. o tym Vitkauskas V. (rec.) — Baltistica, 1981, t. 17, s. 102—104; Rekéna A. (rec.) — Latviešu valodas kultūras jautajumi, — Ryga, 1978, zeszyt 14. 217—223. s. 4 O nieprzydatności takich słów do słowników gwarowych ze względu na ich chwilowość i brak historii zob. Ounan O. Ilpoerxr „CiuoBaps pycCKHX HAPOAHBIX roBOpoB- “. — M., 1961, s. 34. (Ludowych zniekształceń słów międzynarodowych przybywa również w tomach LKŽ, zob. ramdtas, raperdcija i in.) 14 traktowanie, Zaczęło przybywać (zwłaszcza od tomu VI) słów i form występujących tylko w mowie, a nie w gwarze, tj. rzeczy nieodziedziczonych. Gdy podaje się je obok starych i odziedziczonych (i bez żadnych oznaczeń), badacze słabiej orientujący się w słownictwie określonej litewskiej gwary mogą zupełnie się pogubić (i czasami się gubią!). Szczególnie wszystkich może zmylić przekonanie, że w słowniku zestawiono wyrazy gwarowe, tj. odziedziczone. Etymologia przecież w wielu miejscach opiera się na geografii wyrazów: przy baldas, baldai w znaczeniu „przedmioty wyposażenia pokoju” podano zdanie z Prienów Toks stalas sulūžėlis —nereikalingas baldas —LKZ I? 589. W ten sposób nowo używa niemal cała Litwa (bdldai, baldai —Žml również pochodzą z nowości). Odziedziczony wyraz baldai występował tylko u Żmudzinów (wskazują na to pisma S. Daukantasa, M. Valančiusa oraz przykłady podane w LKŽ I 481 z Krtn, Grg, Vkš). Nowsze fakty Žml, Prn przyszły z języka literackiego, dlatego są nie sprawami gwar, lecz języka mówionego, mogącymi znacznie wprowadzić w błąd etymologów i historyków tego wyrazu. W gwarach jest tak używany, lecz całkiem nowo, i należało to zaznaczyć. dėglas „pochodnia” w LKŽ II 248 podano jako neologizm (Profesor, świadek umacniania się i kształtowania języka ogólnego, bardzo dobrze znał te sprawy), a LKŽ II? 366 jau jest zapisywane jako fakt dotyczący gwary wiekszniańskiej. Może z języka literackiego. Wieksznianie rzeczywiście tak mówią, ale podane w ten sposób, bez żadnych oznaczeń, skłania różnych badaczy do poważnej refleksji. Historia znaczenia tego słowa „fakelo” jest następująca: neol. —mowa gwary. Zapomnienie o zaznaczeniu tej nowości szkodzi historii słowa. mišrainė, ten neologizm „Gimtosios kalbos” (GK. 1934, 85), w LKŽ VIII 291 podany w zdaniu z Viekšnių: Nie jedz suchego mięsa, włóż do mišrainė. Jest to całkiem nowe słowo w dialekcie (sprawdzone wiosną 1984 r.), termin kulturowy, które bez żadnych oznaczeń w LKŽ może zupełnie zmylić historyków języka. Obecnie nowego wyrażenia mišrainę używa niemal cała Litwa, nawet w Švendūbrė na południe od Druskienik, ale jest to już fakt języka potocznego, nie dialektu. mūgė, które oznaczało „wielki ostatni jarmark przed zapustami” — LKŽ VIII 382, obecnie oznacza ogólnie wielki jarmark w języku ogólnym. Słowo to znają również ludzie mówiący gwarami, ale najczęściej używają go tylko w rozmowach z użytkownikami języka ogólnego. użytkownikami. Zdanie ze Skr (LKŽ VIII 381) prawdopodobnie właśnie to pokazuje, ale nie widząc jakiejś kwalifikacji (nj lub podobnej), można zacząć myśleć o tym rozmaicie i podczas badań naruszyć historię tego słowa. Neologizm paskola po wojnie bardzo się rozpowszechnił na całej Litwie, zmieniono nawet akcentowanie (paskola). Jeśli w LKŽ IX 487 nie zaznacza się jego historyczności ani całkowitej nowości, to stawia się go w jednym szeregu z odziedziczonymi słowami gwarowymi. Nie jest to wielka prawda. Wysoce wątpliwy jest zapis pasimėsti „stracić orientację, zmieszać się” pochodzący z gwar (Užp, Kps). Południowe gwary zachodnioaukštaitijskie energicznie, powiedziałbym, zapożyczają dla siebie żargon (apsivėsti, randasi, gdunasi i in.), więc i tutaj będzie to nowość z miast, podana bez komentarza; może ona wiele rzeczy przekręcać, a nawet wprowadzać w zakłopotanie (zob. LKZ VIII 68). Sam J. Balčikonis zawsze poprawiał takie użycie pasimesti, a także kilkakrotnie krytykował w radiu takie znaczenie K. Ulvydas. Ponieważ DZ! 515 zalecał używanie pasimesti w takim znaczeniu, zaczęło się ono szybko rozpowszechniać; nawet J. Baltušis i inni pisarze zaczęli go używać. 15 \ am. <A ¢ W LKZ XI 164 podano z Jurbarkas słowo rankeniikas, modyfikację neologizmu A. Salysa rankinukas®, co jest tylko przypadkowym faktem, interesującym co najwyżej socjologicznie. Neologizm reikmud zapisany w Brs i podany w LKŽ XI 387 jako słowo gwarowe. Jego nowość (starsi ludzie nawet teraz go nie znają, pytani, nie podają) musiała być jakoś zaznaczona. Neologizmów degtūką, laikrodį, mokyklą, raidę używają teraz wszyscy Litwini, ale znamy pochodzenie tych słów, znają je także bałtyści czy lituaniści z innych krajów (należy tylko dodać, że podane w LKŽ VIII 320 z Szyłutė mokjklé jest nieprawdą: wymawiane po niemiecku / oraz następujące po nim nieco bardziej przednie a należy uznać za przejaw odmiany ė). Tutaj nieoznaczenie nowości nie jest wielką wadą (choć także byłoby przydatne). Z pism do Żmudzinów przyszedł czasownik ruoštis (wymawiany ruostéis, rūošti's z niezmienioną fonetyką), tutaj zmieniony został akcent intonacyjny (pamiętajmy słowa K. Būgi o takiej „metatonii” —RR III 789). LKŽ XI 974—980 riosti bez żadnych oznaczeń z KI, Lk, Lc, Všv, Prk to zupełnie nowe rzeczy, tutaj nieuwzględnione (rudšininkas, -ė Užv —LKŽ XI 974 —jest jakimś okazjonalizmem, ponieważ nie udało się go usłyszeć i wypytać nawet w tej samej wsi Talainiy, gdzie został zapisany: tam nie ma nawet rudstis, tylko używa się apyvokq, Zyginojas, a rzeczownika określającego takiego pracownika nie udało się wypytać, zaś miejscowa inteligencja pochodzenia nie słyszała go). Albo, powiedzmy, całe zdanie z Padubysio: Toks žvejotojas išsirengia nuogas — LKŽ XI 451. W tamtym kraju nie ma ani refigtis, ani niogo — to z bk. słowa, które przyszły, nie są bogactwem gwary ani dziedzictwem. To rengti z nową „metatonią”, rengti, zapisane na podstawie Pp, VIkS (i bez żadnej adnotacji), może przysporzyć etymologom i dialektologom rozmaitych misliy. Taką listę można by sporządzić długą. Należałyby tu również słowa gwarowe, które przypadkowo się gdzieś zapodziały: bifras do Užv (LKZ I 958; LKŽ I* 1172), żm. kiilis do okolic Ignaliny (LKŽ VI 837), krūpis do okolic Kapsūka i Wiłkomierza (LKŽ VI 716), kriūpis do okolic Rakiszek (LK ŽŽ VI 652), jakaś żmudzka nibré do Kapsūka i Krakės (LKZ VIII 769), aukštaitskiego dialektu gyvūnas rūpūžė do Kaltnėnów (LKŽ XI 837). To już odrębne zagadnienie, które również należałoby przeanalizować. Będzie to w głównej mierze praca studentów, którzy chcieli przypodobać się Profesorowi. į/—Tak samo jest z wieloma faktami akcentuacyjnymi (i w ogóle faktami dotyczącymi użycia wyrazów). Np. nowej akcentuacji wyrazu dudra „audra” LKŽ I 375 w ogóle nie podał. W drugim wydaniu audra (4) podano tylko z DŽ i jest to całkiem słuszne (w mowie gwarowej w wielu miejscach już z języka literackiego występuje akcentuacja końcówkowa, wszyscy o tym wiemy, ale dla badań historycznych chyba nie jest to ważne — dla socjologii, dla przyszłości akcentologii jest to z pewnością rzecz niezbędna do poznania- ). Nowych wariantów nie ma dailė (LK Ž 11% 222) —miejskie dailė, ddilé; yda (LKZ IV 7) —miejskie yda; kdrdas (LKŽ V 271—272) —miejskie kardas; 2 kibiras (LKŽ V 725) —miejskie kibiras; lažintis (LKŽ VII 216—217) —miejskie Jūžintis; lažiniūkas (LKŽ VII 216) —miejski /ūžininkas; Iėšos (LKŽ VII 381) —miejski lėšos; hiomas (LKZ VII 691) —miejski /udmas itd. W innych przypadkach występuje duże zróżnicowanie. Oto dda (1), ten żmudzki i pruskolitewski wyraz, ma wskazany wariant dialektalny oda (4) Skr, Plv, Gs (bez żadnych oznaczeń występuje, por. Salys A. Rinktiniai raštai. —Rzym, 1976, t. 1, s. XIX. 16 używany od wieków zarówno na Żmudzi, jak i na Litwie Pruskiej, i może wprowadzać w błąd badaczy, zwłaszcza słabiej obeznanych ze współczesnymi zjawiskami zmian językowych). Nawiasem mówiąc, wyrazy pochodne odadirbjs, édaraugis i inne mają wyłącznie rdzeń z akcentem na początku (LKZ VIII 994 ir skrót ). Por. także słowo préga, od dawna słowo o akcentuacji 1, częściowo bk. użytkownicy akcentują według akcentuacji 4. Jest to dość nowa rzecz, w gwarach datowana zaledwie na kilka dziesięcioleci, dlatego przykłady progės Krž, proga Škn, Pv —LKZ X 785 podane bez oznaczeń mogą skłonić każdego historyka akcentologii czy etymologa do niemałego główkowania. rodzaj (1): żm. także w Prusach Litewskich riššė Lk, Pvn, Pgg, rūšis Sv, Sg —LKZ XI 1029—1030; (nj.) rūšis (4) Sb, Žln; należało to zasygnalizować, aby nie było jakichś trudności przy etymologizowaniu czy opisywaniu historii słowa (rūšiuoti jest w ogóle neologizmem i należało ograniczyć przykłady z gwar, zwłaszcza z Ig, Ar i innych miejsc). skarda: od dawna Sint, Krš, Sv (Pls — przykład nieoczekiwany); blacha Rs (narzędzie kuchenne, neologizm GK 1934, 86) — tutaj koniecznie potrzebna była adnotacja, ponieważ ma to znaczenie dla etnografii i innych dziedzin nauki (słowo pochodne skdrdas ma tylko jeden wariant). kaina, to stare żmudzkie i przygraniczne słowo auksztaickie, które szczęśliwie trafiło do języka literackiego, teraz przez niektórych akcentowane jako kaina. LKŽ V 57 z Als podaje kainą (zapis J. Jablonskisa?), ale to również nie ma charakteru historycznego, a może jest to niesłyszenie akcentu łamanego, gdy część przełamania przypada także na drugi składnik dyftongu (wie o tym każdy badacz dialektu żmudzkiego). Takich przykładów jest więcej. Dialekty wiele nauczyły się od miast i miasteczek, ale nie jest to całkowicie własność dialektów. Nie można wyobrazić sobie dialektu zamkniętego, tak też powinno być, ale takie nowości muszą być charakteryzowane (jak atvirūkas w LKŽ I 368, który nazwano neologizmem), wtedy wszystko staje się jasne i wygodne dla badaczy. (LKŽ zrezygnował z oznaczania nowych słów, które się przyjęły, dlatego nie zaznacza się już tego.) Do wszystkich tych przykładów akcentowania pasują słowa K. Būgi: „Nasi inteligenci wymawiają słowa (dudra, auklėti, dail itd.) nieludzko, tj. kładą akcent tam, gdzie język ludu go nie ma” (K. Būgos RR III 785). Nie ma znaczenia, jak patrzymy na historyczność faktów dialektalnych (każdy z nich jest na swój sposób ważny), ale tak czy inaczej w historycznym LKŽ zawsze musi być wskazany charakter i nowość słowa, konstrukcji. Obecnie fakty dialektalne często przedstawia się jako fakty jednego czasu: zarówno leksykę odziedziczoną, jak i leksykę, która niedawno przyszła z języka ogólnego. przedstawia się w jednakowy sposób. Nasze dialekty są obecnie jakby językami ogólnymi przecedzonymi przez sito, ich leksyka jest bardzo różnorodna (stara, odziedziczona wyraźnie się wycofuje) — język ogólny. Warstwa zapożyczeń, jeśli można tak powiedzieć, jest duża, dlatego trzeba się tylko cieszyć, gdy w tomach LKŽ zaczyna pojawiać się skrót nj., np. przy haśle saldainis (LKŽ XII 62), który pokaże naukowcom rzeczywistą sytuację słów, ich historię. W przeciwnym razie wszyscy możemy uważać, że nie wiadomo czym są takie wyrazy jak šalmą (nj.), šarvą (nj.), šiaūrę (nj.) i in. W kartotece liczba neologizmów rośnie niezwykle szybko: žemaičių i pažemaitės Siduré została nawet zapisana przez dobrych zbieraczy z Kg, Kpč, Švnč, Vrn i in., podczas gdy jeszcze całkiem niedawno było tam tylko žiemiai (starzy tak mówią i dziś). A šienainio (neologizm K. Gaivenisa), spyruoklės, sumuštinio, sviestainio i in. — to nawet całe wiązki. Leksykografowie muszą być sprytnymi dialektologami, umiejącymi przedstawiciela dialektu17 aby wypytać, jakie nowiny przyniósł wiek. Ludzie ze wsi zawsze mówią prawdę, dlatego leksykografowie muszą ostrzegać użytkowników słownika o nowości danego faktu. J. Balčikonis zawsze dbał o prawdziwość faktów i autentyczność danych gwarowych (obecnie LKŽ niemało pod tym względem kuleje, ponieważ kartoteka staje się coraz bardziej różnorodna, znajomość gwar słabnie, a gwary zamierają- ). LKŽ powinien mocniej i konsekwentniej oznaczać neologizmy gwarowe, jak już czyni się w tomach XII—XIII. Obecnie fakty gwarowe wszędzie trzeba oceniać historycznie. W przeciwnym razie w gwarach znajdziemy, czego tylko zechcemy. Do historycznego traktowania faktów gwarowych zawsze dążył J. Balčikonis B3rJsabl 10. BAJIbYMUKOHHUCA HA YHACJIENOBAHHYIO JIEKCHKY Streszczenie Barus: HO. Badanie dialektu Banibunkonuca nie zostało jeszcze jasno sformułowane, jednak zawsze należy pamiętać, że trzeba badać i zapisywać wyłącznie te fakty systemów dialektalnych, które są przedmiotem badań od pokolenia do pokolenia. O tym można sądzić na podstawie jego lektur, artykułów opublikowanych w „Wybranych pismach”, redagowania pierwszych tomów słownika języka litewskiego oraz zasad sporządzania jego kartoteki. Bez zbadania rozwoju języka w aspekcie diachronicznym (etymologia, historia języka itd.) niemożliwe jest (choćby nawet w sposób fragmentaryczny, niepełny) ustalenie dialektalnego słownictwa, ponieważ znaczna liczba słów języka literackiego (zwłaszcza słów oznaczających sferę kultury) stale przenika do dialektów; takie słowa, jak wiadomo, mają niewielką (kilkadziesiąt lub kilkaset lat) historię użycia i dlatego często zniekształcają właściwe wyobrażenie o słownictwie ukształtowanym na dawnych obszarach. To — trwające wyjaśnienie; Obecność takich słów w dialekcie nie stanowi faktu językowego; najczęściej używają ich w rozmowie z przyjezdnymi „ludzie kultury”. Dlatego w celu przekazania właściwego położenia systemu dialektalnego i uniknięcia jakiegokolwiek pomieszania leksyki, niebędącej dziedzictwem dialektów, leksyka ta powinna w słownikach (w słowniku języka litewskiego i zbiorach dialektalnych) należeć do osobnego wskaźnika oznaczeń.