Gervėčių šnektos ištiktukai

KWESTIE JĘZYKOZNAWSTWA LITEWSKIEGO, XXVIII (1989) KONTAKTY I WZAJEMNE ODDZIAŁYWANIA JĘZYKÓW JONINA LIPSKIENĖ ONOMATOPEJE GWARY GIERWIACKIEJ Obok swoistych i obrazowych słów w okolicach Gierwiat, na najbardziej zwartej wyspie litewskiej na terytorium Białoruskiej SRR, zapisano niemało onomatopei. Wyrażają one dźwięki, obrazy lub odczucia wywołane przez różne czynniki. Odpowiednio i umiarkowanie używane onomatopeje wzbogacają język, czynią go żywszym i bardziej obrazowym. Cechy te wyraźnie odczuwamy, czytając na przykład „Palangos Juzę” M. Valančiusa, gdzie są one stosowane szczególnie obficie. Podobnie jak w innych gwarach języka litewskiego, onomatopeje Gierwiackie ze względu na pochodzenie można podzielić na czasownikowe, np.: kilst: kélti —Kap tik kilst pūduška, tai iF vėl' rėk't' |slyst: slysti —Dé, dė (dėjo) kojas, slys't' (griuvo) i naśladowcze1. Tych ostatnich zapisano znacznie więcej. Ich budowa i struktura są bardzo różnorodne, naśladują dźwięki lub obrazy wywołane przez jakieś działanie, np.: blakt —Ir blakt' ugnėlė ažgėso | klakt —Paparvedžiojo ana karves, klakt ir griūvo" | cak, cak —cak, cak atbėga ana. Pod względem zasadniczych cech strukturalnych te wykrzykniki dźwiękonaśladowcze są w większości jednosylabowe, ale występują też dwusylabowe, rzadziej — trzysylabowe, np.: [yZt, turlum, šebulaikšt. Pod względem składu głoskowego końca wyrazu większość wykrzykników dźwiękonaśladowczych tego dialektu można podzielić na formantowe i nieformantowe. Wykrzykniki dźwiękonaśladowcze imitujące dźwięki związane z różnymi ruchami lub wyrażające obrazy powstałe w trakcie działania często są jednosylabowe i kończą się formantem ¢. Formant ten może występować po różnych spółgłoskach, głównie po k, m, p, s (np.: makt, pliémt, capt, kliūst) lub po grupach spółgłosek ks, kš, mp, ms, nk, rp (np.: vikst, pykšt, pūmpt, krdamst, dzinkt, virpt). Wiele z tych wykrzykników dźwiękonaśladowczych wyraża nie samo działanie, lecz tylko uzupełnia, uwydatnia i ożywia wywołany przez nie obraz, dźwięk, odczucie, por.: : Stakt' atsistéjo ir sūko | Anas až būteliaus ir pliomt: „Išgėrsim“ | Capt až vuodegės ir pagovė | Tėp boba kap kliūs't' [verdančiu vandeniu], tai ti if nusmūko paiistis (plaukai) | Anas vikst' ir nubėgo" | Pykšt' tvorąrazlaužė | Pūmpt' obuoljs ir nukrito | Aš tą dėšrą kramst' | Dzinkt' nėsin, ir ankando bitėlė | Vilkenyčia (vilkė) viFpt' pėršoko... Czasami obok niektórych wykrzykników dźwiękonaśladowczych równolegle z formantem używane są ich krótsze odpowiedniki bez £, np. : Ė kél' mano gerklé nč kuolū ažkišta, nč ratū ažsukta, tai aš šmirš' su paršeliū |(plg. Anas šmirkšt vidui) | IF pūkš, ir neuūilipė danguni su ¢ (plg. Lipė, lipė, pupa pūkšt, — krito). ir ! Oparto się na materiale zebranym przez 1970 m. autorkę ir podczas ekspedycji, zapisanym iš w Instytucie Literatury i ir Języka Litewskiego w niektórych zbiorach Funduszu Folkloru Narracyjnego. 118 Zapisano be mniej formantów onomatopeicznych. Najczęściej kończą się różnymi samogłoskami, dwugłoskami lub spółgłoskami i nierzadko naśladują głosy owadów oraz innych zwierząt albo odgłosy przedmiotów: niemal zawsze ta sama onomatopeja jest powtarzana dwa, trzy, a nawet cztery razy, aby podkreślić trwanie dźwięku czynności. Niektóre onomatopeje nieformantowe często tylko uzupełniają czynność i są używane wtedy, gdy chce się wyraźniej opisać albo dłuższe trwanie wykonywanej czynności niegwałtownej, albo dźwięki i odczucia, obrazy czynności gwałtowniejszej, np. : Bū-bū-bū —ona się przestraszyła —nie idzie | Bū-bū-bū jak zaczęła tupać | Bz), bzy —pszczółka leci | Triū-riū-riūū, triū-riū-riūū, czy nie widzieliście niedźwiedzia, łosi, wilka, wilka? Pszczółka leci zizy, zizy od kwiatu do kwiatu“ lės | Braciszku, tylko — idzie ogienek t6 ti — żiu-żiu, żiu-żiu | Ał-ał, ał-ał szczeka suczka | Bam, bam, bam pobrzękiwała dziewczynka — (dziewczynka), zadzwoniła ona | Cak, cak, cak leci : „Zawieź, podwieź” | Mru, mru, nie ma — czasu, jem myszy, myszka | Ė wybiegła z pieca: až dzi-liun', — dzi-liun', dzi-liu' | Tup, tup, tup, on idzie do — środka | Kogut znowu: tu, tufi, tufi (subeldé). W mowie zapisano imitacyjne, nieformantowe wykrzykniki dźwiękonaśladowcze, złożone wyłącznie z iš przeciągle wymawianych spółgłosek. Oznacza się nimi dźwięki, które najbardziej kojarzą się z dźwiękiem su słyszanym podczas wymawiania tą ar innej spółgłoski ar jų związek, np. : Kūtas (kaukas)... jakby to jakaś gwiazda, żżżż, nadeszła ir | Pagirdo anys żżż — huczy, trūta mēdžias (las) | Tylko griūtie [dąb], pFFF ir nūlėkė Ivonėlis | Wtedy, gdy się przestraszył, ten koń tylko frFF zniknął. iF Do tej grupy najprawdopodobniej należy również wykrzyknik utworzony iš z dłużej wymawianej samogłoski znajdującej się między dwiema spółgłoskE ami, np.: būūūch: bėržas — tylko biidfich przewrócił się. Do nieformantowych najprawdopodobniej należy zaliczyć wspomniane be już 7, wykrzykniki, używane analogicznie jako zamienniki wykrzykników formantowych, np. : Plas, plas wzleciał [on] ptak z (por. Wzbił się, plasnął, plasnął, plasnął, plasnął i odleciał) | Przeleciał nad dołem, zawrócił, zawrócił, skik odskoczył, wiesz, kiaiilés | (por. T6 myszka tylko skikt' odleciała, — nie trafiła myszki [niedźwiedź] | Tap, tap zdeptał żėme (por. Tapt', tapt' idzie niedźwiedź do domu). Zapisano wykrzykniki charakterystyczne dla gwary Gierwiaty oraz dla wschodniej części obszaru języka litewskiego. Zamiast ogólnoliterackich czasowników wykrzyknikowych šl/iūkšt, šliūkšt, — triokšt mówi się tu šlikšt, kridukšt, kūkš(t), np. : Wtedy ir znowu kap šlikšt wilku vilkuo) (| odgryzło się ir [odłamało się], ir su słup poleciał w dół do lasu | Kridukš't' ir odłamał się Mówi wyżej (na górze) | Aš až płotu kūkš uderzę w zaspę, no, mówię, uderzę (będę bić). W kontekście jednej z bajek używane ir są swoiste, interesujące wykrzykniki dźwiękonaśladowcze šamakšt, šebulaikšt, które odpowiadają wykrzyknikom dźwiękonaśladowczym języka ogólnego šėst, šmakšt, np. : Anas šamakš't' pėčiun ją Šebulaikš't' | pėčiun unsviedė, abūšlaite ir (krosniadangte) aždengė | (por. jeszcze wyraziste wykrzykniki dźwiękonaśladowcze nagłego chodzenia: Anas tik šmirkš' pirkion). Obraz i ruch gasnącego ognia w gwarze określa się wykrzyknikiem dźwiękonaśladowczym 5b/akt, któremu odpowiadają wykrzykniki dźwiękonaIr śladowcze języka ogólnego plist, plūpt, np. blakt' ugnėlė ažgiso. Do określenia nagłego, zwinnego ruchu małego zwierzęcia (strikt, strykt) używa się skik, skikt, sviFpt, vikst, viFpt, np. : Paršiūkai pavuūodė, pavūodė, tik skik, skik, skik tik kas jūos — regėjo ir | Wszystkie prosiaczki viFpt', viFpt', viFpt' przeskakiwały przez dół | Wilczyca (wilczyca) sviFpt' przeskoč aš czyła jak liść osiki 119 (liść) drży | On viks't' pobiegł ir | Drewniana koza (sarna) była, taka piękna —viFpt', drży, ona leci. Tym samym wykrzyknikiem często wyrażanych jest ar kilka obrazów dźwiękowych, powstałych podczas konkretnych dynamicznych działań, albo określa się nim samo działanie: Pykš'r' tvérg razlaužė | Pykš't' sūdavė botagū. Tik šūs't' avėlę ratuosan Šūs't' | pėčiun unšdvė ir (włożył) | Trakt' ana — gali atsirakindyt', gali eitie tūosan namiiosan | Jeleń trakt' biegnie — naprzód, naprzód. W pierwszym zdaniu wykrzyknik pykšt oznacza dźwięk łamanego płotu, w — drugim — uderzenie bata. W innych dialektach ta litewskich pod względem znaczenia bardziej charakterystyczne — są inne ideofony, np. tridkšt, gdy mowa o płocie, plidukšt — o biczu. W kontekście zdania niektóre ideofony jakby zawsze ne używane są na swoim miejscu, np. Anas lapt, lapt ir su gęsią leci. Ideofon lapt chyba bardziej pasowałby do określenia czynności chodzenia, biegania. Ruchy lotu określa się ideofonami plast, plist. Te ostatnie w gwarze używane są także bez formantu t: Plas, plas paskridė[- jo) (paskrido) paūkštė iF krito | Pas'kėlė paūkštės —plast', plast' iF nūlėkė. W okolicy bardzo swoiście i trafnie ruch niewielkiego ognia ir uwydatnia ideofon vifpt, np. : ViFpt', viFpt' ugnėlė iF eina, eina | (Por. jeszcze : Mówi: „bracisz- (| ku”, „bracie”, — tylko idzie to ogienek, ti patrz, patrz, patrz) | Idzie ogień, zerka, zerka, na górze tam się podniósł przede mną (przede mną). Podobnie jak w ir innych gwarach języka litewskiego, wykrzykniki oznaczające konkretne czynności, charakterystyczne dźwięki istot żywych i ar przedmiotów, nierzadko zastępują w zdaniu czasowniki w różnych czasach (głównie w czasie przeszłym dokonanym) i ir pełnią funkcję orzeczenia: On bryks’t w dalgį, w putésan, w itésan | Aš ciupt’ až sosnę (miotłę) — taki wstrząs ogarnął | On powoli, powoli — ciupt’ ir ją až ogona. Mnie po brodzie drapie... Niedźwiedź tylko miotłą czesany | Jak tylko podniesie puduszkę, to krzyczy iš | Tak beczy, jak się sparzy [wrzątkiem], to ti iF opadły pailstis (włosy) | Ciebie porwie ir Sdrka | Kndpt' az to zaniósł iš chłopca | Wtedy, jak owca k na až łańcuchir u, powiedziałem | Jak chrząkniif e, podniósł głowę | Aš tą liże miód, cieknie mi po brodzie | Jak się pochyla, tak się kołysze, ir sypie [plecy] | Jak wszedł, ir włożyć do tej dziury | Krowa jak owca iF stoi | Anas dar arčiaū pas-éjéjo (paėjo), ana jam svys't' kąsnėlį blyno | Katūte — ladūte... košę ėdė stuburkš papečėn | Kap trūkt', iF išvertė itq kėlmą | Kap tik ažskambino meška, kap té turlum, aždaužė piestū nog ir pėčiaus Šlėpš' | t' [į žemę] kojelė, šlėpt' šluotelė | Ana kojelė trėpt', šluotelė lėpš't' | Kartą stūk, kitą kaitą stūk, trėčią kartą stūk sėdi — [numirélis]. Pozostałe onomatopeje tego dialektu są używane obok czasowników w różnych czasach; są z nimi łączone albo ir su spójnikiem ir, albo przylegają do spójnika. jų be Wówczas onomatopeja jest niejako ilustracją dźwięków, obrazów i wrażeń wywołanych przez czynność wyrażaną ar czasownikiem, a zarazem wraz z nim ir tworzy su orzeczenie, np. : Brinkt' nóż wypadł | Capt až vuodegds pagūvo | Aš tą dėšrą kramst' kdndu | Boba kliūs' t' wylała wodę, | Aš tą dūoną kramst' kandu iF wyłamały się zęby | Makt' Francuz ir umarł | Pūmpt' jabłko iF spadło | Stak się podniósł i ir skręcił. W celu wywołania silniejszego wrażenia wykrzyknik nierzadko jest powtarzany dwa, trzy, a nawet cztery razy (takie użycie może być mniej typowe, gdy wykrzyknik jako be jedyny 120 pełni funkcję orzeczenia czasownika), np. : Niedźwiedź dudufi, duduūi, duduii kołū durysan durysun) (| | Kwać, kwać, cała zakwakała jak kura, chodźcie (idźcie) zobaczyć jajka | Kiwnął, kiwnął głową i ir zasnął | Kot siedział przy piecu, odrzucił ir ogon, liūžt', liūžt', i zdechł if (dogorywał się) | Wszyscy zaczęli klaskać: plapt’, plapt', plapt' (klaskać) | Cap, cap pogrzebuje (grzebie), patrzcie (patrzcie) — jest | Lis stuka (puka) łopatka — stuk, stuk | Człap, człap idzie niedźwiedź do izby | Wilk tryst’, tryst’ wytarł wszystkie kózki | Triu riu 'riuū, triu riu rifid eiktė (idźcie) wszyscy | Kurczak tun, tufi, tui stuka nóżkami (stuka). W tym samym zdaniu pięknie i ir harmonijnie mieszczą się nawet kilka wykrzykników o różnej strukturze, np. Jeden krąg [posmarowany borowik] krzyczy d jo jo, inny o — a ja ja, o jeszcze inny ry, ry, ry, czwarty kuvik o čirik. — — Pierwsze du wykrzykniki przypominają ekspresywne wykrzyknienia, jednak tutaj mowa o skrzypieniu słabo posmarowanych kół. Wykrzykniki czasami pełnią funkcję rzeczownika, np. Diiok gi, tetūle, būrbt (Mówią to chłopcy, którzy przyszli w Zielone Świątki. Trzeba im dać kawałek masła, aby przy ar ko rzucaniu į jų przyniesionym su dzbankiem mleka rozległ się dźwięk przypominający burbt). Zapisano iš czasowniki momentalne utworzone od wykrzykników su za pomocą przyrostków -telt, -tert, oznaczających krótką, intensywną czynność lub ar krótkotrwały stan chwili?, np.: būmtelti būmt) (: — Trzeba było żywa (szybko) sprūgilu itdm barondičiu (| barondičiuo) būmtel't' | čiūptelti (: čiūpt) — Siedzi panienka aii u podnóża górki w si czerwonej czapeczce, kto idzie, ten čiūptelia | dilgtelti (: dilgt) — Do ojca (| tévuo) dilgtelė“ pójść do głowy [do dzieci] dridksterti | dridkst) (: — Czasami iš uderzało w chmurkę, aż dridksteri(a), aż terika [deszczu] | dūrstelti dūrst) (: — Jak dźgnę, to przebiję, dźgnąć (?), | dźgnąć (: tam) — Ptaszek dźgnął, „dźgnął” (zapachu) sd (swojeg- — o) ronda nie ma, | machnąć, (: machać) — Tylko machnięcie ręką, nie iF pozostało: | plasnąć, | klepnąć, (: klaśnięcie, — Ir jak plasnęła“ [uderzył piorun], to nic, tylko trzem duszom (ludziom) trochę zaszkodził | Plask (klaszcze) tylko rafikom iš stuknąć z | radości | stukać (: stuk) — Wzięła dil'ges, ir stuknęła — iš dwanaście razy lancūvų, odbiła | Trzeba tą stuknąć ogieniek różance (różańcem), af przeżegnać | Ir stuknęła po dwa razy w okno su przyrządem (drutami) | ukłuć| ukłuć (: ukłucie) — Ukłuła (zagwizdiF ał) przyleciją ał do konia | Ona ukłuje, a iF my lekko iF ukłujemy | Czasami niektóre wykrzykniki tworzą jeden komponent obrazowego stałego wyrażenia. Jo elementem wykrzyknik staje się najczęściej wtedy, gdy znajdujące się obok słowo frazeologizujące jest rzeczownikiem, np. : * Tą właściwość wykrzykników już zauważył A. Leskynas, szerzej zob. jo artykuł: Schallnachahmungen und Schallverba im W litewskim // Indogermanische Forschungen. 1902. Bd. 13. S. 165—212. 121 dingt galvén „przypomnieć sobie”: Man dingt' galvén —pieną palikai laukūosa (por. Galvén dingtelė" —moku dar dvi giesmes) | dūrst raikq „krótko popracować”: Anas tik dūrs't' raikq ir vėl' dairos gėrtie (por. Vyras čia raūiką dūrsteri, ti dūrsteri, kokis ti jo darbas —rinkdosi rinkdosi) kyšt koją „iść, stąpać”: Aš viduii koją kyš't' —ūnas živa (greitai) laukai (por. Tik kėją kyš't' [pas vaiką] —pyksta [marti] | švikšt skaron „uderzyć, iF trzepnąć”: | Moma jim skiréon švikš't' (por. Aš jam gerai skūrėn švikšteriau). ONOMATOPEICZNE WYKRZYKNIKI DIALEKTU GIERWIECKIEGO Streszczenie W artykule opisano najbardziej charakterystyczne cechy onomatopeicznych wykrzykników dialektu gierwieckiego: pochodzenie, zakończenia wyrazów, strukturę i osobliwości użycia. Niektóre bardziej charakterystyczne wykrzykniki onomatopeiczne występują tylko w tym dialekcie, np.: skikt, svirpt, šebulaikšt, virpt.