Dvikalbystės klausimai etnografiniuose tyrinėjimuose

KWESTIE LINGWISTYKI LITEWSKIEJ, XXVIII (1989) KONTAKTY I WZAJEMNE ODDZIAŁYWANIE JĘZYKÓW PETRAS KALNIUS ZAGADNIENIA DWUJĘZYCZNOŚCI W BADANIACH ETNOGRAFICZNYCH W ostatnim czasie dwujęzyczność coraz bardziej interesuje także etnografów, którzy w innych republikach przeprowadzili na ten temat szczegółowe badania. Etnografowie Litewskiej SRR w niektórych badaniach duchowej kultury współczesnych mieszkańców republiki poruszyli również te zagadnienia (badając orientacje etniczne członków rodziny w życiu kulturalnym itp.). Informacje o rozpowszechnieniu dwujęzyczności oraz funkcjonowaniu języków zebrano od 2731 mieszkańców republiki (1415 mieszkańców miast i 1316 mieszkańców wsi). Ankietowe badanie rodzin przeprowadzono w Elektrėnai, Wilnie i Kownie oraz w rejonach telszańskim, zaraskim, święciańskim, orańskim, janowskim i wyłkowyskim. Zebrane dane charakteryzują wszystkie warstwy społeczne mieszkańców republiki. W 1976 r. w Elektrėnai, badając warunki życia i kulturę pracowników Litewskiej Elektrowni Jądrowej, na pytania dotyczące znajomości języków i ich używania w domu odpowiedziało 276 robotników i pracowników inżynieryjnych. Robotnicy i pracownicy administracyjni przemysłu Wilna i Kowna oraz pracownicy inżynieryjni fabryk zostali objęci badaniem ankietowym w latach 1977—1978. Otrzymano odpowiedzi od 500 osób różnych narodowości (Pytania — dotyczące języka ojczystego, znajomości języków oraz ich używania w pracy i w domu). Nieco szerzej kwestie językowe poruszono w latach 1981—1982, przeprowadzając ankietę wśród rodzin pracowników nierobotniczych Wilna i Kowna. Interesowano się znajomością języka ojczystego i innych języków, pytano, co najbardziej pomogło w nauce innego języka, a także o używanie języków w domu i w różnych sferach życia społecznego, o orientację językową przy poszukiwaniu informacji w radiu, telewizji i prasie. W ramach tego badania ankietowano 336 pracowników kultury i oświaty różnych narodowości w Wilnie oraz 312 w Kownie. W 1982 r. Instytut im. N. Mikłucho-Makłaja Akademii Nauk ZSRR wspólnie z etnografami Instytutu Historii Akademii Nauk Litewskiej SRR przeprowadził ankietę wśród 1316 mieszkańców wsi różnych zawodów, w różnym wieku i o różnym poziomie wykształcenia w rejonach janowskim, telszewskim, wyłkowyskim, wareńskim, święciańskim, szackim i taurożańskim. Pytania ankiety dotyczące języka były podobne jak w przypadku ankietowania mieszkańców Wilna i Kowna. Ponadto włączono także inne pytania (w jakim języku mówi się na zebraniach itd.). W Elektrėnai duża część ankietowanych nie podała, jak zna drugi język narodów ZSRR, dlatego można mówić o tym jedynie bardzo ogólnie. Litwini znali język rosyjski znacznie lepiej, niż mieszkańcy republiki innych narodowości znali język litewski. Spośród Litwinów dobrze lub źle znających język rosyjski było 95,9%, a wśród osób innych narodowości znających język litewski —70%,. Drugim językiem dobrze posługiwano się dlatego, że absolutna większość pracowników WRE mieszkających tutaj w czasie badania była w średnim lub młodszym wieku, wysoko wykwalifikowana, w większości z wykształceniem średnim i specjalistycznym, a niemało także z wyższym wykształceniem (a więc drugiego języka uczyli się nie tylko w pracy i środowisku zamieszkania, lecz także w szkole). Ponadto większość mieszkańców nielitewskich narodowości przybyła do Elektrėnai z innych miast i rejonów Litwy. Przybywając tutaj, mieli już pewne umiejętności językowe. Wśród Litwinów większy był odsetek osób czytających gazety i książki w dwóch językach. Spośród wszystkich czynników na poziom znajomości języka najważniejszy był wiek. Litwini i osoby innych narodowości, które najsłabiej znały drugi język lub nie znały go wcale, były ludźmi starszymi. Natomiast wykształcenie nie miało w tym przypadku zauważalnego wpływu na znajomość języka. Nawet w rodzinach jednojęzycznych czytano gazety, a w poszczególnych przypadkach, jak wskazali ankietowani, w domu posługiwano się także dwoma (litewsko —polskim, litewsko —rosyjskim) językami. Wśród osób narodowości polskiej oraz wśród części Litwinów wyraźnie upowszechnia się trójjęzyczność litewsko —polsko—rosyjska. Absolutna większość osób znających język polski pochodziła 143 iš z rejonów trockiego ir i koszedarskiego, spośród chłopów (język polski był tam wcześniej bardzo rozpowszechniony). Badanie pracowników przemysłu ir wileńskiego i kowieńskiego wykazało, że język ojczysty nie zawsze pokrywa się z narodowością ankietowanych osób. Język litewski jako swój język ojczysty wskazali tutaj 97,5 9, język litewski, rosyjski — 94,6 9, język o rosyjski, polski — 83,3 94 polski. Jak widzimy, najczęściej język ojczysty odpowiada narodowości w odpowiedziach Litwinów, — najrzadziej zaś Polaków, których stosunkowo znaczna część (9,8 9) za swój język ojczysty uznała język rosyjski, ir a znacznie (1,6 95)! — mniejsza język litewski. Be tego, 1,1 % Litwini wskazali język rosyjski jako swój język ojczysty. 0,3 % — język polski; 3 94 za język ojczysty uważali język litewski, 0,7 9% — polski. Pracownicy przemysłowi dużych miast republiki dość dobrze znają drugi język narodów ZSRR. Jednak masowa dwujęzyczność występuje tylko wśród Litwinów. Znajomością drugiego języka znacznie przewyższali mieszkańców wszystkich narodowości. Jeśli język rosyjski dobrze moką W Wilnie wskazali 86,2 95, W Kownie — 52,2 9%, Litwinów, czyli język litewski dobrze znało odpowiednio tylko 39,4 9 ir 42,1 %, rosyjski. Polacy wileńscy pod tym względem wyróżniali się tym, że bardzo duża jų część (98 95) wskazała, że dobrze zna język rosyjski, jednak język litewski iš jų dobrze znało tylko 40 9%. Litwinów dobrze znających język rosyjski jest znacznie więcej W Wilnie tymczasem Rosjan dobrze znających język litewski jest nieco więcej W Kownie. Najwyraźniej mieszkańcy najbardziej doświadczają wpływu środowisir ka etnicznego poprzez kolektywy pracownicze oraz etnicznie mieszane ir rodziny, ponieważ związek między tymi zjawiskami a znajomością drugiego języka jest bardzo ścisły. Na przykład W przedsiębiorstwach przemysłowych Kowna, w których su pracowali respondenci, z nielicznymi wyjątkami w pracy językiem ne litewskim posługiwali się ir wyłącznie Litwini, a Rosjanie nie. Tymczasem w fabrykach Wilna znacznie częściej używa się języka rosyjskiego. Iš wszyscy spośród ankietowanych tu Litwinów w pracy najczęściej mówili 47 9%, po litewsku, po rosyjsku — 5394, Rosjanie — odpowiednio 4,3 %, ir 95,7 94, Polacy — 1094 ir 90 9%. Dla mieszkańców wszystkich narodowości małżeństwo mieszane ma bardzo duże znaczenie w nauce drugiego języka. Na przykład w Wilnie wśród osób, które założyły rodziny mieszane, drugi język jest znany razy 2—3 częściej niż wśród osób pozostających w su związku małżeńskim z osobami własnej narodowości. Ogólnie w środowisku pracowników przemysłu oba najszerzej ir używane ! (litewski ir rosyjski) Tutaj dalej brakuje (do 100) procent ilość wskazuje, ile osób nie į odpowiedziało na pytanie. 144 języki mają silną pozycję ne tylko wśród Litwinów ir Rosjan. Często mówią nimi w domu osoby innej ir narodowości, a także Litwini i ir Rosjanie, su którzy nie ir zawarli małżeństwa. Na przykład w Wilnie ir W Kownie iš rodziny litewskie stanowiły wszystkie ankietowane rodziny 51,3 94, o tylko w języku litewskim w domu mówiły 58,4 9, wszystkie ankietowane rodziny. Rodziny rosyjskie stanowiły 14,1 94, o wyłącznie po rosyjsku w rodzinie mówiły 23,8 %, wszystkie ankietowane rodziny. Tymczasem znaczenie języka polskiego jest znacznie mniejsze. Oto tylko 58 %, polskich rodzin mówiło wyłącznie po polsku. Szczegółowiej zbadano Wileńska ir Język kowieńskich pracowników nieprodukcyjnych. Dane z badania ankietowego wykazały, że postawy inteligencji w tej dziedzinie są podobne į do postaw robotników, choć jednocześnie mają pewne cechy swoiste. Ustalono, że język ojczysty inteligencji pokrywa się z su narodowością jeszcze częściej niż wśród robotników przemysłowych. Oto W Wilnie za język ojczysty swojego narodowości uważało 98,6 9, Litwinów, 97 9, Rosjan, 98 9% Polaków, w Kownie — odpowiedni99,5 95, 97,6 %, ir 85,8 94. o. Znacznie więcej rozbieżnośir ci między narodowością a językiem ojczystym występuje wśród Wilna ir kowieńskich mniejszoś- — ci etnicznych: Białorusinir ów, Ukraińców, Żydów i innych. Niejednakowe ukierunkowanie osób różnych narodowości į na język swojej narodowości jako ojczysty najwyraźniej powoduje nierówny ir poziom znajomości drugiego języka, t. y. nierówny stopień dwu­języczności tych narodowości. Badanie pracowników nierobotniczych w Wilnie ir Kownie wykazało, że nie-Litwini znają język litewski znacznie gorzej niż Litwini język rosyjski. Jakkolwiek ir może to być dziwne, w tej społecznej grupie mieszkańców miasta, do której niemal bez wyjątku be należą osoby z wyższym su specjalistyir cznym lub średnim wykształceniem, osób swobodnie posługujących się drugim językiem było dość niewiele. Na przykład w Wilnie tylko 34,8 A litewskich inteligentów wskazało, że mówią po rosyjsku biegle, średnio — 26,5 94, w Kownie — odpowiednio — 32,1 ir 22,1 944, (pozostali wskazali, że mówią po rosyjsku słabo lub ba nie į odpowiedzieli na pytanie). Język litewski jest opanowany przez osoby różnych narodowości w dość różnym stopniu. W Wilnie znajomość języka litewskiego na poziomie biegłym zadeklarowali 49 94 Polacy, 40 94 Żydzi, 30 944 Białorusini, 15 9%, Rosjanie, 1,394 Ukraińcy, w Kownie — odpowiednio — 42,8 94, 33,3%, 25,094, 16,8 9; 7.1 95. Mniejszy odsetek Rosjan, Białorusinów i Ukraińców znających język litewski w tym przypadku mógł wynikać z tego, że wśród personelu pedagogicznego, który również wziął udział w į badaniu, znaczna część osób tych narodowości pracowała na Litwie tymczasowir o, a wielu mieszkało w republice stosunkowo od niedawna. Tymczasem Polacy byli przeważnie potomkami miejscowych mieszkańców republiki, toteż ir su z językiem litewskim jų większość z nich miała styczność już od dzieciństwa. Be dlatego też, jak się wydaje, wskaźniki te wśród pracowników kultury i oświaty ir narodowości polskiej są wyższe niż wśród robotników i kołchoźników tej samej narodowośir ci (por. 1979 m. spis ludności republiki). Wykształcenie pracowników sfery nieprodukcyjnej ne również zawsze wpływa na znajomość drugiego języka (tik lietuviams jis turi tiesioginę įtaką). Większy odsetek osób niebędących Litwinami, swobodnie władających językiem litewskim, był wśród osób z su wykształceniem średnim su specjalistycznym niż z wyższym. Przedstawiciele wszystkich narodowości, którzy dłużej mieszkali w tych miastach, znają drugi język lepiej niż į ci, którzy niedawno się do nich przeprowadzili. Nawet Kaunowie urodzeni i wychowani tutaj ir znają język rosyjski lepiej niż osoby z rejonów, które niedawno się tutaj iš przeprowadziły. Językiem rosyjskim swobodnie władało 55,5 9, litewskich pracowników kultury ir 46,0 % litewskich pracowników oświaty, podczas gdy językiem litewskim odpowiednio wspomniani — przedstawi61,3 % ir tylko 10. 678 145 27,394 ciele tych zawodów niebędący Litwinami. W tym znaczeniu istotne jest ir to, że kolektywy pracownicze pracowników kultury częściej były mieszane, a kolektywy pedagogów — częściej monoetniczne. Be Ponadto pedagodzy narodowości nierdzennych byli bardziej mobilnymi migrantami niż tų pracownicy kultury tychże narodowości. Do pewnego stopnia znajomość języka jest uwarunkowana ir charakterem pracy: nauczyciel pracujący w szkole z rosyjskim lub polskim językiem nauczania może obejść się bez języka litewskiego, be natomiast pracownik o kultury republiki nie może się bez be niego obejść. W Wilnie ir W Kownie ankietowani inteligenci znali drugi język gorzej niż ogół mieszkańców republiki. Na przykład 1979 m. według danych ogólnounijnego spisu ludności biegle znało język rosyjski 52,2 %, mieszkających na Litwie o Litwinów, język litewski — 35,29, rosyjskieg11,194 o, 12,794 polskiego, 15 „294, białoruski31,29, ego, ukraińskiego, żydowskiego. Wyższe wskaźniki znajomości drugiego języka przez mieszkańców republiki mė wynikają z tego, że mieszkańcy miast pracują w produkcyjnych — gałęziach gospodarki narodowej — w przemyśle, budownictwie, transporcie ir t. t. (kolektywy pracownicze tych gałęzi są często wielonarodowe, podczas gdy kolektywy pracowników sfery nieprodukcyjnej są bardziej monoetniczne). To, że inteligenci Polacy mieszkający w Wilnie ir i Kownie lepiej znają język litewski niż ogół Polaków mieszkających w republice, wynika najprawdopodobniej głównie z tego, że duża ich część mieszka w jų wileńskim, solecznickim oraz innych wschodnich rejonach republiki, przy granicy z Białorusią, gdzie odsetek osób narodowości litewskiej jest niewielki (a więc w życiu codziennym, w pracy i w życiu ir społecznym częściej posługują się językiem litewskim). be Dla ir Litwinów i Polaków największe znaczenie w nauce drugiego języka miała szkoła, natomiast dla przedstawicieli — wszystkich innych narodowości — kolektywy pracownicze. Rodzina odgrywała tu mniejszą rolę. Wymienione czynniki miały różne znaczenie w nauce drugiego języka dla osób z różnych pokoleń. Im starsi respondenci, tym większa ich część nauczyła się jų drugiego języka w pracy, a tym mniejsza w szkole. ir — Młodsze pokolenie natomiast w większości uczy się go w szkole. Dzieci z rodzin mieszanych etnicznie w różnych sytuacjach częściej niż dzieci z rodzin jednonarodowościowych przejawiair ją — dwujęzyczność, a rzadziej występują jako użytkownicy ojczystego języka swoich rodziców. Be Dlatego, w przeciwieństwie do rodziców, dzieci z rodzin mieszanych częściej zachowują się już jak osoby dwujęzyczne. Chociaż rodzina jako całość nie ma szczególnie dużego znaczenia dla upowszechniania się dwujęzyczności, to oddzielnie rozpatrywane rodziny mieszane etnicznie są istotniejszym czynnikiem upowszechniania się i ir jo używania dwujęzyczności niż szkoła, kolektyw pracowniczy i środki masowego przekazu. Wśród pracowników zatrudnionych w sferze ir nieprodukcyjnej, podobnie jak wśród robotników przemysłowych, najbardziej rozpowszech- — nioną formą dwujęzyczności jest litewsko —rosyjska dwujęzyczność. Inne formy dwujęzyczności (litewsko-po- — lska, rosyjsko—polska) wśród pracowników zatrudnionych w sferze nieprodukcyjnej są znacznie rzadziej rozpowszechnione niż wśród robotników przemysłowych. Analizując jų odpowiedzi ankietowanych dotyczące orientacji językowej podczas słuchania radia, oglądania telewizji i czytania prasy, zauważono, że członkowie rodzin jednoetnicznych częściej wybierają informacje w na (ojczystym) języku, a członko- — wie rodzin mieszanych — w dwóch językach. 1982 m. Badanie mieszkańców wsi Litewskiej SRR pozwala uzyskać pełniejszy obraz jedynie w odniesieniu do osób narodowości litewskiej, ponieważ dane dotyczące rodzin mieszanych, opracowane w centrum obliczeniowym Akademii Nauk ZSRR i przekazane Instytutowi Historii Akademii Nauk LSRR, nie zostały jeszcze zróżnicowane według narodowości respondentów. Dlatego przedstawiamy dane dotyczące wyłącznie językowych postaw litewskich mieszkańców wsi. Związek między językiem ojczystym a narodowością mieszkańców wsi jest jeszcze ściślejszy niż wśród mieszkańców miast. W odpowiedziach respondentów narodowości litewskiej niemal wszystkich zawodów cechy te pokrywają się; tylko wśród robotników wykonujących niewykwalifikowaną pracę fizyczną zdarza się jeden osoba narodowości litewskiej, dla której język litewski nie jest językiem ojczystym. 146 ir ar du Ponieważ znaczna część ankietowanych należy do etnicznie mieszanych rejonów, należy sądzić, że wspomniane osoby są potomkami rodzin mieszanych pod względem narodowościowym. Litwini mieszkający na wsi znacznie gorzej niż mieszkańcy miast znają język rosyjski i w ogóle gorzej niż wszyscy mieszkańcy republiki (5% mężczyzn i aż 15 9% kobiet wskazało, że nie zna języka rosyjskiego, odpowiednio 11 i 25 9 — mówi nim z trudem, 33 i 34 9 — dość trudno, dość swobodnie —32 i 14 94, całkowicie swobodnie —19 9% i 11 94).漣?主?خيص?- г?а?}]}#+#+- #+#+? Sorry, malformed. Need correct JSON. }]}]? Wait final must valid. Let's regenerate.'- ]}]} тәшки?}]}? stop. Need exact. final. wai.}]}?]]}]}]}]}- ]} ? Jak widzimy, mężczyźni znają język rosyjski znacznie lepiej niż kobiety. Bez wątpienia w nauczeniu się go pomogła im służba w Armii Radzieckiej. Najsłabiej język rosyjski znają osoby wykonujące niewykwalifikowaną pracę fizyczną (najczęściej — ludzie starsi), najlepiej — nie specjaliści w dziedzinie rolnictwa, lecz osoby wykonujące wykwalifikowaną pracę fizyczną. Nawet w etnicznie mieszanych rejonach zdecydowana większość Litwinów w pracy mówi po litewsku. Jednak niewielka ich część mówi tu także po rosyjsku, polsku lub w dwóch językach — ojczystym oraz polskim albo rosyjskim. Litwinki w pracy rzadziej niż mężczyźni posługują się językiem rosyjskim i polskim. Na zebraniach kobiety częściej (97%) niż mężczyźni (95 94) zabierają głos lub zabrałyby głos (w razie potrzeby) po litewsku. Zatem dla Litwinów mieszkających na wsi najważniejszym językiem komunikacji jest język litewski. Przywiązanie kobiet do języka ojczystego jest większe niż mężczyzn. A zatem w trakcie badań etnograficznych, podczas gromadzenia materiałów dotyczących życia codziennego i kultury współczesnej rodziny miejskiej i wiejskiej Litewskiej SRR, ustalono, że ogólnie Litwini znają język rosyjski lepiej niż mieszkańcy nielitewskich narodowości — język litewski. Jest to charakterystyczne dla przedstawicieli wszystkich warstw społecznych. Jednakże o mieszkańcach nielitewskich narodowości można powiedzieć, że przynależność społeczna ma niejednakowe znaczenie: wśród pracowników przemysłu Rosjanie znają język litewski nieco lepiej niż Polacy, natomiast wśród miejskich pracowników sfery nieprodukcyjnej Polacy znają go lepiej niż Rosjanie. We wszystkich przypadkach Polacy przewyższają Litwinów znajomością języka rosyjskiego. Ważnym czynnikiem utrudniającym ludziom innych narodowości lepsze opanowanie języka litewskiego była ich intensywniejsza migracja. Większe znaczenie w nauce drugiego języka mają szkoła i kolektywy pracownicze, mniejsze — rodzina. Rodziny mieszane pod względem narodowościowym, rozpatrywane odrębnie, są w większości dwulub wielojęzyczne. BOITPOCHI /ĮBV 5i351UHS1 B OTHOIPAOUYHECKHUX HMCCJIE//OBAHHSAX ar Pe3iome W procesie badań kultury duchowej ludności wiejskiej i miejskiej republiki, przeprowadzonych przez etnografów Instytutu Historii Akademii Nauk Litewskiej SRR w latach 1976–1982, a także przez pracowników naukowych Instytutu Etnografii im. H. H. Muchnicho-- Machna Akademii Nauk ZSRR wspólnie z litewskimi etnografami w 1982 r. ujawnili niektóre prawidłowości rozpowszechniania się dwujęzyczności, znajomości języka litewskiego i rosyjskiego przez przedstawicieli różnych narodowości republiki. Zanotowano 2731 kotwic. Na podstawie danych sondażu ustalono, że język rosyjski na Litwie znają wyraźnie lepiej niż przedstawiciele innych narodowości — język litewski. ITO Ouran 3aKOHOMEPHOCTH UI BCEX COLMAIIbHBIX CJIOCB HACEJIEHHA. + 147