J. Balčikonio mokslinė, literatūrinė ir pedagoginė veikla

BADANIA NAD STRUKTURĄ JĘZYKA LITEWSKIEGO ZAGADNIENIA JĘZYKOZNAWSTWA LITEWSKIEGO, XXVI (1987) I KAZYS ULWYDAS DZIAŁALNOŚĆ NAUKOWA, LITERACKA I PEDAGOGICZNA J. BALČIKONISA 12 (25) marca 1985 r. minęło 100 lat od urodzin J. Balčikonisa. Ta rocznica została upamiętniona w całej republice. Poświęcono jej również XXVI tom „Zagadnień językoznawstwa litewskiego”; z okazji jego wydania warto jeszcze raz, choć krótko, przypomnieć społeczeństwu działalność naukową, literacką i pedagogiczną tego wybitnego językoznawcy, dzięki której wniósł on znaczący wkład w lituanistykę. Pochodzący z rodziny małorolnych chłopów J. Balčikonis spędził dzieciństwo w rodzinnej wsi Ėriškiai (w okolicach Ramygali). Po ukończeniu realnej szkoły w Poniewieżu postanowił poświęcić się studiom filologicznym. Najpierw jednak musiał ukończyć kurs języków klasycznych, bez którego niemożliwe było studiowanie językoznawstwa indoeuropejskiego. Po prywatnej nauce i zdaniu egzaminu z języka łacińskiego na poziomie gimnazjalnym w 1906 r. wstąpił jako wolny słuchacz na Wydział Historyczno-Filologiczny Uniwersytetu Petersburskiego, do Sekcji Slawistycznej. Po roku, zdawszy również egzamin z języka starogreckiego, został przyjęty w poczet słuchaczy rzeczywistych. Uniwersytet Petersburski, podobnie jak Rosyjska Akademia Nauk, cieszył się wówczas sławą zarówno w dziedzinie slawistyki, jak i porównawczej lingwistyki indoeuropejskiej. Pracowali tu akademicy Rosyjskiej AN: F. Fortunatow, A. Szachmatow, J. Baudouin de Courtenay, S. Bulicz, A. Sobolewski i inni wybitni lingwiści. Ci uczeni światowej sławy (zwłaszcza F. Fortunatow) znali również język litewski, badali go i porównywali z innymi językami indoeuropejskimi (zwłaszcza bałtyckimi i słowiańskimi). Na Wydziale Historyczno- -Filologicznym Uniwersytetu Petersburskiego studiował wówczas również wybitny litewski językoznawca K. Būga, który rok wcześniej niż J. Balčikonis wstąpił na Wydział Slawistyki. Twórcza atmosfera Uniwersytetu Petersburskiego oraz postępowi, wspomniani już, inni rosyjscy uczeni wywarli wielki wpływ ir na ukształtowanie się poglądów naukowych i społecznych J. Balčikonisa; w 1911 r. ukończył on uniwersytet i do 1915 r. pracował na Litwie, głównie jako pedagog (wykładał język łaciński i litewski, tu w szkole średniej, a tu na kursach nauczycielskich). W 1915 r. z powodu wojny został ewakuowany do Woroneża, gdzie do 1918 r. wykładał język litewski i łaciński w gimnazjach dla chłopców i dziewcząt uchodźców oraz w instytucie nauczycielskim. W tym samym czasie w Woroneżu pracę pedagogiczną wykonywali także wybitny twórca litewskiego języka literackiego J. Jablonskis, matematyk Z. Žemaitis i inni litewscy inteligenci, z którymi J. Balčikonis łączyła szczera przyjaźń. Szczególnie z wielką miłością i szacunkiem przez całe życie wspominał wybitnego naszego językoznawcę J. Jablonskisa, którego uważał za swojego nauczyciela. Ogólnie należy przypomnieć, że nielicznych ówczesnych litewskich językoznawców łączyła najszczersza przyjaźń. Na przykład J. Balčikonis z prawdziwą czcią wspominał także wybitnego naszego językoznawcę, nieco starszego od siebie kolegę, K. Būgę. 4 Ta przyjaźń językoznawców wzmacniała ich w už walce o prawa i kulturę ir języka litewskiego «w warunkach carskiego ucisku. Wróciwszy 1918 m. į na Litwę, J. Balčikonis osiedlił się W Poniewieżu, gdzie przez kilka lat pracował jako nauczyciel i ir był dyrektorem (początkowo w gimnazjum, ir później w seminarium nauczycielskim). 1924 m. został wybrany Uniwersytetu Kowieńskiego jako docent Wydziału Nauk Humanistyczir nych rozpoczął wykładanie studentom ogólnego kursu języka litewskiego. Po K. po śmierci (1924 Būgi (r.) jo rozpoczęta wielka praca nad „Słownikiem języka litewskiego” całkowicie się zatrzymała. K. na pozostawionej przez Būgę kartotece i rękopisach przez sześć lat zdążyła już osiąść gruba warstwa kurzu. Ir nie wiadomo, jak długo jeszcze jo rozpoczęta praca pozostawałaby nieruszona, gdyby ne J. gdyby nie wysiłki Balčikonisjį a, by ją iš kontynuować, gdyby wówczas nie było takiego człowieka jak J. Balčikonis. Wielokrotnie energicznie zwracając się do į to ówczesnego społeczeństir wa i burżuazyjnego rządu, dowodził, że naród litewski żywo potrzebuje słownika, że trzeba kontynuować K. pracę rozpoczętą przez Būgę. "Do tej pracy potrzebny był dobrze przygotowair ny, oddany człowiek. Ir oto 1930 m. na końcu J. Balčikoniowi powierzono ponownie iš zorganizowanie wydania „Słownika języka litewskiego”. Rozpoczęło się staranne K. studiowanie leksykograficznej spuścizny Būgi. Iš od razu okazało się, że K.. pozostawiony przez Būgę kartotekowy zbiór ji słownika, choć dość duży (ważący około pudów, 17 zawierający w nim karteczek 617 553), wciąż zdecydowanie nie wystarcza do wielkiego słownika języka litewskiego. Należało od iš nowa zorganizować zbieranie słów zarówno z iš ludowego języka mówionego i folkloru, jak też z literatury różnych iš epok i różnych ir gatunków. Tej pracy organizacyjnej z zapałem podjął się J. Balčikonis. Jednocześnie studiował K. spuściznę Būgi oraz literaturę leksykograficzir ną w ogóle, zwłaszcza słowniki'. Tų studia nad słownikami i ir literaturą leksykograficzną w ogóle pomogły J. Balčikoniowi ukształtować typ przyszłego słownika tiPa, ponieważ wyjaśniło się, że K. typu słownika zapoczątkowanego przez Būgę w ówczesnych warunkach nie będzie można zachować, że ir trzeba będzie jį go zmienić. Na zmianę typu słownika prawdopodobnie w największym stopniu wpłynęło to to, że kontynuator pracy był językoznair wcą o innych zainteresowaniach i innym przygotowaniu niż sam inicjator K. Būga. Albowiem główną K. dziedziną badań Būgi była przede wszystkim historyczna bałtystyka porównawcza oraz indoeuropeistyka, o J. Balčikonis zaś był przede wszystkim praktykiem-lituanistą, pracującym głównie w dziedzinie normalizacji języka litewskiego. Zatem ir J. Wybrany przez Balčikonisa typ słownika bardziej przypomina wspomniane słowniki iš języka polskiego, ir rosyjskiego lub nawet częściowo łotewskiego niż K.. słownik rozpoczęty przez Būgę. Ukształtowawszy typ przyszłego słownika i ir powiększywszy sam kartoteks, J. Balčikonis, początkowo przy pomocy etatowego sekretarza redakcji Słownika, N. Grigasa, a o później ir nieetatowych współpracowników, głównie studentów lituanistów, rozpoczął pisanie tekstu „Słownika języka litewskiego”. Į Do pisania tekstu włączono współprair cowników. Ten słownik, „znacznie odbiegający od K. Nie powtarzając drogi słownika ir Būgi ani drogi żadnego innego słownika języka ar litewskiego czy jakiegokolwiek innego języka, okazał się dziełem całkowicie swoistym, oryginalnym, wręcz unikalnym, jakiego dotąd nie było w całej historii lituanistyki. * Należy wymienić następujące słowniki: Stownik jezyka polskiego//Utožony pod redakcijąJana Kartowicza, Adama Krynskiego i Wladyslawa Niedžwiedzkiego. — Warszawa, 1900—1927, t. 1—8; Słownik gwar polskich /Utożyć Jan Karłowicz. — Kraków, 1900-1911, t. 1-6; Miilenbachs K. Słownik języka łotewskiego /Zredagował, uzupełnił, kontynuował J. Endzelins. — Ryga, 1923-1932, t. 1-4; Hans B. YU. Tonkossrii CJIOBApb XKHBOTO Język białoruski | 3. wyd. red. nauk. tłum. H. A. Wodyński ne Kuźniecow. — C. - Petersburg — Moskwa, 1904-1909, r. 1-4. Największa J. Największa zasługa Balčikonisa polega tu na tym, że nie pozwolił zaniknąć K. leksykograficznemu dorobkowi Būgasa, korzystając z tego dorobku, stworzył nowy, oryginalny i unikatowy typ słownika, napisał znaczną część tekstu ir pierwszych tomów „Słownika języka litewskiego”, jako naczelny redaktor, zgodnie z pierwotną instrukcją, zredagował wszystkie trzy pierwsze tomy oraz część czwartego ir (do słowa iš), przez całe życie wspierał Słownik, organizując pomocników zbierających słowa, sam zbierając słowa ir z żywego języka i źródeł pisanych. iš redagowaniu „Słownika języka ir litewskiego”, kształceniu kadr leksykografów J. Balčikonis poświęcił ponad rok. 20 Do czasu wydania pierwszego tomu tego słownika kartoteka sama powiększyła się o cały milion fiszek. Į ją trafiło szczególnie dużo słów i zdań z ir ludowego iš języka potocznego, często iš tų z miejsc, z iš których wcześniej į do prac językoznawczych nie trafiło ani jedno nė słowo, ani jedno nė zdanie. Do przejścia na emeryturę 1959 m. į Balčikonis był J. najgorliwszym organizatorem akcji zbierania słów na Uniwersytecie Wileńskim. Jo zachęceni i ir poinstruowani studenci lituaniści co roku zbierali do po słownika niemały plik słów z iš różnych zakątków Litwy. Ta J. stworzona przez Balčikonisa tradycja zbierania słów żyje na Uniwersyteir cie do dziś: już od wielu lat wykładowcy lituaniści Uniwersytetu A.. Pupkis, B. Stundžia, O. Kuosienė, R. Venckutė, ekonomista V. Mačiekus i ir inni, kierując praktykami produkcyjnymi studentów albo po prostu uczestnicząc w ekspedycjach i wyjazdach, razem ze studentami su (albo sami) zbierają słowa. su zdaniami iš żywego języka ludowego. J. Zasługi Balčikonisa dla litewskiej leksykografii jeszcze wyraźniej się uwidaczniają, gdy przypomnimy sobie, że podczas pisania pierwszych tomów słownika na Litwie, można powiedzieć, zupełnie nie było wykwalifikowanych leksykografów. Niemal sam organizował pomoc przy zbieraniu słów, kształtował typ słownika i opracowywir ał przynajmniej prowizoryczną instrukcję redakcyjną. Z powodu braku wykwalifikowanych współpracowników pierwsze kroki były szczególnie trudne; praca nad słownikiem iš wymagała od redaktora naczelnego wielkiego poświęcenia. W ciągu kilku lat wykształciła się niewielka, lecz bardzo zwarta i ir twórcza grupa młodych leksykografir ów (oprócz sekretarza redakcji Słownika N. Grigasa, należy tu szczególnie wymienić takich współpracowników jak J. Mikeliūnas, Z. Uoselis, A. Lyberis, Vosylius, K. Mikalauskaitė E. ir J. Senkus. Szkoda tylko, że z powodu ciężkich warunków okupacji ir wojennych przez niemieckich faszystów grono tych współpracowników bardzo się przerzedziło). Kolejna bardzo ważna J. Ulubioną dziedziną działalności naukowej Balčikonisa stanowiła onomastyka, a zwłaszcza toponimika. Iš W tej dziedzinie opublikował interesujące studium o nazwach miejscowości na Litwie, wywodzących się od iš nazw rzek, oraz napisał artykuły o pochodzeniu poszczególnych nazw miejscowych i ich pierwotnej autentycznej formie. Wyjaśnianie i precyzowanie nazw miejscowych, jų przywracanie ich form literackich wymaga wielkiej staranności i oddania. ir Tą pracy J. Balčikonis pracował, można powiedzieć, przez całe życie. Często sam udawał się ne kiedyś do jakiejś į miejscowości i bezpośrednio z ust ludzi sprawdzał ir wymowę iš interesującej go nazwy miejscowej, przywracając jej formę literacką. Posługując się metodą ankietową bezpośredniej obserwacji, najstaranniej ar sprawdził większą część Litwy część nazw miejscowości Litewskiej SRR, która ustaliła ir literackie tų formy nazw. Należy tu wspomnieć, że ir jeszcze przed wojną głównie J. dzięki staraniom Balčikonisir a, z troską opracowano słownik wszystkich nazw miejscowości Litwy, uporządkowany według nazw ówczesnych jednostek 6 administracyjno-terytorialnych. to "Formy toponimów w tym słowniku w większości sprawdzał, normował i ir akcentował sam J. Balčikonis. Jo znacząco przyczyniono ir się do innych prac onomastycznych okresu przedwojennego: normalizacji nazw miejsc niezamieszkanych, zwłaszcza nazw rzek. Znaczącą pracę J. Balčikonis dokonał wiele, redagując pisma mające wielkie znacze- ‘nie dla historii języka litewskiego, a także dla kultury języka litewskiego. Przede wszystkim należy tu wymienić 1598 m. M. katechizm Petkevičiusa („Polski z Litewskim Katechism... Malchera Pietkiewicza““, V., którego 1598), J. Balčikonis wydał w formie faksymilowej w Kownie 1939 m. Be to, zredagował on D. pierwszej gramatyki języka litewskiego Kleina („Grammatica Litvanica... a M. Daniele Klein““, 1653) tłumacziš enie z języka łacińskiego. Ten przekład wraz su D. skróconej niemieckiej gramatyki języka litewskiego Kleina (M. Danielis Kleinii ,,Compendium Litvanico-Germanicum.. .““, Królewiec, w litewskim 1654) przekładzie z pełnymi ir faksymilowymi tekstami oryginałów, ukazał się jako osobna książka („Pierwsza gramatyka języka litewskiego- “, W., 1957). J. Redakcja Balčikonisa szczególnie ulepszyła D. litewski przekład gramatyki Kleina. Sam będąc znakomitym stylistą, J. Balčikonis bardzo cenił tych pisarzy, od któiš rych można nauczyć się jasnego, żywego, ludowego języka, dobrego stylu. Jednym z takich pisarzy be bez wątpienia jest M. Valančius. Chcąc udostępnić M. pisma Valančiusa szerokim kręgom czytelników, Balčikonis J. zebrał je i wydał ir („Pisma Valančiusa”“, K., tym samym 1931), bardzo przysłużywszy się szkole i kulturze języka litewskiego. Zarówno dla historii litewskiego języka literackiego, jak i dla kultury języka litewskiego bardzo Znaczące są J. pisma Jablonskisa, które do tej pory 1932 m. były rozproszone w najrozmaitszych gazetach, czasopismach o i innych publikacjach; niektóre ukazały się jako odrębne ar książki i broszury. Większość z jų nich była dla czytelników zupełnie niedostępna. Zebrał i ir zredagował wszystkie najważniejsze, zazwyczaj już niedostępne dla czytelników, trudno ar dostępne J. pisma JablonskiJ. ego, Balčikonis wydał je w pięciu tomach®. To opublikowaniem pracy została odsłonięta przed społeczeństwem litewskim ogromna skarbnica litewskiego literackiego języka. Byłby bardzo niepełny J. obraz działalności literackiej Balčikonisa, gdyby nie jo wspomnieć o znakomitych przekładach. Kto gi iš w istocie nie czytał i nie ir zachwycał jo į się przetłumaczonymi na język litewski Andersena, Haufa, braci Grimmów, Pera, bajkami ir Juliusza Verne’a, Dż. dziełami Swifta. Niektóre przekłatų dy ukazały się ne po w jednym wydaniu. Iš tų społeczeństwo zapoznało su się z į najlepszymi, wchodzącymi do skarbnicy kų literatury światowej przykładami. J. Przekłady baśni Balčikonisa są rzeczywiście niezwykłe. Iš jų wyraźnie widoczna ne jest nie tylko doskonała znajomość języka litewskiego przez tłumacza, ir lecz także jego rozległe wykształceir nie literackie i umiejętności. Tų język przekładów baśni wyróżnia się ne nie tylko poprawnością, lecz także ir niezwykłą jasnością, żywością, obrazowością ir i ludowością. J. Balčikonisa ir jo uczniów (część baśni tłumaczył wraz z uczniami) su przekłady baśni są przykładami — doskonałego litewskiego języka literackiego, a także doskonałego języka litewskich dzieł literatury pięknej, na których w praktyce całe iš pokolenia ludzi uczą się kultury języka. W ten sposób dzięki swoim znakomitym przekładom baśni J. Balčikonis skutecznie przyczynił się do * pisma Jablonskisa / Red. J. Balčikonis. — K., 1932—1936, t. 1—5. całego podniesienia kultury litewskiego języka literackiego, przyczynienia się do normalizacji języka literackiego. Dzięki tym przekładom wniósł do litewskiego į języka literackiego wiele żywotności, naturalności i prostoty, można je po ir prostu ką porównać do orzeźwiającego su powietrza litewskiej wsi. Tų O żywości, obrazowości, prostocie i ludowości języka przekładów ir baśni be niewątpliwie zadecydował wpływ ir rodzinnej gwary tłumacza. Dobrze znając rodzinną gwarę z Ėriškiai i przez całe życie utrzymując z nią kontakt, Balčikonis potrafił bardzo su ja twórczo J. wykorzystać bogactwo jej słownictwa, frazeologii i gramatyki: zarówno tłumacząc baśnie, jak i ir poprawiając różne nieprawidłowości językowe, a także ogólnie ulepszając i doskonaląc litewski język literacki. iš ir Że ludowy język mówionyba iš w istocie są żywym, niewyczerpair nym źródłem wzbogacania i rozwijania języka ir literackiego, znakomicie ilustrują J. przekłady baśni Balčikonisa, cała jo działalność normalizacyjir na w zakresie kultury języka. Koniecznie należy tu wymienić ir du ostatnie większe J. prace Balčikonisa: J. przekład trzytomowego dzieła Otrembskiego „Gramatyka języka litewskiego“ 1956—1958, t. 1—3) (Warszawa, į przekład na język litewski ir „Pieśni druskienickie“. Po tų pierwszej pracy pozostał tylko rękopis. Iš w istocie jest to niezwykły przekład. Szczególnie to znakomity język przekładu. Można powiedzieć, że jest to po prostu przykład litewskiego języka naukowego. Be tego, tłumacz tutaj wiele ne poprawił, doprecyzoką wał i uzupełnił, lecz zdążył ir przedłożyć sam ir przekład mieszkającemu w Polsce prof. J. Otrembskiemu do autoryzacji. A zatem przekład ten pod względem jakości przewyższa sam oryginał. Opublikowany w jakikolwiek sposób powielania przekład ten bardzo przydałby się wszystkim litewskim (a także filologom znającym język litewski) jako cenne źródło lituanistyki, Druga wspomniana tutaj praca, która się ukazała po J. śmierci Balčikonisa (zmarł w r.) 1969 — „Pieśni druskiennickie” (W., 1972), jo zapisane iš przez śpiewaczkę ze wsi Mizarai J. Jurkonienė. To znakomity naukowy zbiór litewskich pieśni ludowych, mający ogromne lę znaczenie zarówno dla folklorystyki, jak i dla językoznawstwa. Ten zbiór ludowy jest niczym łabędzi śpiew naszego wybitnego językoznawcy, który czynią jeszcze bardziej donośnym B. melodie pieśni ir į zapisane przez Uginčiusa i włączone do tekstu zbioru, a także L. wstęp Sauki. artykuł, indeks P. Jokimaitienė itd. ir J. Balčikoniemu przyszło przez pewien czas uczyć się i ir pracować wówczas, gdy litewski język literacki nie był jeszcze ugruntowany, gdy jego normy bardzo się chwiały, gdy nauczanie tego języka stawiało, można powiedzieć, dopiero pierwsze, niepewne kroki. Dlatego całkowicie zrozumiały jo jest największy respekt dla ludowego języka mówionego, który rzeczywiście bardzo się przydaje, gdy normy języka literackiego trzeba tworzyć w sytuacji braku dostatecznie dobrych tekstów. W takim przypadku ludowy język mówiony często jest jedynym wiarygodnym kryterium sprawdzania norm języka literackiego. Przecież tym kryterium właśnie kierowali się wszyscy wybitni twórcy litewskiego języka literackiego — pisarze — M. Daukša, K.. Sirvydas, K. Donelaitis, S. Daukantas, M. Valančius, Žemaitė, Vaižgantas ir i wielu innych, a także językoznawcy — D. Kleinas, K. Jaunius, J. Jablonskis, K. Būga, medyk P. Avižonis, leśnik P. Matulionis ir i in. To przestrzeganie kryterium miało ogromne znaczenie dla umocnienia norm litewskiego języka literackiego, dla całego rozwoju języka literackiego. Jest rzeczą oczywistą, że obecnie, gdy normy litewskiego języka literackiego uległy umocnieniu, gdy znacznie rozwinęła się zarówno literatura piękna, jak i naukowa, opierać się wyłącznie na 8 ludowym języku mówionym jako kryterium norm nie można. Należy uwzględniać fakty rozwiniętego języka literackiego, śledzić tendencje jego rozwoju. Jednak i obecnie ludowy język mówiony nie przestał mieć ogromnego znaczenia jako niezastąpione źródło wzbogacania języka literackiego, z którego wciąż można pełnymi garściami czerpać fakty leksykalne, frazeologiczne i składniowe, potrzebne do rozwijania języka literackiego. Wszechstronną działalność pedagogiczną J. Balčikonisa można byłoby szerzej naświetlić dopiero poświęcając temu zagadnieniu specjalne studium albo przynajmniej specjalny artykuł. Tutaj można jedynie ukazać go jako szczerego i oddanego wychowawcę młodych kadr. Prawie przez 50 lat pracy pedagogicznej J. Balčikonis wykształcił liczne grono nauczycieli języka litewskiego. Jo Byłych uczniów można znaleźć we wszystkich zakątkach Litwy, w wielu szkołach różnego typu. Szczególnie stała się ir różnorodna znacząca J. Działalność pedagogiczna Balčikonisa, po utworzeniu przy Wileńskim Uniwersytecie Państwowym ir Litewskiej SRR Akademii Nauk Instytutu Literatury i Języka ir Litewskiego aspirantury specjalności języka litewskiego. Pełniąc funkcję profesora do 1959 m. Na Uniwersytecie (tytuł profesora uznano mu zaraz po rozpoczęciu Wielkiej Wojny Ojczyźnianej), a jednocześnie po pełniąc odpowiedzialną funkcję dyrektora Instytutu Języka Litewskiego (w 1946 r. został wybrany akademikiem Akademii Nauk Litewskiej SRR), Balčikonis zaczął kierować litewskimi aspirantami. 1952 m. pracy tej nie przerwał przez całe życie. J. To Niemało byłych aspirantów obroniło nie tylko prace kandydackie, lecz także doktorskie; pracują jako profesorowie i docenci w wyższych szkołach republiki, a także jako pracownicy naukowi w Instytucie Języka i Literatury Litewskiej. Wykładając na jo Uniwersytecie ogólny kurs współczesnego litewskiego ne języka literackiego i kierując ir aspirantami, Balčikonis ir stosował cały kompleks ar różnorodnych środków dydaktycznych: wykłady teoretyczne, prace pisemne, ich poprawianie, tłumaczenia z innych języków, zapisywanie słów i zdań rodzimej gwary, rozmowy na teoretyczne i praktyczne tematy językowe, wyjazdy do ir miejsc zamieszkania J. przedstawicieli gwar. Wszystko to tworzyło cały system nauczania języka ojczystego, który śmiało można nazwać jų iš ir iš ir į stworzoną przez Balčikonisa szkołą nauczania języka litewskiego. forma past participle? „sukurta“ = stworzoną. J. final output only array? Ji jest całkowicie podobna į tą szkołę nauczania języka litewskiego, którą stworzył słynny twórca litewskiego języka literackiego J. Jablonskis. Jest rzeczą zrozumiałą, że J. stworzona przez Jablonskisa szkoła nauczania języka litewskiego wywarła jo wielki wpływ na najgorliwszego ucznia J. Balčikonisa, który ją tylko ne przejął, lecz także urozmaicił. ir Jak sami najlepsi gorliwi ir J. uczniowie Jablonskisu sa z największym szacunkiem jo wypowiadają się o szkole nauczania języka litewskiego, którą przyszło im ukończyć, tak samo J. Uczniowie Balčikonisa cieszą się i ir są dumni, że jo ukończyli szkołę nauczania języka litewskiego. J. Balčikonis, będąc wymagająir cy i surowy wobec siebie oraz ir swoich uczniów, był zarazem zawsze prosty, przystępny, uczynny i ir szczery. Potrafił wzbudzić w swoich uczniach miłość do języka ojczystego oraz ir postanowienie poświęcenia się jego studiom. Jį Kochał i ir szanował go każdy, kto stykał się z su nim bliżej. Nikomu nie odmówił swoich cennych konsultacji w kwestiach teorii i praktyki języka. ir Dobrą znajomość języka ojczystego i poświęcenie się jego studiom uważał za święty obowiązek każdego lituanisty, po prostu konieczność. Kochając swój język ojczysty, starał się ir wzbudzić w każdym 9 studencie miłość i szacunek do niego, już pierwszoroczniakom radząc zrezygnować ze wszystkich rozrywek i przyjemności (wycieczek, wyjazdów, tańców, zabaw) przez cały czas potrzebny do dobrego opanowania akcentologii, fonetyki, gramatyki i stylistyki. Partia Komunistyczna i Rząd Radziecki wysoko oceniły działalność naukową i pedagogiczną J. Balčikonisa oraz jego zasługi dla językoznawstwa litewskiego i kultury narodu. Został odznaczony Orderem Czerwonego Sztandaru Pracy, nadano mu tytuł Zasłużonego Działacza Nauki Litewskiej SRR. Jego imieniem nazwano 1. szkołę średnią w Poniewieżu, na jego grobie w Ėriškiai wzniesiono pomnik, na domu, w którym mieszkał, umieszczono tablicę pamiątkową, wydano Pisma wybrane- ®. Prace lituanistyczne J. Balčikonisa są znaczącym wkładem w językoznawstwo litewskie. Całą swoją działalnością był związany z Litwą i jej mieszkańcami. I teraz, po upływie ponad stulecia od jego urodzin i siedemnastu lat od jego śmierci, niezwykle wyraźny jest jego wpływ na leksykografię litewską, historię języka litewskiego, onomastykę, folklor, na całą kulturę języka litewskiego, którą rozumiemy nie tylko jako istnienie gramatyk, słowników, dobrych podręczników języka litewskiego, periodycznych wydawnictw poświęconych kulturze języka oraz wielu praktycznych książek i broszur językowych, artykułów językowych, nie tylko jako piękny język spikerów radiowych i telewizyjnych, a także aktorów teatralnych, lecz również jako bogaty, wyrazisty, szeroko zakorzeniony zarówno w publicznym życiu społeczeństwa, nauce, literaturze, jak i w każdej litewskiej rodzinie język pisany i mówiony. Kultura języka może rozkwitać tam, gdzie rozkwita miłość ludzi do języka ojczystego. J. Balčikonis przez całe życie zaszczepiał w nas miłość do naszego języka, tego najcenniejszego dziedzictwa naszych rodziców, największej wartości kultury narodu. Naród litewski, a zwłaszcza jego przyszłość — coraz szerzej obejmowane przez powszechną naukę pokolenie radzieckiej młodzieży — wzniesie J. Balčikoniusowi naprawdę niezniszczalny, trwalszy niż jakikolwiek granit pomnik, kochając, szanując, ceniąc i pielęgnując język odziedziczony wraz z mlekiem i krwią matki. NAUKOWA, LITERACKA I PEDAGOGICZNA DZIAŁALNOŚĆ 10. BALČIKONIS Streszczenie W artykule, poświęconym setnej rocznicy urodzin wybitnego litewskiego językoznawcy J. Balčikonisa, omówiono jego działalność naukową, literacką i pedagogiczną. W artykule omówiono jego działalność naukową, literacką i pedagogiczną. W 1906 r. J. Balčikonis wstąpił na Wydział Slawistyczno-Historyczno-Filologiczny Uniwersytetu Petersburskiego. W Uniwersytecie Petersburskim, podobnie jak w Rosyjskiej Akademii Nauk, prowadzono szeroko zakrojone badania w dziedzinie slawistyki i porównawczo-historycznych badań języków indoeuropejskich. Tam pracował pod kierunkiem akademików O. O. Fortunatowa, A. A. Szachmatowa, N. W. Jusznikowa, A. I. Sobolewskiego i in. Niektórzy z nich (np. O. O. Fortunatow) dobrze znali język litewski i go badali. Sytuacja teoretyczna na Uniwersytecie Petersburskim, postępowi uczeni rosyjscy wywarli wpływ na kształtowanie się poglądów naukowych i społecznych. BalisJunkonis. Po ukończeniu uniwersytetu w 1911 r. ukończył. Balčikonis rozpoczął pracę pedagogiczną w szkołach średnich, a w 1924 r. został wybrany dziekanem Wydziału Nauk Humanistycznych Uniwersytetu Kowieńskiego. Cpa3y rocie Benino OTevecTBeHHON BOWHBI eMy OBIIO IIPHCBOGHO 3BaBalčikonis J. Rinktiniai raštai / red. A. Pupkis. —Wilno, 1978–1982, t. 1–2. 10 Nie procesora, a on i podjął pracę dydaktyczną w Wileńskim Uniwersytecie Państwowym. YHHBEDCHTeTE, zasada IpopačoTAIJI BIUIOTb JIO YXOJAa Ha miesiąca B 1959 r. CamMoit Gojisuroii um BaxHoH 3acnyroit FO. Bansuukonuca CIIEyeT CYMTATh TBOPYECKOE H IUIOOTBOPHOE IPOIOJDKEHHE JIeKCHKOrpadmyeckoit paOoTEHI, HauarTOH eme K. Byroit. PesynsTATOM 3TOH paOoTbi GbUIO CYIIECTBEHHOE IONMONHEHME M OGOrallieHHe CJIOBADHONH KAPTOTEKH, octasiueiicst nocne cMepTH K. Byrn, H co3anme Tpex nepBeIX TOMOB GOJILINOro AKAJIEMHYUECKOTO „CitoBaps JIMTOBecKOTO s35IKa“. ITonrorosnennsie HO. Banpuukonncom Tpu Toma Crosaps — To nie jest zwykłe uzupełnienie słownika K. Byrna, którego drugie wydanie ukazało się w 1925 r., lecz całkowicie nowy, oryginalny i wyjątkowy trud. Po raz pierwszy w litewskiej leksykografii OblJia 3aJIOXeHA MPOYHAS OCHOBA Mii MHOTOTOMHOTro0 Te3aypyca JIATOBCKOTO S; 3bIKA. Dror ClioBapb obejmuje LEKCJĘ, ZEBRANĄ CO WSZYSTKICH PIŚMIENNYCH ZABYTKÓW, POCZĄWSZY OD c XVI wieku, WSZYSTKICH CO DIALEKTÓW, A TAKŻE a DOSTĘPNYCH UZUPEŁNIAJĄCYCH ŹRÓDEŁ. Haunnas c IV Toma (nocjie cjoBa iš) pa6ora max CjnoBapeM YCHEIIHO mpojiojDKaETCS COTpyznukKaMH MncruryTa JIMTOBCKOTO si3biKa H JiunTepaTypbI. B 1952 r. B BuibHIOCE cocTrostnacb Bcecoto3Hasi JiekcuKOrpaduueckas KOHĖjepeHIIHS, KOTOpoH Ha Gena MONONHEHA H YTOYHEHA HHCTpYKOKS CjioBaps. Tpernū, kak H IOCJIeĮytoluiKe TOMA, TOTOBHJICH Vie ItO HOBOI HHCTDpYKMH, KOTOpasd IIpHuMeHeHa TaKXe IPH IIeEpeH3JįaHHH JĮBYX IIeEpBbIX TOMOB. B 1986 r. BLIXOJMT H3 nie paruje 14-ū Tom CsosBapnsi. Bce u3nanuwe paccunrano Ha 20 TOMOB. Jpyroit Obszar działalności Nr Bałbałkonasa Ogólna Kultura mowy Hm Napisany Biały Psi HAYYHBIX TJIYOOKO OOOCHOBAHHBIX CTATEl, MOCBSIIEHHBIX aKTyaJbHBIM HpOOjieMAM JIEKCHKH, TDAMMATHKH H CTHJIHCTHKH JIATOBCKOTO JIATEPATYDHOTO S3bIKA. Hapsiny c nexcuxorpadmeit, xynsTypoii peur FO. BanibunukoHHc BCIO XH3HD HHTEPECOBaJICH oHOMACTHKOH. OH cobpas H HOpMAJIH3OBAJI MHOTO TONOHHMOB H I'HAPOHMMOB. Ente no Bemmkoii OTevecTBEHHOR BOMHBI MM ObLT moarorossieH CIIOBHHK HA3BaHHIT BCEX HaCeJIEHHEIX IIYHKTOB JiurBsi. Bce TOMOHMMSB! B HeM OOecieYeHbl aKUEHTYAUMOHHBIMA 3HAKAMH H HOPMAJIA30BAHEL CymecTBenHbIi BKJIaJį B JiMuTyYaHHCTHKY FO. Banbuukonnc BHEC Hay4HOH HOJITOTOBKON H H3HAHHCM HaMATHHKOB JIMTOBCKOTO s3bIKa M JIMTEpaTYypbi. IM Hay4HO NOJITOTOBJIEHLI H H3JIAHBI „Counmenus YI. SI6nonckuca® B msi Tomax („J. Pisma Jablonskiego„... I— V tom, Kowno, 1932— 1936), uMetonime NMEpBOCTEIICHHOE 3HAUCHHC UTA KYJILTYDBI JIMTOBCKOTO si3bIKA.lO. Barnsbuxgkomaco TakKXC MOATOTOBHJI H M3JaJl [IDYrHE BaXKHbIE NAMSATHHKH JIMTOBCKOM IMCbMEHHOCTH: „CounneHus Barnamurmoca“ („Valančiaus raštai“... Kaunas, 1931); „Karexnsauc“ M. Ilarrasuuvyca („Polski z Litewskim Katechizm“... 1598, Неразборчивый перевод, Каунас, чей 1939). редактор BRIE ПЕРЕВОД C ЛАТИНСКОГО Ha ЛАТОВСКОГО ЯЗЫК ПЕРВОЙ ГРАММАТИКИ JIMTOBCKOTO S3bIKA. »Grammatica Litvanica®... a Daniele Klein... 1653). DToT mepeeon Bmecte c hakCHMMILHBIM TEKSTOM ORYGINAŁU, a TAKŻE C (AKCYDENTALNYM NIEMECKIM TEKSTEM ORYGINAŁU SKRÓCONYM GRAMATYKĄ JĮ. Kneina („Compendium...“ 1954) wydane oddzielnie KSIĘGĄ („Pierwsza gramatyka języka litewskiego“... Wilno, 1957). Eojsnioji BKnan B KYJILTYDY JIHTOBCKOTO sizbika FO. BajibunKOHHC BHEC CBOHMH HEITpeB30iiJCHHBIMH TIeEpeBOJiaMH CKa30K Arjepcena, I'ayda, Gparbes I'pumm, Ileppo, a Takxe mpousseneHut Xiong Bepua u /[xomarana Ceudra. DTH rrepeBojibi CBUZICTENILCTBYIOT HE TOJIBKO O TOM, 4TO NEPEBOAYHK SBJISETCA MPEBOCXOMHBIM CTHJIHCTOM H KPYIHBIM 3HATOKOM JIMTOBCKOTO S3EIKA, HO H O ero GOJILINOM JIMTepaTypHOM TajiauTe. Ha 5THX IrepeBOJIaX mesible NOKOJIEHHA y4aTcst 06pa3ijoBoMYy JiHTEpaTypHOMY SI3BIKY. Ciiepnyer 3aeck ymoMsAHYTH H ase IroOcJIeJIHHe paGoTELI FO. Bansunromaca: HEPpEBOJI Ha JIKTOBCKHH S35IK KAIMTAJILHOTO TDpYyJIa M3BECTHOIO TIOJIbCKOTO si3bikosema SI. OrpeM6ckoro „Gramatyka językalitewskiego“ (t. I-III, Warszawa, 1956—1958) x įomsKnopHoe u3manne nNeCeH, COGpamnsix FO. BaJibuKHKOHHCOM B OKDpECTHOCTSAX Ilpyckumamras („Pieśni druskienickie“. Zapisał Balčikonis J. Wilno: Vaga, 1972). VroMssyry:to rpaMMaTaxy IO. BaJNibunkoHHc He TONBLKO ItepeBeji Ha JIKTOBCKRĖI SI3BIK, HO H AOMOITHAJI, KHCIIDAaBHJI H YCOBEPIICHCTBOBAJI TEKCT OpuruHana. IlepeBojį aBTOPH3OBAH, HO 10 CHX NOP HAXOJHTCSA B PYKOITHCH. 11 C60pHHk YynoMAHYyTLIX Trėce npeacrasiser COGOIO o06pasuoBoe ODOJILKIIOpHOC6 H3AHHE. C nmecHaMH IIpHBOJIATCH H HOTHI MX MeJIOJIHĖ, 3AIMCAHHbIX COABTOpOM M3nanust b. VruHurocoM. Vueba, a 0T9aCTH H CAMOCTOSITEJILHAS ĮesSTEJILHOCT5 HO, BajunKoHnuca IpHINIHCb HA BDEMS, KOrja HOPMBI JIATOBCKOTO JIMTEDATYDHOTMO S(3bIKA ele He ObUIM TBEDIJO YCTAHOBJICHBI, IIO3TOMY CTAaHOBHTCS IMOHATHBIM, WTO KPHTEpMi{- 3THX HOPM YCMAaTpHBAJICS MM B XHBOH HApOJHOH pa3TOBOPHOM pe4H, KOTOPYIO OH CYHTAJI OCHOBONH JIKTEpaTYypHOTO S3bIKA. W swojej pracy nr. BajibunkoHHc IPHMEHSUT NEJIbIŪ KOMIUIEKC IIPHEMOB (rTeoperH4ecKHe JIEKIHH, IIMHCbMEHHbICč paOOTBI, IPABKa HX B AaVJIHTODHH CO CTYJIEHTAMMH, IIepeBOJIbI C HHOCTPAHHBIX S35IKOB, 3AIIMCb CJIOB H IIDeJŲUJIOXEeHHŪ H3 pOJBOro roBopa, Oecejibi MO TEOpeTH4UECKHM MH IPAaKTHYeCKHM BOMPOCAM JIMTOBCKOTO SI3bIKA, IIO63JIKH B DpOJIHLIE MeCTA IIpE/ICTaBHTele OTIREJILHLIX TOBOPOB H JIp.). Bce aTO cocrapisieT LIKOJIY IIpelIOJjaBAHHA DOJĮHOTO SA3bIKA. HO. Banb4uKOHHCOM MOATOTOBICH Dalį IpemojaBaTelieil JIATOBCKOTO si351Kka. Jego zespół naukowców obecnie pracuje na uniwersytetach Republiki jako docenci i profesorowie oraz posiada stopień naukowy doktora. Trudno powiedzieć. Vasilij vonica wniósł znaczący wkład w językoznawstwo litewskie, szczególnie w litewską leksykografię, onomastykę i kulturę regionu.