Dėl frazeologizmų pateikimo „Lietuvių kalbos žodyne“

LITEWSKIEJ LEKSYKI IR TERMINOLOGII PROBLEMY LITEWSKIEGO JĘZYKOZNAWSTWA ZAGADNIENIA, XXIX (1991) KLEMENTINA VOSYLYTĖ W SPRAWIE PRZEDSTAWIANIA FRAZEOLOGIZMÓW W „SŁOWNIKU JĘZYKA LITEWSKIEGO” „Słowniku języka litewskiego” (dalej — LKŽ) osobno (za znakiem) (Y podawane są stałe połączenia wyrazowe, tak zwane frazeologizmy. Uważniejszy czytelnik Słownika z pewnością zauważa tu również pewne rozbieżności i nieścisłości. Niektóre z nich wymieniła Z. Jonikaitė w swoim artykule „Frazeologizmy w „Słowniku języka litewskiego”, opublikowanym w IV tomie „Zagadnień językoznawstwa litewskiego” (Wilno, W niniejszym artykule chciano zwrócić uwagę na inne, częściej występujące niekonsekwencje i nieścisłości oraz omówić, 1961). jak należy ich unikać. W artykule opierano się głównie na į przykładach iš LKŽ XIII ir XIV tomów, w razie potrzeby ir iš także innych tomów. 1. Duża grupa frazeologizmów oznacza czynność. Głównym słowem struktury gramatycznej (dominantą gramatyczną) takich frazeologizmów zawsze jest czasownik. W haśle tych frazeologizmów, jak należy, zwykle podaje ir się bezokolicznik czasownika, np.: kdjas spdusti į „szybko iść, spieszyć į się”: akis (ant akiū) spjdudyti „poniżać, gardzić”; į barzdą spjaudyti „nie zwracać uwagi”; ugnimi spjdudyti „przeklinać, bluźnić”; jeździć konno na karku (jechać konno) „wykorzystać; męczyć, trudzić“; odkręcać nogi „umierać“; czesać akūotą (ėšerį) „chełpić się, puszyć się“; pochylać serce (paleūnikti, prileūikti) |) „wpływać, przyciągać“, 2) „starać się, zmusić do pokochania“. Od czasu do czasu zdarzają się tu ir niejednolitości. Np. dobrze podano nagłówkową formę czasownikowma ego frazeologizmu sprandą leii kti (paleiikti) „uczyć posłuszeństwa, uległości“, ale w tym samym miejscu podobnej struktury gramatycznej ir i o tej samej funkcji frazeologizm jest już podany nie w bezokoliczniku czasownika, lecz w czasie o teraźniejszym, 3. osobie, np., sprandq į musa (nėmuša) „zmusza (neverčia)“. Jeszcze jeden oczywisty przykład niekonsekwencji. W tomie XIII podano frazeologizm šikinę po smageieško ni „czepia się, naprzykrza o się”, w tomie XIV tego frazeologizmu już inna forma hasłowa — po šikinę smagenij ieškoti „pytać, dowiadywać się o coś ko niejasnego, nieznanego, naprzykrzać się“. Ponieważ wszystkie te frazeologizmy oznaczają czynność, w haśle jų czasowniki powinny być podawane w bezokoliczniku. Zatem formy hasłowe wymienionych frazeologizmów powinny być następujące: sprandą mūšti į (nemūšti); po šikinę smagenii ieškoti. 2. Kolejną dużą grupę stanowią frazeologizmy oznaczające stan. W przypadku jų niektórych ich forma su pokrywa się ze strukturą zdania dwuczłonowego. Np.: oczy stają słupem „robi się strasznie”; oczy wyskocziš yły z czoła (o wielkim zdziwieniu); oczy [z czoła] wyskakują mówi (1) się, gdy ktoś się 2) dziwi, ką mówi się, gdy coś robi się z trudem); oczy się ślizgają „jest pięknie, 208 przyjemnie patrzeć, nie można się napatrzeć”:; piecze się wątroba „robi się wstyd“; kamień spada z serca „robi się lżej, spokojniej“; łzy kręcą się w oczach „robi się smutno“; uszy pieką (1) mówi się, gdy jest bardzo gorąco), 2) „wstyd słuchać (mówi się, słuchając bredni, strasznych opowieści)“; (czyjeś) pchły zdychają „bardzo się boi“; gliniany bałwan pękł „rozpadła się wielka przyjaźń“; zmartwiła się kłująca (co) „ktoś zniknął“; głowa pęka [pusidu] „przygniatają ciężkie myśli“; kdilis (kūodas) przestraszył się „ogarnia strach“; spodnie zsunęły się „podupadł“; nogi śmierdzą grabū ,bardzo zestarzały“; nogi į osłabły „nie ma sił, słaba“; krew zastyga (zastygła) w żyłach „robi się strasznie, upiornie“; język staje (staje się) kołkiem „nie udaje się mówić“; język (języczek) stanął kołkiem „trudno przemówić“; język zdrętwiał (odrętwiał) „znudziło mi się mówić“; podeszwy (nogi, pięty, okolice pod ogonem, stopy) pieką „robi się niebezpiecznie, niespokojnie dla kogoś“; pakdušis svila (o wielkiej trosce); rogi opadły „minęła ochota“; na karku rośnie rózga „grozi pyla®; mózg nie prowadzi „słabowity umysłowo“; mózg zmiękł (wysechł) „osłabł rozum“; piasek osypuje się (o starcu); smeftis patrzy (véizi) w oczy „bliska śmierć“; trawa płonie „martwi, ogarnia strach, że trzeba się spieszyć“; snargljs ištįso o uważnym (1) słuchaniu, 2) mówi się przy długim oczekiwaniu); stół (stoły) łamie się „bardzo dużo (potraw)“; strangai trūko „podupadło, zdrowie nie wytrzymało“; sūbinė raiikos „ogarnia strach“: šerys stūtosi „ogarnia duma“; Serys pasistūtė „zezłościł się“; cień kriūita „rodzi się podejrzenie“; serce nusmėgo „zrobiło się strasznie, przerażająco“; serce smaigstosi „niespokojnie“; serce stingsta „robi się strasznie, upiornie“; tfulžis sprégo „wybuchła złość“; wiatry wirują w głowie „bardzo niepoważny“; ziemia usuwa się spod nóg „robi się niebezpiecznie- “. Podawane są również porównawcze frazeologizmy oznaczające stan, których forma pokrywa się ze strukturą zdania dwuczłonowego, np. jak kamień opadł „minęła trudność, ulżyło“; jak su kdinas zsunął się „bardzo ulżyło“; jak shiogas opadł ,bardzo ulżyło, uspokoiło się“; jak šiupinys wrze „głośna gdzieś“. Jak widać z przedstawioniš ych przykładów, frazeologizmy, których struktura jest taka sama jak zdania ir dwuczłonowego, w haśle podaje się w następującej formie: rzeczowników liczba — pojedyncza, liczba mnoga, ar mianownik, czasowników niedokonanych czas teraźniejszy, — ko 3. osoba, czasowników o dokonanych czas przeszły prosty, — 3. osoba. Nawiasem mówiąc, należy zapamiętać, ne że aspekt zawsze określa przedrostek. Czasowniki oznaczające chwilę oraz moment także są dokonane, np. sprogti, trūkti i in. Zatem całkowicie poprawnie podano hasła wspomnianych już frazeologizmów: gliniany byk wybuchł, o ne gliniany byk wybucha; brakowało struny, o ne brakuje struny. Przy przedstawianiu ir frazeologizmów tego typu czasami jednak nie da się uniknąć niekonsekwencji. Przede wszystkim ne zawsze gramatyczny dominant — — rzeczownik — podaje się w mianowniku, czasownik o zaś w czasie — teraźniejszym czasu ar przeszłego dokonanego w 3. osobie, np. pilvui prie strény pridžiūti (prikėpti, prilipti) (o bardzo głodnym, chudym); sūbinei užrūkti „żyć skromniej“. Nagłówkowa forma tych frazeologizmów powinna być następująca: pilvas prie strėnų pridžiūvo (prikepė, prilipo); sūbinė ( zadymiła się „zaczął żyć skromniej“. Ne zawsze uwzględnia się ir stronę czasownika, np. akys atslenka „staje się jasne“; włosy (kdilis) jeżą się „ogarnia strach“ (dobrze podano — plaukai šiurpsta [ant galvės)]); mózg się obraca „staje się jasne“; serce się uspokaja „złość, na niepokój“ širdis ; pasmogsta širdis ir pasmoksta „słabnie, ma się ochotę na coś mocniejsze209 go, smaczniejszego“ (dobrze —širdis smogsta i širdis smoksta); širdis nu- (si)smoksta; vėlnias įsisuka (o nieprzemyślanym postępowaniu). Te frazeologizmy należałoby wyróżnić w następujący sposób: ūkys atsliūiko „stało się jasne“; plaukai (kailis) pašiuipo „ogarnął strach“; smūgenys atsisūko „stało się jasne“; širdis atslūgo „minęła złość, niepokój“ (swoją drogą, przy słowie širdis podano właśnie tak); širdis pasmégo i širdis pasmoko „słabnie, ma się ochotę na coś mocniejszego, smaczniejszego®; serce omdlało (przy słowie serce już tak podano); diabły się rozszalały. Forma frazeologizmów oznaczających stan może pokrywać się ze strukturą grupy wyrazowej lub zdania jednoczłonowego. Głównym słowem struktury gramatycznej tych frazeologizmów jest już nie rzeczownik, lecz czasownik. Ponieważ i te frazeologizmy oznaczają nie czynność, lecz stan, w ich formie hasłowej należałoby podawać nie bezokolicznik czasownika, lecz w aspekcie niedokonanym — 3. osobę czasu teraźniejszego, a w aspekcie dokonanym — 3. osobę czasu przeszłego prostego. W większości przypadków właśnie tak się postępuje, np.: oko kole (kogo) „bardzo trudno”; na piersi stoi „nieprzyjemnie, niemiło”; w mózgu się kręci (mówi się, gdy można sobie trochę przypomnieć coś zapomnianego); ant $irdiés sūkasi (1) sakoma negalint prisiminti gerai žinomo dalyko), 2) „nuolat prisimena“; galvą sépa „rūpi“; galvą išsopėjo „ilgai rūpėjo“; gėrvės (gegūtės) pieno stiūga (sakoma, kai visko yra); peiikto balkio stifiga „yra neprotingas- “; (darbas) iš raiikų slysta „nesiseka (dirbti)*; skersai (galė) gerklės stėja „melenda, nesinori valgyti“; smilgose sūdegė (apie nesantuokinio vaiko tėvą); (czyj) stulgėjė nevėrda „mało rozumu“; w sūbinėje śpiewa „nie wiadomo gdzie, zaginął“; serce (duszę) boli „martwi się“; serce rozbolało; serce bardzo zabolało; serce rozbolało; serce dręczy „jest niespokojnie“; sercu (na sercu) pasuiiko „zrobiło się niespokojnie, ogarnęła troska“; brakuje jednego szprychy „głupiutki“. Należą tu także frazeologizmy porównawcze, np.: jak na dłoni stoi „jasne, oczywiste“; jak gdyby na wskroś (na wylot) w ziemię zapadł się; jak gdyby (jak) w ziemię (w ziemię) zapadł się „nagle, niespodziewanie zniknął“ i podobne. Podawanie frazeologizmów oznaczających stan, których forma odpowiada strukturze połączenia wyrazowego lub zdania jednoczłonowego, bardzo często również jest niejednolite i niesystematyczne. Np. podaje się ant galo liežiūvio atsistojo (mówi się, gdy nie można szybko przypomnieć sobie dobrze znanej rzeczy) i na tej samej stronie —ant liežiūvio atsistoti „przypomnieć sobie“ (powinno być —ant liežiūvio atsistojo „przypomniał sobie“), a przy czasowniku stovėti — ant liežūvio (liežiūvio) galo stovėti (powinno być —ant liežūvio (liežiūvio) gūlo stovi). W gnieździe wyrazu širdis również nierzadko niekonsekwentnie podaje się czasowniki frazeologizmów, np.: ant širdies plūduriuoja (plūdura) (mówi się, gdy nie pamięta się dobrze znanej rzeczy), w tym samym znaczeniu ant širdiės stovi; ant Sirdiés sūkasi, ale w tym samym miejscu — ant širdiės skriūdėti (skrūpsoti, slūgoti) „nie dawać spokoju, obchodzić, martwić“. Należałoby podać ant širdiės skriūdi (skrūpso, slūgo). Przy słowie skrūpsoti podano širdis (širdį, ant širdiės) skrūpso; a przy czasowniku skriūdėti —ant širdiės skriūdėti (reikėtų —ant širdiės skriūdi). Formy czasownikowe frazeologizmów z czasownikiem susukti lizde są również wyodrębniane niekonsekwentnie, np. dūšią sūsuka (susūko) i sielą susūkti. Należy wyodrębnić następujące formy tych frazeologizmów: dūšią susūko „robi się niedobrze, zbiera się na wymioty“; sielą susūko „zrobiło się niedobrze“. Przy czasowniku šaldyti podaje się frazeologizm nei šildo, nei šaldo (kas ko) „nie działa, nie obchodzi“, a w tym samym tomie przy czasowniku šildyti już inaczej, niekonsekwentnie —nmei šildyti, nei šaldyti. 210 Należy doprecyzować formę hasłową oraz niektóre inne frazeologizmy oznaczające stan. Np. należałoby wysunąć nie ant kėlio stovėti, lecz ant kėlio stévi 1) „jest gotów dokądś wyjechać- ”, 2) „jest przeszkodą w czyimś zamiarze, działaniu, przeszkadza”; nie galvojė stovėti, lecz galvojė stovi 1) „jest przez cały czas w myślach”, 2) „wydaje się”; nie į gdlvq užsisūkti, lecz į galvą užsisūko „ogarnęła jakaś myśl”; nie į širdį digčioti, lecz į širdį digčioja „odczuwa żal, przykrość”; nie kdulu (kieta aūšaka) įstrigti gerklėjė, lecz kaulu (kieta asaka) įstrigo gerklėjė „jest nie do zniesienia- ”; nie skersai gérkle atsistoti, lecz skersai gėrklę atsistojo „bardzo się znudziło”; nie Ožiu smirdéti, lecz Ožiu smirdi (o starym kawalerze); nie širdį spausti, lecz širdį spdudžia |) „jest smutno, żal, boli”, 2) „przysparza zmartwień”; nie serce suspdusti, lecz serce suspaudė „zasmuciło“, nie todega įsūdyti, lecz tiodegq įsūdė „trafił do więzienia“ itd. 3, Przy ustalaniu formy hasłowej frazeologizmu bardzo ważne jest zwrócenie uwagi na jego związki składniowe w zdaniu, ustalenie, czy on (zwykle niektóre jego składniki) ma formy paradygmatyczne, t. zn. czy się odmienia. Paradygmatyczne formy frazeologizmu zwykle zależą od jego funkcji w zdaniu. Formy paradygmatyczne mają frazeologizmy pełniące funkcję czasownika i rzeczownika. Często nie mają ich frazeologizmy pełniące funkcję przysłówka (czasami mają formy liczby lub rodzaju), wykrzyknika, wyrazów dźwiękonaśladowczych oraz wyrazów modalnych. Np., iki paskutinio šiaudo „bardzo starannie (szuka, przeszukał)“; stačia galva 1) „prosto na ziemię“, 2) „bardzo szybko, na łeb na szyję“; stačiais dantimis „niechętnie (je)“; stačiomis akimis „nie widząc“. Paradygmatyczne formy frazeologizmów pełniących funkcję przymiotnika zwykle wyrażane są tylko rodzajem i liczbą (np., ne iš kėlmo spirtas „znakomity, bystry, obrotny”), a czasami w ogóle ich nie mają (np., to patiés molio „taki sam, jednej natury”: košto molio „piękny”). Następujące frazeologizmy podane w LKŽ nie mają form paradygmatycznych, np.: meška nusisūktų galvą; vėlnias nusisūktų koją (o dużym nieporządku w pomieszczeniu): choćby w palec ugryźć; choćby w ogień skoczyć: choćby w ziemię wejść (mówi się o znalezieniu się w trudnej, bez wyjścia sytuacji); choćby do rany przyłóż (o bardzo łagodnym, usłużnym człowieku); tylko oczy zamknij (o bardzo słabej, wyniszczonej osobie); sudié, Rūtkau, su spirgais! (mówi się po utracie czegoś). W LKŽ mimo to zdarzają się przypadki, gdy frazeologizmy niemające form paradygmatycznych są przedstawiane jako je mające. Np. podane frazeologizmy smilga pėrdurti „bardzo chudy, szczupły” i žėmę badyti sūbine „Jabai się starać” ilustrują następujące zdania: Tai priganei karves —smilga perdurtai Vlk. Neparkalbėsi tu jos, koc subine žemę badyk Sml. Zdania ilustracyjne pokazują, że tych frazeologizmów nie można odmieniać, zatem ich formy hasłowe powinny być takie same jak w zdaniach, tj. smilga pėrdurtum (pėrdurtai); koc sūbine žėmę badyk. 4. Niektóre frazeologizmy, zwłaszcza pełniące funkcję przysłówka, są łączone ze słowami określonej grupy semantycznej, tj. mają stałe otoczenie słów o określonym znaczeniu leksykalnym i określonej kategorii gramatycznej. Stopień określoności znaczeń słów otoczenia jest zazwyczaj różny. W przypadku jednych frazeologizmów słowa otoczenia mają bardzo wąskie, indywidualne znaczenie, otoczenie innych tworzą słowa określonych kategorii o szerszym, bardziej ogólnym znaczeniu. Ze względu na określone otoczenie frazeologizmy pełniące funkcję przysłówka uzyskują stałe, uogólnione znaczenie, które określa się za pomocą synonimów części mowy pełniących odpowiednią funkcję. Synonimy te zazwyczaj mają bardzo ogólne znaczenie, podczas gdy znaczenie frazeologizmu jest w rzeczywistości konkretne; 211 określone. Określoność znaczenia określa się poprzez wskazanie otoczenia. Znaczenie otoczenia nie jest częścią znaczenia frazeologizmu, lecz czynnikiem decydującym, który pozwala je dokładnie określić. Opis znaczeń frazeologizmów pełniących funkcję przysłówka w LKŽ jest zróżnicowany i niespójny. Nierzadko nawet niezbędne otoczenie frazeologiczne w ogóle nie jest wskazywane, niekiedy podaje się je po haśle, przed objaśnieniem znaczenia albo w nawiasach przy objaśnieniu znaczenia frazeologizmu. W słownikach innych języków (np. „Opa3eojiornueckuli cjaoBapb pycckoro sasweika- “, M., 1967) niezbędne otoczenie frazeologiczne wysuwa się w haśle frazeologizmu, wyróżniając je czcionką lub w nawiasach. Naszym zdaniem otoczenie frazeologiczne w LKŽ najwygodniej jest podawać nie przy haśle frazeologizmu, lecz przy objaśnieniu znaczenia, ponieważ elementy otoczenia niektórych frazeologizmów mają stosunkowo szerokie znaczenie, często niemożliwe do określenia jednym słowem. Ponadto frazeologizm może mieć nie jedno, lecz kilka znaczeń. Otoczenie frazeologiczne każdego znaczenia jest zazwyczaj inne. Wreszcie w LKŽ otoczenie frazeologiczne najczęściej również podaje się przy objaśnieniu znaczenia. Np.: lyg pasvilęs „dużo, wszędzie (biega)”; snukiū drdamas „pijany (idzie)”: su užlūžusia spira „zatroskany (biega)”; uodegą pasviles „dużo, nieustannie (biega)”. Te frazeologizmy mają otoczenie o wąskim, indywidualnym znaczeniu. Szersze, bardziej ogólne znaczeniowo słowa kontekstowe trudno wymienić, dlatego zwykle określa się je (w nawiasach kursywą) jedynie za pomocą najbardziej ogólnej charakterystyki semantycznej. Np. jak nustovi 1) „ile tylko się mieści, ile utrzymuje się podczas nalewania (o miarce, naczyniu)- ”, 2) „w sumie (o ilości)”. Mimo to sposób ir przedstawienia w tym miejscu jest bardzo zróżnicowany. Nierzadko kontekstu w iš ogóle się nie podaje, np.: nė spiktės „ani trochę” (nie podano słów kontekstowych — negavo, nėra); stačia galva 1) „prosto na ziemię”, 2) „bardzo szybko, na łeb na szyję” (nie podano kontekstu — griuvo, davėsi, lekia, neria itp.); stačiū kdsniu 1) 2) ir „łapczywie, bez przeżuwania” (brak słowa kontekstowego — ryja). Jeśli wyrażenie okolicznikowe występuje z czasownikiem, w LKŽ podaje się je w następujący sposób: dla aspektu niedokonanego — 3. osoba czasu teraźniejszego, dla aspektu dokonanego — 3. osoba czasu przeszłego prostego, np.: kaip šiėną pjoves „łapczywie (je)“; kaip šikinėn 1) „nie wiadomo gdzie (położył, wetknął- )“, 2) „na marne (poszło)- “. Czasami niepotrzebnie podaje się bezokolicznik czasowników występujących w wyrażeniach okolicznikowych, np.: kaip šiėną „obficie, dużo (używać)- “; ir šilto, ir karšto „wszystkiego, i dobrego, i złego (doświadczyć, widzieć)- “; kaip šiltą vėlnią „bardzo przyjemnie (przyjąć- )“. Dla tych czasowników występujących w wyrażeniach okolicznikowych podaje się następujące formy: vartoja; patyrė, matė; priėmė. Zdarza się, że czasownik otoczenia jest używany wyłącznie w czasie przyszłym, np. kaip savo ausis „na pewno („zobaczysz- ”, tj. nie zobaczysz, nie dostaniesz)”. Tak używane są zazwyczaj frazeologizmy pełniące funkcję słów modalnych. 5. Związki składniowe frazeologizmu w języku nie ograniczają się wyłącznie do łączliwości leksykalnej. Podobnie jak pojedyncze słowa, tak i frazeologizmy w zdaniu są powiązane różnymi związkami składniowymi; zgodą, rządem, przyleganiem. W słownikach frazeologizmów zwykle stara się wskazywać te ir związki; w LKŽ związki składniowe frazeologizmów również są czasami wskazywane, np.: akis spiria (kam) „bardzo trudno”; ant (kieno) sprando; ant sprando (komu) |) „na nieszczęście (w odniesieniu do ciężaru, wyzysku, niedoli)”, 212 2) „wyzyskując, uciskając”; (czyje) aSaromis spriūgti „doznawać niepowodzeń, zrobiwszy coś złego”; nustaugė dieglioji (co) „coś zniknęło- ”; sparnai plūtūs (czyje) „bogaty- ”; vanderis lūšas neprasisuiikia (między kim) (o bardzo bliskiej przyjaźni, zgodnym współżyciu). Mimo to związki składniowe frazeologizmów w LK Ž są podawane bardzo rzadko i niekonsekwentnie. Należałoby je wskazywać zwłaszcza przy frazeologizmach oznaczających stan. Należy wskazać związki składniowe choćby takich frazeologizmów: dkys iš kaktos išsprūko (kam); pėčius pėrsprogo (kam); Siaudij galva (kieno); širdis sprogsta [pusiau] (kieno, kam). 6. Szyk wyrazów w jednych frazeologizmach jest zawsze taki sam, nie zmienia się, natomiast w innych może się zmieniać i różnicować. W haśle frazeologizmu powinien być podany taki szyk wyrazów, w jakim jest on używany w języku. Jeśli szyk wyrazów nie jest ściśle ustalony, należy podawać komponenty frazeologizmu w takiej kolejności, która jest najbardziej charakterystyczna i najczęściej stosowana. Nie można indywidualnie zmieniać szyku wyrazów we frazeologizmie. Niestety, w LKŽ zdarzają się takie przypadki. Na przykład podano čemerys nesūks, podczas gdy przykłady ilustracyjne pokazują, że używa się wyłącznie nesūks čemerys. Podano meška nusisūktų galvą: vėlnias nusisūktų koją, a przykłady pokazują, że używa się wyłącznie meška galvą nusisūktų:; vėlnias koją nusisūktų. Podaje się nė(nei) šidudo pakrapštyti dafičiui, podczas gdy w języku używa się wyłącznie nė (nei) šiaudo dafičiui pakrapštyti. W LKŽ wysunięto snūpą galdsti: snūpą [palkaišioti; wtykać dziób; wtykać nos; zabrać nos; uchylić nos, a z przykładów wynika, że należałoby wyróżnić: ostrzyć dziób; [po]wtykać nos; wetknąć nos; wtykać nos; zabrać nos; uchylić nos. 7. W języku jedne frazeologizmy zawsze mają taką samą strukturę, inne różnią się formalnymi wariantami niektórych frazeologizmów. Na przykład frazeologizmy mogą różnić się przypadkiem rzeczownika i konstrukcją przyimkową: jak (lyg) karvė ant lėdo (ledū); jak (lyg) maišū (su maišū). Ponadto, aby zaoszczędzić miejsce, często podaje się razem wariantywne komponenty frazeologizmów będące synonimami komponentów, np. przyimkowe konstrukcje rzeczownikowe: jak už ditką (už dvylėkį, už trečioką) agurkas; jak kiaūlė apie dėbesį (apie lietų). Ponieważ warianty formalne lub wariantywne komponenty będące synonimami komponentów mogą być konstrukcjami przyimkowymi oraz rzeczownikami bez przyimków, dlatego w nawiasach wszystkie wariantywne konstrukcje przyimkowe należy podawać wraz z przyimkami. Np.: ant akiū (į ūkį, į akis, ant galvės) šikti; stanąć na zębie (na krawędzi siekacza); posadzić na głowie (na karku); jak miodem (masłem) posmarować serce; choć do serca (w serce) włóż: [od] rozumu (od głowy, od rozsądku, od mądrości) odstąpić; z odwróconym (z tylnym, z odwrotnym) sercem; ze śliskiego (z lodu) zsunąć się. W LK spotykane przypadki, gdy różniące się konstrukcje przyimkowe w nawiasach podawane są bez przyimków, mogą wprowadzać czytelnika w błąd, np.: kopać przed łokieć (łokcie, ostrze); z łokcia (z kolana) zsunąć się; kręci się na pamięci (głowie, [końcu] języka, myśli, myślach, upodobaniu). Podawszy to w ten sposób, czytelnik może zrozumieć, że istnieją również takie frazeologizmy, jak: ūkstinus spdrdyti; nariū nuspriisti; galvos sūkasi i tym podobne. A zatem w nagłówku wariantowe komponenty frazeologizmów należy podawać następująco: prieš ūkstiną (prieš ūkstinus, prieš ūkštiną) spdrdyti; nuo lėtenų (nuo nariij) nuspriisti; ant atmintiės (ant galvės, ant liežūvio [galo], ant mintiés, ant minčių, ant péméties) sūkasi. 213 8. W LKŽ nie ma konsekwencji w akcentowaniu strukturalnych komponentów frazeologizmów — niektórych zaimków, przyimków, partykuł, spójników. Wydaje się, że nie powinno być wątpliwości, iż ani w nagłówku frazeologizmu, ani w zdaniu ilustracyjnym nie powinny być akcentowane te elementy strukturalne, które są przyłączone do akcentowanego wyrazu i tworzą z nim jedną jednostkę akcentuacyjną, tj. proklityki i enklityki. W LKŽ często robi się tak, np.: akiū nėra kur pasūkti; be soties; iš rankų slysta; žėmė slysta iš po kojų; nuo šaukšto (nuo lėtenų) nuslysti; ką ten smūlą: kad tavė smūlas; kad (tu) smėgtum (smegtdi- ); choć przykładaj do bólu; choć pluj i łap; choć wbij się w ziemię; tylko zaprosić (zgłosić się); aż podeszwy się osmaliły; smarki i łzy; smarki i łzy; błyszczy i trzaska; kūkę ze pyskiem; tylko zamknij oczy; niezbyt daleko kopnięty; nie z pnia (z bryły) [suki, królika) wykopany; §6nai o mało nie pękają ze śmiechu; krzywą nogą (nie na tę nogę) wstać [z łóżka); ani iść (biec), ani stać; szė [oto] masz; še (to ci) jeśli chcesz. Mimo to dość często proklityczne i enklityczne komponenty frazeologizmów akcentuje się zupełnie bezpodstawnie. Np.: apiė (apliūk) aūsį sukti; giltinė suka [apié ūodegą); nėra kuf apsisūkti; negali nė pasisūkti; nei šė, nei dūok; kaip smaigas; jak w jakiejś mgle; do szpiku kości: do cna; ani się nie ruszyć; ani drgnąć; tu uciska, tu nie cieknie; ani wypluć, ani połknąć; ani ciągnąć, ani pchać; ani popchnąć, ani pociągnąć; choć serce pokaż; ani grzeje, ani ziębi. 9. Zarówno w instrukcji LKŽ, jak i we wstępie napisano, że frazeologizmy są podawane alfabetycznie. Niestety, niektórzy redaktorzy nie przestrzegają instrukcji ani tej tradycji, zwłaszcza ostatnio. Ponieważ frazeologizmy uważamy za samodzielne jednostki systemu językowego, ze wszystkimi właściwościami ich formy, uogólnionego znaczenia i użycia, dlatego również przy ich przedstawianiu należy to uwzględnić, tzn. nie można ich dzielić na poszczególne komponenty ani formanty słowotwórcze. Charakterystycznym przykładem takiego podziału jest przedstawienie w tomie XIV frazeologizmów ze słowem širdis. Przy porządkowaniu tych frazeologizmów alfabetycznie nie uwzględniono ani końcówek rzeczowników, ani przedrostków czasowników. Powiedzmy, że mało kto z łatwością mógłby zrozumieć, według jakiej zasady uporządkowano takie frazeologizmy: širdį (širdyjė) duria; serce znalazło się w piętach; suszyć serce (wysuszyć); serce wysycha (wyschło). Dopiero po znacznym odwróceniu głowy można zrozumieć, że te frazeologizmy podano alfabetycznie według rdzenia czasownika, niezależnie od przedrostków i końcówek rzeczownika širdis. Powstaje pytanie, jak można rozłożyć morfologicznie na przykład frazeologizm širdis atsidūrė kulnysė, jeśli czasownik bez przedrostka w ogóle nie jest używany. Przecież w języku litewskim nie ma frazeologizmu širdis dūrė kulnysė. Zatem taka zasada prezentacji jest sprzeczna z istotą frazeologizmów, a więc nie do przyjęcia. Frazeologizmy można by przedstawić również według innych kryteriów, powiedzmy, według dominanty gramatycznej lub tym podobnych. Ponieważ opracowywanie LKŽ zbliża się ku końcowi, nie warto już zmieniać zasad przedstawiania frazeologizmów. Ważne jest, aby wszyscy piszący i redagujący Słownik przestrzegali instrukcji oraz już ustalonych, tradycyjnych zasad, tzn. podawali frazeologizmy ściśle w porządku alfabetycznym. jo ir 214 K. BOCUJINTE O NPUHLIMIIAX PACIOJIOXKEHUSI ®PA3EOJIOTU3MOB B,,CJIOBAPE JIMTOBCKOI'O S3BIKA* Peziome W artykule zwraca się uwagę na pewne nieścisłości i niekonsekwencje w rozmieszczeniu oraz leksykograficznym opracowaniu frazeologizmów w „Słowniku języka litewskiego” (dalej — SJL). r 1. W nagłówku hasła słownikowego gramatycznym dominantem — czasownikiem (frazeologizmów oznaczających czynność) — przedstawia się w formie bezokolicznika, np. į kojas spdusti „szybko biec, pomknąć”. 2. Forma frazeologizmów oznaczających stan może odpowiadać strukturze zdania dwulub jednoczłonowego. W szczególności forma frazeologizmów, których struktura odpowiada strukturze zdania dwuczłonowego, przedstawia się następująco: rzeczownik — w liczbie pojedynczej lub mnogiej, w przypadku mianownika, czasowniki niedokonane — w 3. osobie czasu teraźniejszego, a czasowniki dokonane — w 3. osobie czasu przyszłego. Tak też przedstawione są formy frazeologizmów i w frazeologizmach, forma których z kolei odzwierciedla się w strukturze słowosplotu lub zdania jednoczłonowego, np. akis spiria (komu) „bardzo ciężko”; ant krūtinės stovi „nieprzyjemnie”; galva sopa „boli (kogo) głowa (komu)“. 3. Przy ustalaniu własnej formy frazeologizmu ważne jest zwrócenie uwagi na jego związki syntaktyczne w zdaniu, określenie liczby paradygmatycznych form frazeologizmu (z reguły są one ograniczone lub całkowicie nieobecne). 4. Nierzadko obowiązkowe otoczenie frazeologiczne nie jest wskazywane w całości, a jedynie jego część jest wskazywana, lecz jego przedstawienie wariuje. Ogólne (religioznofilozoficzne ujęcie w SLJ zgodnie z tradycją zawsze znajduje się tam, gdzie objaśnienie znaczenia (w nawiasach), np. lyg prisviles „Muoro, se3me (Geraer)“. 5. Związki syntaktyczne frazeologizmów w słowniku wskazywane są bardzo rzadko i niekonsekwentnie. Te związki szczególnie niezbędne jest wskazywać przy leksykograficznym opisie frazeologizmów oznaczających stan, np. ūkys iš kaktos išsprūko (komu); serce pęka wpół (KOrO, Komy). 6. W nagłówku hasła słownikowego (frazeologizmu) powinien być taki sam szyk wyrazów, jaki występuje w języku. Jeśli szyk wyrazów nadal nie został określony, komponenty frazeologizmu należy podawać w takiej kolejności, w której jeden jest bardziej charakterystyczny, częściej występuje. 7. Nierzadko w nagłówku hasła słownikowego w nawiasach podaje się wariantywne komponenty komponentowych synonimów (frazeologizmów). Wszystkie wariantowe konstrukcje przyimkowe używane są z przyimkami, np. ant galvės (ant sprando) užsodinti; jak miodem (masłem) smarować po sercu. 8. W komponentach frazeologizmów, należących do danego hasła i tworzących wraz z nim jednostkę akcentową, tj. przekleństwach i zaklęciach, akcentu się nie umieszcza, np. iš raiūkų slysta; nawet brogi zmokły. 9: Ponieważ frazeologizmy uważa się za samodzielne jednostki systemu językowego, ze wszystkimi właściwościami ich formy, ogólnego znaczenia i ustalonego użycia, nie można ich przy przedstawianiu rozkładać na poszczególne komponenty ani dowolne formanty. Ani w instrukcji do SJS, ani we wstępie do niego nie wskazuje się, że frazeologizmy układają się w porządku alfabetycznym. Dlatego bardzo ważne jest, aby SLJ były sporządzane i redagowane w ścisłej zgodności z instrukcjami i ukształtowanymi tradycyjnymi zasadami, tj. W porządku alfabetycznym. 215