Gervėčių šnektos ištiktukai

LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI, XXVIII (1989) KALBŲ RYŠIAI IR SĄVEIKOS JONINA LIPSKIENĖ Onomatopeje gwary gervėčiańskiej Obok swoistych i obrazowych słów w okolicach Gervėčiai, na najgęściej zaludnionej litewskiej wyspie językowej na terytorium Białoruskiej SRR, zapisano niemało onomatopei. Oddają one dźwięki, obrazy lub wrażenia wywołane przez różne czynniki. Stosowane właściwie i z umiarem onomatopeje wzbogacają język, czynią go żywszym i bardziej obrazowym. Cechy te wyraźnie odczuwamy, czytając na przykład „Palangos Juzė” M. Valančiusa, gdzie są one używane wyjątkowo licznie. Podobnie jak w innych gwarach litewskich, onomatopeje gervėčiańskie można ze względu na pochodzenie podzielić na czasownikowe, np.: kilst: kélti — Kāp tik kilst pāduška, tai ir vėl' rėk't' | slýst: slýsti — Dė, dė (dėjo) kōjas, slýst' t' (upadła) oraz naśladowcze¹. Tych ostatnich zapisano znacznie więcej. Ich budowa i struktura są bardzo różnorodne, naśladują dźwięki lub obrazy wywołane jakąś czynnością, np.: blākt — I blākt' ugnelė ažgėso | klākt — Papadrebėjo anā kārves, klākt ir griūvo | cāk, cāk — cāk, cāk atbėga anā. Ze względu na podstawowe cechy strukturalne onomatopeje te są przeważnie jednosylabowe, ale występują też dwusylabowe, rzadziej — trójsylabowe, np.: lýžt, turlum, šebu-lāikšt. Ze względu na skład głoskowy zakończenia wyrazu wiele onomatopei gwary można podzielić na formantowe i nieformantowe. Onomatopeje naśladujące dźwięki związane z różnymi ruchami lub oddające obrazy powstające w trakcie czynności są często jednosylabowe i kończą się formantem t. Formant ten może występować po różnych spółgłoskach, najczęściej po k, m, p, s (np.: mākt, pliōmt, cāpt, kliūšt) albo po grupach spółgłoskowych ks, kš, mp, ms, nk, rp (np.: vikst, pýkšt, pūmpt, krāmst, dzinkt, virpt). Wiele z tych onomatopei nie wyraża samej czynności, lecz jedynie uzupełnia, uwydatnia i ożywia wywołany przez nią obraz, dźwięk lub wrażenie, por.: Stākt' atsistojo ir sāko | Ānas až būteliaus ir pliōmt: „Išgėrsim“ | Cāpt až vuodegōs ir pagōvė | Tèp bōba kāp kliūš't' [wrzątkiem], tai ti ir nusmiūko paūstis (włosy) | Ānas vikst' ir nubėgo | Pýkšt' tvōrą razlāužė | Pūmpt' obuolys ir nukrito | Aš tā dėšrą krāmst' | Dzinkt' nōsin, ir ankāndo bitėlė | Vilkenyčià (wilczyca) virpt' péršoko… Czasami obok niektórych onomatopei z formantem t używa się równolegle ich krótszych odpowiedników bez t, np.: Ė kōl' māno gerklė nė kuolù ažkištā, nė ratù ažsuktā, tai aš šmirš' sù paršeliù | (por. Ānas šmir kšt vidūn) | Ir pūkš, ir neūlīpė dangūn (por. Lipė, lipė, pupā — pūkšt, ir krito). 1 Wykorzystano materiał zapisany przez autorkę podczas ekspedycji w 1970 r. oraz zebrany z niektórych zbiorów folkloru narracyjnego w Funduszu Folklorystycznym Instytutu Języka i Literatury Litewskiej. 118 Zapisano mniej wykrzykników bez formantu. Najczęściej kończą się one różnymi samogłoskami, dyftongami lub spółgłoskami i nierzadko naśladują głosy owadów i innych zwierząt albo dźwięki przedmiotów. Niemal zawsze ten sam wykrzyknik powtarza się dwa, trzy, a nawet cztery razy, by uwydatnić trwanie dźwięku towarzyszącego czynności. Niektóre wykrzykniki bezformantowe często jedynie uzupełniają opis czynności i są używane wtedy, gdy chce się dobitniej wyrazić albo dłuższe trwanie niegwałtownej czynności, albo dźwięki, odczucia i obrazy związane z gwałtowniejszą czynnością, np.: Bù-bù-bù – anà subijójo – nėina | Bù-bù-bù káp ėmė lapatúotie | Bžỹ, bžỹ – bitėlė lėkia | Triù-riù-riũ, triù-riù-riũ, ar neregejoj meškų, brėdžių, lapių, vilkų? Skreñda bitėlė zizỹ, zizỹ nuo gėlės an gėlės | Sāko brōlio – tik eina tó ugnėlė ti – žiù-žiù, žiù-žiù | Āū-aū, aū-aū loja kalytė | Bař, bař, bař pabařškino mergiokaitė (mergaitė) – sugirdo ānys | Cak, cāk, cāk lekia: „Panuvės, pavežė (nuvežk, pavežk)“ | Muř, muř – nėr laiko, ėdu lašinius | Ė pelýtė ažbėgo až pečiaus – dzi-liñ’, dzi-liñ’, dzi-liñ’ | Tāp, tāp, tāp – eina ānas vidūn | Gaidỹs vėl’ tuñ, tuñ, tuñ (subeldė). W gwarze zapisano naśladowcze wykrzykniki bezformantowe, złożone wyłącznie ze spółgłosek wymawianych przeciągle. Wyrażają one dźwięki, które najbardziej kojarzą się z tym, co słyszymy, gdy wymawiamy daną spółgłoskę lub ich połączenie, np.: Kùtas (kaukas)… būk tai káp kokią žvaigždę žžžž ir atājo | Pagīrdo ānys — žžž užžia, trāta medžias (miškas) | Tìk griūtė [ąžuolas], pṛṛṛ ir nùlekė Ivonėlis | Tadà, káp nusgandau, tàs arklỹs tik fṛṛṛ ir pradūolė. Do tej grupy najprawdopodobniej należy również wykrzyknik utworzony z przeciągle wymawianej samogłoski znajdującej się między dwiema spółgłoskami, np.: būūūūch: Ė beržas tik būūūūch – nugriūvo. Do wykrzykników bezformantowych można zapewne zaliczyć wspomniane już wykrzykniki bez formantu t, używane analogicznie jako zamienniki wykrzykników formantowych, np.: Plàs, plàs paskridė[jo] paukštis ir krito | (por. Pakìlo, plàst’, plàst’, plàst’, plàst’ ir nùlekė) | Perlekė per duobę, paviuodė, paviuodė, skik nušōko, žinai, kiaūlės | (por. Tò pelýtė tik skikt’ nùlekė – nepatàikė pelŷtei [meška] Tāp, tāp apmynė žėmę (por. Tāpt’, tāpt’ eina meškà pirkion). Zapisano wykrzykniki charakterystyczniejsze dla gwary gervėčskiej i wschodniej części obszaru języka litewskiego. Zamiast standardowych wykrzykników šliūkšt, šliūkšt, triōkšt mówi się tu – šlikšt, kriāukšt, kùks(t), np.: Tadà ir vėl’ káp šlikšt vilku (| vilkuo) ir atrūko [atitrūko], ir su stulpu nùlekė medžian (miškan) | Kriāukšt’ ir nulūžo šaka viršūn (viršuje) | Aš až tvorōs kùks pągali, nū, sakau, dauštiu (mušiu). W kontekście jednej z bajek używa się swoistych i interesujących wykrzykników šamākšt, šebulāikšt, które odpowiadają standardowym šāst, šmākšt, np.: Ānas šamākšt’ ją pėčiun | Šebulāikšt’ pėčium ir unsviedė, abūšlaite (krosniadangtė) aždengė | (por. też obrazowe wykrzykniki oznaczające nagłe poruszenie się: Ānas tik šmirks’ pirkion). Obraz i ruch dogasającego ognia w gwarze opisuje wykrzyknik blākt, odpowiadający standardowym plūst, plūpt, np. Ir blākt’ ugnėlė ažgīso. Do opisania gwałtownego, zwinnego ruchu małego zwierzęcia (strìkt, strýkt) używa się skik, skikt, sviẽpt, vikst, viřpt, np.: Paršiūkai paviuodė, paviuodė, tik skik, skik, skik – tik kąs juos ir regėjo | Visi paršiūkai viřpt’, viřpt’, viřpt’ peršokinėjo duobę | Vilkenyčia (vilkė) sviřpt’ peršoko, ė aš káp apušės lākštas 119 (strona) drebù | Ānas vik's't' i uciekł | W Medinōji była koza (sarna), taka piękna — vīrp't', vīrp't' ona skacze. Ten sam wykrzyknik nierzadko wyraża kilka obrazów lub dźwięków powstałych podczas konkretnej dynamicznej czynności albo opisuje samą czynność: Pýkšt't' tvorą razlàužė | Pýkšt't' šùdavė botagù. Tik šùs't' avėlė rātuosan | Šùs't' pėčiun ir unšòje (ikišo) | Tràkt' — anà gali atsirakindýt', gali eiti tuosan namùosan | Briēdis tràkt' — pirmýn, pirmýn bēga. W pierwszym zdaniu wykrzyknik pýkšt oddaje dźwięk łamanej przegrody, w drugim — uderzenie bicza. W innych litewskich dialektach w tym znaczeniu częstsze są inne wykrzykniki, np. triòkšt — w odniesieniu do przegrody, pliáukšt — w odniesieniu do bicza. W kontekście zdania niektóre wykrzykniki zdają się nie zawsze być użyte na swoim miejscu, np. Ānas lāpt, lāpt ir su žąsinu skrenda. Wykrzyknik lāpt chyba bardziej pasowałby do opisu chodzenia lub biegania. Ruch lotu opisują wykrzykniki plàst, plùst. W gwarze używa się ich także bez formantu t: Plàs, plàs paskridė[jo] (paskrido) paū́kštė ir krito | Pas'kėlė paū́kštės — plàst', plàst' ir nulėkė. W okolicy bardzo swoiście i trafnie uwydatnia ruch małego ognia wykrzyknik vīrp't, np.: Vīrp't', vīrp't' ugnelė ir eina, eina | (por. też: Sāko brōlio: (| brō-luo) — tik eina tō ugnelė ti žiù, žiù, žiù) | Eina ugnis vēpt', vēpt' viršūn tenai pas'kėlė prō man (mane). Podobnie jak w innych dialektach języka litewskiego, wykrzykniki oznaczające konkretne czynności oraz charakterystyczne dźwięki zwierząt lub przedmiotów nierzadko zastępują czasowniki w różnych czasach (głównie w czasie przeszłym dokonanym) i pełnią w zdaniu funkcję orzeczenia: Ānas brūkš't' dal'gi putōsan itōsan | Aš čiupt' až pušinės (šluotos) — tokis strōkus apėmė | Ānas pamažu, pamažu ir čiupt' ją až vuodegōs. Mān per bārzda drāms't'... Meškā tik dulùm piestā | Kāp tik kils't' padūškā, tai ir rēkt' | Tēp bōba kāp kliūs't' [verdantį vandenį], tai ti ir nusmūko paūstis (plaukai) | Tavė knāpt' ir nuneš šārkā | Knāpt' až tō berniōko ir nunešė | Tadā, kāp kōpt' až lenčiūvo, ir pasdūkę | Kāp kriū́kšt', ir unkrito galvā | Aš tā mēdù lyžt', mán per bārzda tīst' | Kāp link't', tēp dal'g't', ir sōpa [nugara] | Kāp ažlipė, ir mākt' tōn skylēn | Kārve ópt' ir stōvi | Ānas dār arčiau pas'ejējo (paėjo), anā jam svȳs't' kasnēli blýno | Katūtė — ladūte... kōše ėdė stubūrkš papėčēn | Kāp trūkt', ir išvertė itą kėlmą | Kāp tik ažskambino tō meškā, kāp turlum, ir aždaužė piestū nōg pėčiaus | Šlēpš't' [į žemę] kojelė, šlēpt' šluotelė | Anā kojelė trēpt', šluotelė lēpš't' | Kārta stūk, kitą kārtą stūk, trečią kārtą stūk — sėdi [numirėlis]. Inne wykrzykniki tej gwary występują obok czasowników w różnych czasach i są z nimi łączone spójnikiem ir albo przylegają do nich bez spójnika. Wówczas wykrzyknik jest jakby ilustracją dźwięków, obrazów lub odczuć wywołanych przez czynność wyrażaną czasownikiem i wraz z nim tworzy orzeczenie, np.: Brinkt' peilis iškrito | Čapt až vuodegōs pagāvo | Aš tā dēšrą krāmst' kāndu | Bōba kliūs't' išpylė vandenį | Aš tā duoną krāmst' kāndu ir išlūžo dantys | Mākt' prancūzas ir pāmirė | Pūmpt' obuolys ir nukrito | Stāk atsistōjo ir sāko. Aby spotęgować wrażenie, wykrzyknik często powtarza się dwa, trzy, a nawet cztery razy (takie użycie może być rzadsze, gdy wykrzyknik występuje sam, bez czasownika- 120 (pełni funkcję orzeczenia), np.: Niedźwiedź dudùn, dudùn, dudùn kołkiem w drzwi stuka | Kwàkt’, kvàkt’ już się rozgdakała ta kura, idźcie (idźcie) zobaczyć jajka | Linkt’, linkt’ głową i przysnął | Kàtinas siedział przy piecu, zeskoczył i lìžt’, lìžt’ machnął ogonem i uciekł (zdechł) | Wszyscy zaczęli klaskać dłońmi plàpt’, plàpt’, plàpt’ (bić brawo) | Càp, càp pogrzebał (pogrzebał), patrzcie (patrzcie) — jest | Lãpė stuka (puka) do drzwi — stùk, stùk | Tàp, tàp niedźwiedź idzie na zakupy | Wilk trýst’, trýst’ wypróżnił wszystkie koźlęta | Triù riù riũ̃, triù riù riũ̃ idźcie (idźcie) wszyscy | Kójam kogucik stuka tuñ, tuñ, tuñ (tłucze). W tym samym zdaniu pięknie i harmonijnie mieści się nawet kilka ištiktuków o różnej strukturze, np., Jedno koło [nasmarowane grzybami] skrzypi ò jò joĩ, a drugie — à jà ją, a jeszcze inne rỹ, rỹ, rỹ, a czwarte — kuvìk — čìrik. Dwa pierwsze ištiktuki przypominają wykrzykniki, jednak mowa tu o skrzypieniu słabo nasmarowanych kół. Ištiktuki czasami pełnią funkcję rzeczownika, np., Dùok gì, tetùle, bùrbt (Mówią tak chłopcy, którzy przychodzą na Zielone Świątki. Trzeba im dać kawałek masła lub coś innego, żeby po wrzuceniu do przyniesionego przez nich dzbana z mlekiem rozległ się dźwięk przypominający bùrbt). Zapisano doraźne czasowniki utworzone od ištiktuków za pomocą przyrostków -telt, -tert, oznaczających krótką, intensywną czynność lub krótkotrwały stan w danej chwili², np.: bùmtelti (: bùmt) — Trzeba było szybko (szybko) uderzyć go gałązką, jak tego baronowicza (| baronowicza) bùmtel’t’ | čiùptelti (: čiùpt) — Panienka siedzi na wysokim pagórku w czerwonej czapeczce, kto idzie, temu čiùptelia | dilgtelti (: dilgt) — Rodzicowi (| ojcu) przemknęło przez głowę, żeby pójść [do dzieci] | driókšterti (: driókšt) — Czasem z małej chmurki tylko pokropi, że ledwie pada [deszcz] | dùrstelt(i) (: dùrst) — Jeśli dźgnę, to przebiję | dūštelti (: dūšt) — Ptaszek wyzionął ducha, stracił swój (zapach) — rożków nie ma | móstelti (: móst) — Tylko machnął ręką i już go nie było | pliáukštelti | pliáukšterti (: pliáukšt) — I nagle trzasnęło [uderzył piorun], więc tylko trzem duszom (ludziom) trochę zaszkodziło | Klaszcze (bije brawo) tylko rękami z radości | stùktelti | stùkterti (: stùkt) — Wzięła żelazne pręty i stuknęła — rozbiła dwanaście garnków | Trzeba stuknąć w ten ogień różańcem (różańcem) albo się przeżegnać | I stuknęła dwa razy w okno drutami (drutami) | švirkštelti | švirkšterti (: švirkšt) — Gwizdnęła (zagwizdała) i koń przygalopował do niej | Ona zagwizdała i klasnęła w dłonie | Czasami niektóre ištiktuki stają się jednym z elementów obrazowego, stałego wyrażenia. Ištiktuk najczęściej staje się jego składnikiem wtedy, gdy stojący obok wyraz ulegający frazeologizacji jest rzeczownikiem, np.: ² Tą ištiktukų ypatybę jau pastebėjo A. Leskynas, plačiau žr. jo straipsnį: Schallnachahmungen und Schallverba im Litauischen // Indogermanische Forschungen. 1902. Bd. 13. S. 165–212. 121 dingt galvōn „przypomnieć sobie”: Mān dingt' galvōn – pieną palikāu laukiōsa (por. Galvōn dingtele' – mōku dar dvi giesmes) | dūrst rañkā „krótko popracować”: Ānas tik dūrs't' rañkā ir vēl' daīros gertie (por. Vyras čia rañkā dūrsteri, ti dūrsteri, kokis ti jō darbas – rinkdosi ir rinkdosi) | kyšt kója „iść, stąpać“: Āš vidun kója kyšt' – ānas živa (szybko) laukan (por. Tik kója kyšt' [do dziecka] – pȳksta [synowa] | švīkšt skūrōn „uderzyć, zadać cios“: Momā jām skūrōn švīkš't' (por. Āš jām gerai skūrōn švīksteriau). ONOMATOPEICZNE WYKRZYKNIKI GWARY GERVĖČIAI Streszczenie Opisano w artykule najbardziej charakterystyczne cechy wykrzykników onomatopeicznych gwary Gervėčiai: ich pochodzenie, końcówki wyrazowe, strukturę i specyfikę użycia. Niektóre bardziej charakterystyczne wykrzykniki onomatopeiczne występują wyłącznie w tej gwarze, np.: skikt, svīrpt, šēbulaīkšt, virpt.