Lituanizmai latvių limnonimijoje

LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI, XXVIII (1989) KALBŲ RYŠIAI IR SĄVEIKOS LAIMUTĖ BALUODĖ LITUANIZMY W LATWIJSKIEJ LIMNONIMII W kartotece limnonimów (nazw jezior) Instytutu Języka i Literatury im. A. Upyčio Łotewskiej Akademii Nauk zarejestrowano obecnie około 4200 nazw jezior (wraz z wariantami i nazwami powtarzającymi się — około 6800). Większość z nich (około 3800) stanowią nazwy jezior, których korzenie etymologiczne tkwią w samym języku łotewskim lub w językach plemion bałtyckich, które niegdyś zamieszkiwały terytorium dzisiejszej Łotwy. Limnonimów pochodzących z innych języków jest stosunkowo niewiele — około 5% wszystkich nazw jezior na Łotwie. Po dokładniejszym pogrupowaniu tych nazw jezior obcego pochodzenia na pierwszy plan wysuwają się limnonimy o słowiańskiej etymologii, których zarejestrowano około 160 (250)1 (Balodė 1987, 12–20). Pod względem słowotwórczym za limnonimy pochodzenia ugrofińskiego można uznać około 45 (105) nazw jezior. Bez wątpienia nazw jezior genetycznie łączonych z językami estońskim, fińskim i liwskim jest znacznie więcej, jednak tutaj chodzi wyłącznie o te limnonimy, które utworzono bezpośrednio (bez pośrednictwa łotewskich apelatywów) z leksemów języków ugrofińskich. Hydronimów związanych z językami germańskimi (konkretnie z językiem niemieckim i jego dialektami) jest wiele, jednak germanizmów w ścisłym sensie toponimotwórczym zaledwie kilka2. Stwierdzono około 50 (90) łotewskich limnonimów, które w taki czy inny sposób wiążą się z językiem litewskim, jednak bynajmniej nie wszystkie można nazwać lituanizmami. Za zapożyczenia z języka litewskiego można uznać jedynie te nazwy jezior, które utworzono od litewskich apelatywów. Takich limnonimów-lituanizmów jest niewiele — 11 (23) nazw: Arlaks2 Lvv I 42 (|| Arlaka ežers G) w Raudzie < (?) *Erloks: (?) lit. ėrlos ‘łąki kośne’. Por. lit. Érla u, prus. Arle Apr 11, Erling Apr. 34 i in. (EŽ 100). Ašera jezioro G (||Ašarainis E II 168) w Krasławiu3: lit. ešerys (dial. ašerys) LKŽ II 1164. W dialektach łotewskich forma ašars ‘okoń’ została zarejestrowana tylko w zachodniej części Łotwy, na granicy z Litwą — w Rucavie (Laumane 1973, 72). Por. || Ašāru ežers G — jest to nazwa utworzona w dopełniaczu od ojkonimu Ašāri k (tamże, E II 168), który z kolei również może być pochodzenia litewskiego albo powstać później od wspomnianej nazwy jeziora Ašarainis. 1 Tutaj i dalej liczba w nawiasie wskazuje liczbę nazw jezior, wliczając warianty i nazwy powtarzające się. Oczywiście danych statystycznych nie należy traktować jako bezwzględnych — po uzupełnieniu materiału z innych źródeł liczby te mogą ulec zmianie, jednak odzwierciedlają proporcje poszczególnych grup etymologicznych. 2 Apie skolintus hidronimus lietuvių kalboje žr. Vanagas 1981, 124–126. 3 Tradycyjnie lokalizację obiektu wodnego podaje się według nazwy dawnej gminy. 69 Jezioro Bevorža G w Andrupenė <*Bevordis: lit. bevārdis LKŽ I 790. Por. lit. Bevārdis jez. EŽ 63. Esis E II 184 (|| Eša ežers E II 184) || (|| Ješs E II 181 || Ješa ežers Pag. apr. 586) w Bukmuiža (= w Andrupenė): (?) lit. ešys ‘asys’ LKŽ II 1154. Tak etymologizuje (z „?“) również J. Endzelīnas: esiai ‘Kannen kraut’ (Endzelin 1934, 142). Gīla ežers E II 8 (|| Gīlu ezers Pag. apr. 272) w Asytė: (?) lit. gylē ‘głębia, głębokie miejsce w jeziorze lub rzece’ LKŽ III 298. Por. także lit. nazwisko Gylīs LPŽ I 666, lit. hydronimy Gylē rzeka, Gyliōkas jez., Gylupīs rzeka EŽ 115. Kulis E II 166 (|| Kuļu ezers G) w Skaistojė: lit. kulys ‘zatoka, cypel, zakręt, łuk; narożnik, krawędź, kawałek’ LKŽ VI 836. Por. lit. Kulys jez. EŽ 170, por. także łot. kulis ‘pl. das Gesindel, Krethi und Plethi’ ME II 306, jednak leksem ten nie wydaje się odpowiedni jako motywacja hydronimu. J. Endzelīnas zalicza analizowany limnonim do hydronimów niemających produktywnego przyrostka (Endzelin 1934, 143). Kumpotis rzeka (|| Kumpota ežers G || Kumpotu ežers Pag. apr. 530 || Kumpoču ežers G) w Kurcume. Por. „Kumpoce“⁴ dopływ Laucesy w dorzeczu Dźwiny Konv XII 22535=? lit. Kumpotē rzeka w Zarasai: lit. kuñpti LKŽ VI 880. Por. także inne lit. hydronimy Kuñpē jez., Kumpōnas rzeka, Kumpuōtē jez., Kumpuōlis jez. EŽ 171. Por. jednak także łot. kùmpt ‘krumm werden’ ME II 312, kùmps ‘krumm’, kumpis I ‘der Bucklige, Krumme’ ME II 312 oraz inne nazwy miejscowe o tym rdzeniu w Kurcumie – „Kumpin“ vs U V 293, Kumpiniški vs E II 51. Łotewskie pochodzenie analizowanego limnonimu jest wątpliwe również ze względu na nietypowy przyrostek -ot-. Kesis + ež Lw II 210 w Vilcėje: (?) lit. kėsas ‘kępka, pagórek’ LKŽ V 633 (choć pod względem fonetycznym budzi wątpliwości). Por. lit. Kėšė rzeka, Kesautis rzeka, Kesautē rzeka, które A. Vanagas podejrzewa o pochodzenie (choć nieregularne) od *Kesē, *Kesautis EŽ 154. Por. ponadto łot. kesis II ‘ein Einhauer’ ME II 371, kesis III ‘die Kratzbürste’ tamże, jednak te leksemy są mniej odpowiednie pod względem semantycznym jako motywacja hydronimów. Por. także łot. nazwisko Kesis (Staltmane 1981, 163). Samañka U V 293 (|| Samañkas ežers G) w Kurcumie = lit. Samānis na terytorium Litewskiej SRR: lit. sāmana LKŽ XII 88. Paralelne nazwy Samaņu ezers Konv. X 18968 || Samañku ežers Pag. apr. 530 utworzone od oikonimu łot. Samani wieś = lit. Samāniai wieś w rejonie Zarasai Ladms 271. Por. inne lit. hydronimy z tym rdzeniem: Samānē jez., Samānius jez., Samanūpis EŽ 289. Žalva U V 278 kor (|| Žalva U V 278 kor) + jez. w Asarė: lit. žalvas Por. lit. Žalvas ež, Žalvē u, ež, Žalvys ež, które należy uznać za hydronimy selijskie EŽ 392 (także Būga RR III 278), lit. Žalvē rzeka EŽ 397. Warto tu wspomnieć również o nazwie innego jeziora, pochodzącej od oikonimu: Žalvas ežers 1962 (|| Žalvas ežers Pag. apr. 558 || Zalvu ežers) w Agluona (= w Kapiniai, Silajaniai): Žalva² wieś w Agluona, 1962, która z kolei prawdopodobnie także wywodzi się od wspomnianego litewskiego (selijskiego) przymiotnika. Žirgds ežers G w Lyksna: lit. žirgas. Paralelne nazwy Zirgežers Pag. apr. 562 || Zirgu ežers G: łot. zirgs ‘der Pferd’ ME IV 726. Por. lit. hydronimy Žirgupē rzeka, Žirgupis i in. EŽ 403. 4Niezweryfikowane, wątpliwe formy toponimów, pochodzące najczęściej ze źródeł pisanych, pozostawia się w cudzysłowie. 70 Oprócz tych limnonimów — właściwych lituanizmów — z językiem litewskim związane są również takie łotewskie nazwy jezior, które pochodzą od łotewskich apelatywów będących lituanizmami, np.⁵: Dagų ežers G w Bebrene: łot. dagis (prawdopodobnie lituanizm) ME I 430 = dad zis ‘łopian, ostrożeń lancetowaty (cirsium lanceolatum)’ ME I 429. Por. jednak także ojkonim Dag[i] vs (tamże, E II 49) oraz łot. nazwę osobową Dagis (Staltmanė 1981, 141), dlatego bardzo prawdopodobne, że analizowany limnonim utworzono od ojkonimu albo imienia własnego. „Kraipė“ E I 106 w Lielstraupė: (?) łot. kr aipīt ‘odchylać, wyginać’ (odnotowane w Mežotne, Elei, tj. przy granicy Litwy — nie zgadza się to jednak z lokalizacją jeziora) ME II 256; taką etymologię, opatrując ją znakiem „?”, podaje także J. Endzelynas (Endzelin 1934, 143). Līņģis Lvv II 310 || Līņģu ežers G) w Burtnieki: łot. liņgāt I, linguot ‘rzucać’ ME II 472, liņgāt II, linguot ‘kołysać się, unosić się; chwiać się’, które J. Endzelynas wywodzi albo z języka kurońskiego, albo litewskiego (tamże). W tym przypadku litewskie pochodzenie limnonimu jest bardzo wątpliwe. Por. semantycznie bliską nazwę Līnga ež w Nuogale E II 118: līņģa ‘proca; pętla, objazd, fala przyboju’, która prawdopodobnie ma pochodzenie ugrofińskie (liw. līnga, est. liņg ‘proca’) ME II 471. O tym rdzeniu w toponimach zob. także Dambe 1963, 251; Rudzīte 1968, 186; Duridanov 1969, 44; 1976, 40–41 i in. Por. też lit. Lingis ež, które A. Vanagas łączy z lit. lingė ‘zakole’ LKŽ VII 526, lėngė ‘zakręt; zagłębienie, dolina, niecka, wąwóz, dół’ LKŽ VII 330 (EŽ 192). J. Endzelynas porównuje analizowany limnonim także z lit. nazwami miejscowymi Lingė k, Lingėnai k Lvv II 310. Tēviški² 1960 (|| Tēvišku ezers Konv. III 5034) w Demene (= Silenē): łot. tēviški, tēviška I ‘część gospodarstwa należąca do starego gospodarza’; 2. ‘ojczyzna, miejsce urodzenia’, które J. Endzelynas uważa za lituanizm ME IV 177. Znaczna część łotewskich limnonimów pochodzi od innych łotewskich toponimów, w tym także takich, które z kolei należy uznać za lituanizmy, np.: – od innych hydronimów: Ķekavas (dzirnavu) ezers Pag. apr. 20 w Duole: Ķekava u, dopływ Dźwiny E I 115. Por. także ojkonimy Ķekava ap p, Ķekavas muiža dv E I 38. K. Būga przypuszcza, że te łotewskie nazwy miejscowe mają litewskie pochodzenie (Būga RR III 624). Por. lit. Kekupys, choć pochodzenie tego potamonimu (nazwy rzeki) nie jest całkiem jasne EŽ 151. Por. też lit. Kekuvà vs i prus. Keckowa ež Lvv II 203. Šķirnds ezers U V 285 (|| Šķirnas² ezers 1960) w Demene: Škirna u w Kurcume U V 293. Por. także „Škirna“ vs E II 50 w Demene. Por. jednak także Šķirnas ež w Smalvas (to samo jezioro?), które A. Vanagas porównuje z lit. Skernė u EŽ 304. Te litewskie hydronimy prawdopodobnie utworzono od rdzenia sker-, skir-: skeryčiuoti, skerloti, skerlà (szczegółowe omówienie zob. EŽ 303), lit. skirti (EŽ 304). Šunas ezers Konv. III 4792 (|| Šuņa ezers E II 170 || Šunęzers 1962) w Lyksnie: Šuņa u, dopływ Dźwiny w pobliżu Daugavpils. Nie można kategorycznie wykluczyć także możliwego związku z lit. šuo ‘pies’. Por. hydronimy o tej samej semantyce: lit. Šunija u, Šunyks-tà u, Šunupis u EŽ 336, prus. Suna u, Sune ež Apr. 176. 5 Ze względu na objętość artykułu ograniczono się do samych przykładów. 71 – z ojkonimów-lituanizmów: Bedušų ezers G (|| Beduša ezers G) w Silene: Beduši vs E II 49, które J. Endzelynas wiąże (ze znakiem „?”) z lit. bedūšiai (Lvv I 94) <bedūšis LKŽ I 712. „Kaitras ezers“ Lvv II 6 w Asūnė: Kàitra k (Tamże, E II 164)<lit. kaitrā LKŽ V 82 (tak z „?” zestawia je również J. Endzelynas – Lvv II 6). Mindaugas ezers Pag. apr. 583 w Barkavie: Mindauga² vs (Tamże, E II 183) <lit. nazw. os. Mindaugas, dlatego nie można wykluczyć również antroponimicznego pochodzenia limnonimu. J. Endzelynas zestawia łotewskie nazwy miejscowe z tym rdzeniem z lit. Mindaugė k, Mindaugiškiai k (Lvv II 439). K. Būga również nie ma wątpliwości co do litewskiego pochodzenia tych łotewskich toponimów (Būga RR III 624). Pilvelų ezers Konv. XIX 37086 w Rūžinie: Pilvelis² || Pilveļi² k (Tamże, E II 186 kor.) <lit. pilvas (dem. pilvelis) LKŽ IX 1025 albo <lit. pilvė ‘błoto, grząskie błoto’ LKŽ IX 1027. Z tym ostatnim litewskim apelatywem wiąże się także litewskie hydronimy Pilvė u, Pilvija +u, Pilvinas ež, Pilvis ež, Pilvignis ež (EŽ 259). Por. też prus.-jaćw. Pilwag, Pilwung ež (Leyding 1959, 44, 60), Pilwin ež, Pilwen u Apr. 123. V. Dambe wiąże analizowany limnonim z łotewskimi rdzeniami bal(i)-, pal(i)- o znaczeniu ‘mokre miejsce’ (Dambe 1972, 142). Smelines ezers G (|| Smelīnes ezers G || Smelina ezers G || Smelinskas ezers U V 293 || Smelinu ezers Konv. X 18969) w Kurcume: Smeline ap 1970 = Smēlyne k Ladms 284 <lit. smėlynė ‘glebowa gleba, pole, ziemia’, LKŽ XIII 153, smėlis, smėlys (Tamże). Por. lit. Smėlynė ež w Smalvose EŽ 308 =(?) jezioro w Kurcume. Šešku ezers 1963 (|| Šešku ezers G) w Škiaunė: Šeški k p || Šeški ap 1942 < lit. šeškas. Por. litewskie potamonimy od tego rdzenia: Šeškinė u, Šeškynė u, Šeškinis u, Šeškupė u, Šeškupis u, Šeškupys u EŽ 329. Špaku ezers 1975 w Silajaniai: Špaki k (Tamże, E II 187)<(?) lit. špōkas. Urvy ezers Pag. apr. 501 (|| Urvas ezerinš 1960) w Elkšniūnai: Urvas vs (Tamże, E II 58)<lit. ūrvas. Możliwe, że nazwa jeziora została utworzona bezpośrednio od litewskiego apelatywu (semantyka apelatywu również nie przeczy tej hipotezie). Por. lit. Urvenų u EŽ 355. Por. jednak również łot. urva I ‘przyrząd do przywiązywania krów — drewniany kołek’ ME IV 308 albo ūrva II ‘obelżywe określenie świni’ (Tamże). Odnotowano kilka łotewskich limnonimów utworzonych od litewskich nazw osobowych, np.: Jonužd ezerinš Lvv I 391 w Neretojė: lit. nazw. os. Jonišis, Jonušys LPŽ I 844. Petrauskų² ezers 1956 w Kaunata: lit. nazw. os. Petrauskas LKil. Rimšas² ezers 1962 w Medniai: lit. nazw. os. Rimša LKil, ale por. też łot. nazw. os. Rimša (Staltmanė 1981, 119). Por. również ojkonim Rimšas² k (Tamże, E II 173), jednak forma dopełniacza liczby pojedynczej limnonimu świadczy, że nazwa jeziora mogłaby jednak pochodzić od nazwy osobowej. Należy tu wspomnieć także o innym łotewskim limnonimie Rimšu ezers G w Nirza, najpewniej utworzonym bezpośrednio od ojkonimu Rimši² k (Tamże, E II 179). K. Būga uważa łotewskie nazwy miejscowe z tym rdzeniem za toponimy pochodzenia litewskiego (Būga RR III 624). Por. litewskie potamonimy Rimšiškė, Rimšupis, Rimšupys, Rimšulys – są to przeważnie również, jak się wydaje, nazwy pochodzenia antroponimicznego (EŽ 278). 72 Šumsku ežers Konv. VIII 15462 w Silajaniai: lit. nazw. os. Šumskas LKil (ale możliwy jest też związek z identycznym polskim lub łotewskim nazwiskiem). Część analizowanych tu łotewskich limnonimów ma mniej lub bardziej hipotetyczne pochodzenie; jeszcze mniej jasne jest pochodzenie wymienionych dalej nazw jezior, które mogłyby jednak być związane również z językiem litewskim, np.: Asva E II 168 (|| Asvas ezers G || Osvas ezers G) w Krasławiu: (??) lit. ašva ‘klacz’ (także z „??” u Endzelina 1934, 119). Por. lit. Ašvà u, Ašvijà u, Ašvinė u, Ešvinė u EŽ 50, pr. Asswene u, Asswaylen Apr. 12. O tym rdzeniu w toponimach zob.: Būga RR III 536; Walde, Pokorny 1930, 54; Endzelin 1934, 119; Jonikas 1950–1951, 15; Porzig 1954, 206; Lvv I 45; Otrębski 1965, 37; Toporov 1988,I 136–137; jednak to powiązanie budzi pewne wątpliwości (zob. Vanagas 1970, 145; EŽ 50). Ādmenis Lvv I 64 w Sinuole: (??) lit. *odmuo, odmenis ‘ujście rzeki’ LKŽ VIII 995. Por. też lit. Odmuo u EŽ 234. Równoległe łotewskie nazwy jezior || Ādmiņa ezers E I 83 || Ādmiņu ezers G || Ādmaņa ezers E I 83 powstały, jak się zdaje, później od oikonimu Ādmiņi vs E I 82, który być może wiąże się z łot. ādminis ‘der Gerber’ ME I 236. W takim przypadku -men- analizowanego limnonimu można by wyjaśnić tym, że w przyrostkach czasami i>e (LGr 35 § b, Lvv I 65). Wpływ języka litewskiego jest wątpliwy ze względu na lokalizację jeziora (w północno-wschodniej Łotwie), jednak semantyka litewskiego apelatywu wydaje się lepiej odpowiadać motywacji hydronimu. Indra E II 166 (|| Indras ezers Pag. apr. 572) w Skaistach: (??) lit. indrė ‘trzcina’ LKŽ IV 108. Por. inne hydronimy: łot. Indra u w Skaistach Pag. apr. 572, „Indrica“ u E II 190, lit. Indrailìs jez., Indrajà u, Indrajỹs jez., Indrinis jez., które A. Vanagas również wiąże ze wspomnianym litewskim apelatywem (EŽ 130). O analizowanym limnonimie zob. także Endzelin 1934, 142, gdzie zaliczono go do hydronimów pozbawionych produktywnego przyrostka; Lvv I 362; Būga RR I 444, III 525. „Kulpines ezers“ Lvv II 169 w Wilakach: (??) Kūlpė u, którą A. Vanagas hipotetycznie wiąże z lit. kulpėti, kūlpinti, kulpyti ‘bić, uderzać’ LKŽ VI 847, możliwe są jednak także inne związki, por. łuż. wsch. kolp, kaš. kelp ‘łabędź’ LEW 175 (EŽ 171). J. Endzelin porównuje ten łotewski limnonim ze wspomnianym litewskim hydronimem oraz z lit. Kulpidai k i słowiańskim *kolpb ‘łabędź’ (Lvv II 169). M. Rudzytė porównuje tę nazwę jeziora z łot. Kulpjupīte u i est. Kulpjärv (Rudzīte 1968, 184). Jako możliwy finougrianizm traktuje tę nazwę również V. Zep (Zeps 1977, 429). „Skabu ezers“ E II 151 w Puopė: (??) lit. skabùs ‘ostry, łatwo tnący, siekący’ LKŽ XII 652. W tym przypadku litewskie pochodzenie jest mało prawdopodobne ze względu na lokalizację obiektu – w północno-zachodniej części Kurlandii. Por. inne łotewskie toponimy z tym rdzeniem: Skabij k E II 189 w Vidsmuiža, Skabis vs E I 35 w Ādaži, Skabi vs E II 71 w Zasach. Šlapuk 1962 w Skaistach (autentyczność tej nazwy jest bardzo wątpliwa): (?) lit. šlāpias LKŽ XIV 1015. Por. także Šlapuki dv w Saliena p oraz litewskie hydronimy z tym rdzeniem: Šlapės u, jez., Šlapikė u, Šlapýtė u, Šlapiukai u, Šlāpuņis u EŽ 333. Analizując i porównując hydronimy łotewskie i litewskie, znajdujemy bardzo wiele wyrazów wspólnego pochodzenia i o wspólnym rdzeniu – są to bałtyckie, indoeuropejskie leksemy. Natomiast nazw jezior zapożyczonych z języka litewskiego jest bardzo niewiele. Jak należało 73 należy oczekiwać, że większość łotewskich limnonimów, które bez większych wątpliwości można by nazwać lituanizmami w ścisłym znaczeniu tego słowa, została odnotowana na litewskim pograniczu, w południowo-wschodniej części Łotewskiej SRR. SKRÓTY ap – miejscowość zamieszkana avd. – nazwisko osobowe brus. – białoruski dem. – zdrobnienie dial. – dialektyzm dš. – prawy (dopływ) dv. – dawny dwór est. – estoński ež – jezioro + ež – osuszone lub zarośnięte jezioro jotv. – jaćwieski k – wieś kaš. – kaszubski kln – góra kor. – skorygowana kr. – lewy (dopływ) łot. – łotewski liw. – liwski lit. – litewski p – uzupełnienia por. – porównaj pr. – pruski sorb. – łużycki u – rzeka vs – osada jednodworcza |2∧2 – zgodność intonacji 1962... – rok rejestracji (ekspedycji) LITERATŪRA Apr. – Gerullis G. Die altpreussischen Ortsnamen. Berlin, 1922. Balode 1987 – Balode L. Slāvu cilmes limnonīmi Latvijas PSR teritorijā // Onomastikas apcerējumi. Rīga, 1987. P. 12—20. Būga RR I—III – Būga K. Rinktiniai raštai. T. 1—3. V., 1958—1961. Dambe 1963 – Dambe V. Daži vērojumi Latvijas PSR dienvidrietumu daļas toponīmikā // Lietuviešu kalbotyros klausimai. 1963. T. 6. P. 247—267. Dambe 1972 – Dambe V. Saknes bal(i)-, pal(i)- (skaņu mija) ar slāpas vietas nozīmi vietvārdos // Veltījums akadēmiķim Jānim Endzelīnam. Rīga, 1972. P. 125—150. Dambe 1987 – Dambe V. Ieskats Latvijas PSR hidronīmu semantikā // Onomastikas apcerējumi. Rīga, 1987. P. 32—47. Duridanov 1969 – Duridanov I. Thrakisch-dakische Studien. T.1: Die thrakisch und dakisch-baltischen Sprachbeziehungen. Sofia, 1969. Duridanov 1976 – Дуриданов И. П. Езикът на траките. София, 1976. E I, II – Endzelīns J. Latvijas vietu vārdi. D. 1.: Vidzemes vārdi. Rīga, 1922; D. 2.: Kurzemes un Latgales vārdi. Rīga, 1925. EH – Endzelīns J., Hauzenberga E. Papildinājumi un labojumi K. Mīlenbacha Latviešu valodas vārdnīcai. S. 1.—2. Rīga, 1934—1946. Endzelin 1934 – Endzelin J. Die lettländischen Gewässernamen // Zeitschrift für slavische Philologie. Wiesbaden, 1934. Bd. 2, H. 1/2. S. 112—150. EŽ – Vanagas A. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. V., 1981. G – P. Stučkos LVU Geografijos mokslinio tyrimo sektoriaus kartoteka. Jonikas 1950/1951 – Jonikas P. Zu den litauischen Ortsnamen // Beiträge zur Namenforschung. Heidelberg, 1950—1951. Bd. 2. S. 1—32. Konv. I—XXII – Latviešu konversācijas vārdnīca. Rīga, 1927—1940. S. 1—22. Ladms – Lietuvos TSR administracinio-teritorinio suskirstymo žinynas. V., 1976. T. 2. Laumane 1973 – Laumane B. Zivju nosaukumi latviešu valodā. Rīga, 1973. 74 Leyding 1959 — Leyding G. Słownik nazw miejscowych okręgu mazurskiego. Cz. 2: Nazwy fizjograficzne. Poznań, 1959. LEW — Fraenkel E. Litauisches etymologisches Wörterbuch. Heidelberg; Göttingen, 1955–1965. LGr — Endzelīns J. Latviešu valodas gramatika. Rīga, 1951. LKil — Lietuvių kalbos ir literatūros instituto kartoteka. LKŽ I–XIV — Lietuvių kalbos žodynas. V., 1968–1986. T. 1–14. LPŽ I — Lietuvių pavardžių žodynas. V., 1985. T. 1. Lw I–II — Endzelīns J. Latvijas PSR vietvārdi. Rīga, 1956. S. 1. D. 1; Rīga, 1961. S. 1. D. 2. ME I–IV — Mīlenbachs K., Endzelīns J. Latviešu valodas vārdnīca. Rīga, 1923–1932. S. 1–4. Otrębski 1965 — Otrębski J. Gramatyka języka litewskiego. W-wa, 1965. T. 2. Pag. apr. — Salnais V., Maldups A. Pagastu apraksti. Rīga, 1935. Porzig 1954 — Porzig W. Die Gliederung des indogermanischen Sprachgebiets. Heidelberg, 1954. Rudzīte 1968 — Rudzīte M. Somugriskie hidronīmi Latvijas PSR teritorijā // Latviešu leksikas attīstība. Rīga, 1968. P. 175–197. Staltmanė 1981 — Сталтмане В. Э. Латышская антропонимия: Фамилии. М., 1981. Toporov I — Топоров В. Н. Прусский язык: Словарь. М., 1975–1984. Т. 1–4. Toporov 1988 — Топоров В. Н. Заметки о латышских мифологических именах (Рукопись вручена „Onomastica Lettica“). U IV — Plāķis J. Latvijas vietu vārdi un latviešu pavārdi. D. 1: Kurzemes vārdi // Latvijas universitātes raksti. Filoloģijas un filozofijas sērija. Rīga, 1936. S. 4. Nr. 1. P. 3–305. U V — Plāķis J. Latvijas vietu vārdi un latviešu pavārdi. D. 2.: Zemgales vārdi // Turpat. S. 5. Nr. 5. Rīga, 1939. P. 213–528. Vanagas 1970 — Vanagas A. Lietuvos TSR hidronimų daryba. V., 1970. Vanagas 1981 — Vanagas A. Lietuvių hidronimų semantika // Lietuvių onomastikos tyrinėjimai (Lietuvių kalbotyros klausimai. T. 21). V., 1981. P. 4–154. Walde, Pokorny 1930 — Walde A. Vergleichendes Wörterbuch der indogermanischen Sprachen / Herausgegeben und bearbeitet von Pokorny J. Berlin; Leipzig, 1930. B. 1–2. Zeps 1977 — Zeps V. Critique of Proposed Finnic Hydronyms in Latgola // Studies in Finno–Ugric Linguistics. 1977. Vol. 131. P. 427–440. ЛИТУАНИЗМЫ В ЛАТЫШСКОЙ ЛИМНОНИМИИ Резюме Лимнонимы ЛатвССР, которых насчитывается около 4200 (с вариантами и повторяющимися названиями около 6800), по своему происхождению являются не вполне однородным слоем лексики. Подавляющее большинство (около 3800 лимнонимов) — это названия озер, образованные на базе латышского языка. Лимнонимы иноязычного происхождения, т. е. образованные от иноязычных appellативов, составляют около 5% всех названий озер Латвии (лимнонимов славянского происхождения — около 160 (250), финно-угорского — около 45 (105) и т. д.). Названий озер ЛатвССР, которые с топодеривативной точки зрения можно назвать литуанизмами, немного — около 11 (23), напр.: Ašarainis, Bevorža ezers, Gīļa ezers, Kulis, Kesis. Это лимнонимы, образованные непосредственно от литовских appellативов. Абсолютное большинство латышских лимнонимов-литуанизмов обнаруживаем неподалеку от границы Литвы, главным образом в юго-восточной части республики. 75 Латышских лимнонимов, генетически связанных с литовским языком, несколько больше — около 50. Это названия, образованные от латышских апеллятивов, которые в свою очередь являются литуанизмами, напр.: Dagū ežers: лтш. dagis < лит. dagýs; Deguta ežers: лтш. deguts < лит. degūtas; Tēvišķe? лтш. tēvišķe < лит. tēviškė. В определенном смысле с литовским языком связаны также лимнонимы, образованные от других латышских топонимов-литуанизмов или фамилий литовского происхождения, напр.: Durbes ezers: Durbė река < (?) лит. durbė; Šešku ezers: Šeški деревня < лит. šeškas; Jonuša ezeriņš: лит. фамилия Jonušis, Jonušys. Немало и таких латышских лимнонимов, которые можно связывать с литовским языком только с большой долей гипотетичности, напр.: Asva, Ādmenis, Indra, Kulpines ežers, Skabu ežers.