Дзеепрыслоўі на «-(ў)шы» ў беларускіх народных гаворках

LITEWSKIEJ JĘZYKOZNAWSTWA PYTANIA, ХХХ (1993) PERYFERYJNE LITEWSKIEJ JĘZYKA DIALEKTY Ю. O. МАЦКЕВЧ, Е. И. ГРЫНАВЕЦКЕНЕ ДЗЕЕПРЫСЛОУ! НА -(У)ШЫ У BEJAPYCKIX НАРОДНЫХ ГАВОРКАХ У дыялектнай картатэцы "Слоуйка Genapyckix гаворак пауночна-заходняй Беларус! i se пагранчча” знаходзщца нямала да гэтага часу яшчэ не выкарыстанага матэрыялу, у якюм шырока адлюстроуваюцца ужыванне i функцы! дзеепрыслоуных зваротау прошлага часу 3 суфиксам -(улиы. Усе яны Утвораны ад пераходных i непераходных дзеясловау закончанага i незакончанага трывання (у тым лу i ад зваротных, а таксама - 3 адмоуем не-). У залежнаси! ад функцыянальнай спецыф!к! яны падзяляюциа на TPH групы, якя адрознваюцца адна ад адной асабл!васцям! свайго утварэння. Да першай групы адносяцца звароты на -(Yhuw, як1я `Ужываюцца У функцы! выказнка без дзеяслоунай звязк! ёсць. Яны абазначаюць рэзультат прошлага дзеяння, BHHIK якога працягваециа у сучасным, напр.: К’удры аброшшы травой. Кудзялянцы (Kudelionys) Шальч.; Нас мужям добрым pudełko адзяушы. Mani Астр.; Сын 3 нявесткай спальню заняушы. Валынцы В. — Дзв; Ты ад майго ваzona, адламаущы ст. Мал! Астр. ; Брата убщ, а братага астаушыся. Banixae Cano В. —Дзв; Яна запрацаваушыся. Ахрэмауцы Брасл. ; Дрэва у балош! завалушыся. Лоск Валож.; Курыца загадзЕушыся. Альхоука Навагр.; Агурцы не абышоушы. Mani Астр. ; Я max не гаварыушы. Старыя Смлычн: Воран. ; Зярнё y гарэху яшчэ не дайшоушы. Мал! Астр. ; Сена aww не высахшы. Граужышк! Am. Да гэтай групы адносяцца таксама адпаведные звароты, AKiM уласшва дэтэрм1наваны BHHIK рэзультатыунага дзеяння, напр.: Яна вышаушы да ypava. Вял!кае Cano В. — Дзв.; Я сама даяркай рабтушы. Ёдлаычы Брасл.; Дзе ты дзеушы рубашку. Жыдзевчы yey. У аналаг!чных выпадках нярэдка сустракаюцца i дэтэрмнанты, напр.: Я быушы кал/сь чалавек, а цятер старая ужо. Кудзялянцы Шальч.; Я лён рваушы, але дауно. Рагулиик! Дауг. Я ужо сёням даваушы. Граужышк: Ашм.; Без мужа дауно астаушыся. Мал! Астр.; Сягодня яна эту сукню адзеушы. Mani Астр.; Цяпер яго атправбушы на мора. Banikae Cano В. — Дзв. i Cycrpakaiouua выпадк! ужывання дзеепрыслоуных зваротау, AKIA перадаюць паслядоунасць завершаных дзеяняу, напр.: Я xe паклаушы i падушкам аблажыушы. Бакшты 1уеу.; Сабака пятуха ганяушы i nepa пнадраущы. Граужышк: Ашм.; Сена ён скасушы, але не высахшы. Жыл! 1yey. ; Яны жыушы У Латай i паехаушы туды. Рагулиик! Дауг. 105 Да друг@й : AHA) Sy Alix VV Функцы: выказнка выступаюць седина iy EEE Эанаможным дзеясловам быць у форме прошлага часу. Яны перадаюць закончанае дзеянне, абмежаванае _У часе, напр.: Я шафу быу аткрыушы. Лоск Валож.; На nayscom рублей был! яго асудзУшы, Стральцы (Strzelcy) Шальч.; Мядовая раса была жыта аблушы. Лйсна В. — Дзв; Я быу вушы адмаразбушы. Ахрэмауцы Брасл.; Парцзаны был завязаушы бой. Kuni 15653 Ве нло уши 3 nie, Пя шк! Воран:; Мы был! дастаушы грошы. Крэва Смарг.; Мы был! замарынаваушы троха казлякоу Citipua ЧТ бк Трах; Komi y шкаф Gary забраушыся. Паляцкишк1 Воран.; buy паиук забраушыся У пастку. Валынцы В. — Дзв.;; Яна была астаушьыс! Y лесг. Впинева Смарг.; Яно было ni загнушы. Паляцкиик! Воран.; Я не была глядзеушы. Мал! Астр.; Парасятам не была даваушы. Альхоука Навагр. Таксама, як i У першай групе, тут часта ужываюцца дэтэрмнатывы часавай określoność, np. : Ja już byłam śpiąca. Stare Troki! (Senieji Trakai) Трак.; Я Уже быу ажанушыс; Буды В. — Дзв.; Учора я яшчэ ne гнаушы быу. Альхоука Навагр.; Я была яшчэ нееушы. Ахрэмауцы Брасл.; Ён тады вытушы быу. Вишнева Смарг.; Там ён на некальк! Guy выехаушы. Настаниик! Смарг.; Амярицвеущы нага была цэлы дзень. Валынцы В. — ее Рака той гот была высахшы. Груздава Паст. У трэцюю групу выдзяляюцца дзеепрыслоуныя звароты У саставе zdań złożonych podrzędnie. Wśród nich największą grupę stanowią складаназалежныя сказы 3 даданым умовы. У такх канструкцыях выражаецца не рзальнае, а умоуна-пажадальнае-аптатыунае значэнне, напр.: Каб я быушы, я яго не дапусцшы, каб жан/Уся. Мал! Астр. ; Kab жыушы разам, ён me заб\ушы быу бы. Mani Астр. ; I Gary бы ездзшы иятер, каб’ не захварзушы. Ёдлавчы Брасл.; Kan я жыушы пры дзерзун!, то толька якую старую быу бы Biorący. Achremowcy Bracławscy. ; Gdyby nie oddawał atrakcję, byłby żyjący. Achremowcy Bracławscy. ; Gdyby tata Guy mi oddawał, to i ja wyrobiłbym skórę. Kuni Iyey. ; Gdyby on Gary nie brał, to nie byłby położony. Паляцкиик1 Woran. ; Gdybym miała Werkę starszą, byłabym rozpoznana przez konduktora. Ахрэмауцы Брасл. Oprócz obecności imiesłowowych zwrotów адзначаны выпадк!, кал: у адным з сказау ужываецца форма прошлага часу дзеяслова, напр.: Хацела, кап хату ей был адаушы. Мал! Астр.; Добра, што закрыу, а то был! п выскачыушы вочы. Паляцкиик! Воран.; Учора не вдзла 6ainoy, była p sabaku adaушы. Граужышк! Aum; Wtedy palerm nie meu, Guy był zatсаушы. Coma Смарг. ; Kab dobra жыушы, nie гавaryu. był. tak. Jodlawczy Bransoletka. ; Kan powiedział, była w chusteczce duszy. Palackiszki! Woran. ; A ja byłam 6 umawiając się, kab wiedziała p, co mi dał! comxi. Salanое Bin. Зредку знаходз!м падобныя канструкцы! 3 адценнем пажадання: Чы не леляй было п, żeby mnie Bożenka zabrała. Polackishk! Wrona. ; Chciała, żeby jej chatę был! б адаушы. Мал! Астр. 106 Сантакс! чныя звароты падобных ag: fon i я Genapyckim mT a Kap ą Ya аментары!, — 41 i ] м. = на - (вши Y re 8451 ie диёва-зах [ADH „ HSM. ut SP а acy НЭ Bi ix | о ев цы HKi (Kya nd Pr, An Ji "2057 297). bk el oe сумежным польск1м гаворкам (Nitsch. DJP, 461; Turska. JJCh,56), а таксама польск1м 1 pycKiM гаворкам на тэрыторы! Лётвы i Латви (Semjonova,320; Новгородов, 369-389; Паршута, 80-86; Немченко, 82). Канструкцы! такога тыпу шырока вядомы у литоускай л!таратурнай мове, дзе AHH яуляюцца нарматыуным: (: Aš {еп długo żyjący = Я там доуга жыушы; On był przez trzy dni bez jedzenia = Ён Guy тры дн! няеушы; Gdybyśmy wiedzieli, bylibyśmy педауе = Кали 6 знал, не дал! бы), у лтоускх гаворках, у старажытных JŪTOYCKIX помшках, таксама У латышск1м народным фальклоры (Sližienė. SAVF, 81-93; SliZiené. SVFS, 63-84; LKG, Т.2, 141-161; ГЛЯ, 215-217; Ambrazas. LKDIS, 173174; Амбразас. ССПБЯ, 186; Endzelins. LVG, 1013-1014; MLLVG, T.1, 590). | Разглядаемыя канструкцы: маюць глыбок!я каран!. Яны уласшвы старажытнарускай мове (Кузнецов. ИГРЯ, 195 i наст., 244-248). Адпаведныя литоускя звароты Узыходзяць да перфектных часавых форм старагрэчаскай мовы (КС, T.2, 150). Услед за выказванням! розных вучоных можна сцвярджаць, што як ва усходнеславянскх, так i у балтыйскх мовах AHH разывал!ся незалежна як самастойныя 1,несумненна, з’яуляюцца старажытнай агульнасцю балта-славянск!х Moy. Аднак, болыш прыкметнае 1х захаванне i ужыванне у пауночна-заходн!м Genapyckim apsane (i асаблва на тэрыторы! беларуска- ` польска-л!тоускага пагран!чча) дае падставу меркаваць, што гэтыя звароты або BuHIK балтыйскага субстрату, або — моуных кантактау сумежных тэрыторый, або таго 1 другога. 2 Скарачэни! крынщ i airapatypu I Астр. —Астравецк! раёи: Mani Ашм. — Ашмянск! раён: Граужышк! Брасл. — Браслауск! раён: Ахрэмауцы, Ёдлавчы Валож. — Валожынск! раён: Лоск В.-Дзв. —Верхнедзвшск! rejon: Budy, Wałyńcy, Banikae Sano, Leśna Bin. —Binencki раён: Саланое Воран. — Воранауск! раён: Паляцкиики, Старыя См!лычн! Дауг. — Jayraynincki раён: Рагулиию lyey. — Iyeycxi раён: Бакшты, Жыдземчы, Kuni 107 Навагр. — Навагрудск! раён: Альхоука Паст. — Пастауск! раён: Груздава Смарг. — Смаргонск! раён: Вишнева, Крэва, Настанйик! Трак. — Тракайск! раён: Старые Троки (Senieji Trakai) Шальч. —Šalčininkai! rejon (Šalčininkai): Kudelionys (Kudelionys), Strzelce (Šauliai) II Ambrazas LKDIS —Ambrazas V. Historyczna składnia imiesłowów języka litewskiego. Wilno, 1979. Endzelins ГУС —Endzelins J. Gramatyka języka łotewskiego. Ryga, 1951. LKG —Gramatyka języka litewskiego. T. 2. Wilno, 1971. MLLVG —Gramatyka współczesnego literackiego języka łotewskiego. T. 1. Ryga, 1959. Nitsch DJP —Nitsch К. Dialekty jezyka polskiego /Gramatyka jezyka polskiego. Kraków, 1923. Semjonova —Semjonova М. O jednej osobliwości rosyjskich gwar Łatgalii / Prace Instytutu Języka i Literatury Akademii Nauk Łotewskiej SRR. T. 6. Ryga, 1958. Sližienė SAVF —Sližienė М. O złożonych formach czasu i trybu czasowników dokonanych w litewskim języku literackim / Morfologiczna struktura języka litewskiego i jej rozwój. Wilno, 1964. Sližienė SVFS —Sližienė N. Struktura złożonych form czasownikowych litewskiego języka literackiego // Struktura gramatyczna języka litewskiego. V., 1967, Turska JJCh — Turska H. Jezyk Jana Chodżki. Wilno, 1930. : Амбразас ССПБЯ — Амбразас В. Сравнительный синтаксис причастий балтийских языков. Вильнюс, 1990. ДАБМ — Дыялекталагчны атлас беларускай мовы. Mincx, 1963 ( i Каментарый. ГЛЯ — Грамматика литовского языка. Вильнюс, 1985. Кузнецов П. С. Историческая грамматика русского языка. Москва, 1953. Кузьмина, Немченко СПФРГ — Кузьмина И. Б., Немченко Е. В. Синтаксис причастных форм в русских говорах. Москва, 1971. Немченко — Немченко В. Русские старожилы Литвы и их говоры || Językoznawstwo. T. 7. V., 1963. Новгородов — Новгородов М. А. Образование и употребление деепричастия в старожильческом русском говоре Дагдского района Латвийской ССР || Ученые записки Московского гос. пед. института. Москва, 1959. T. 134. 369 389. Паршута — Паршута Ю. М. Употребление деепричастия на -SZy, -WSZy в роли сказуемого в польском говоре вилянского района Латвийской ССР | Językoznawstwo. T. 8. V., 1963. 108 BOTOJO CZASU CZYNNE IMIESŁOWY SU PRZYROSTEK -(5у W GWARACH BIAŁORUSKICH Streszczenie W artykule analizowane są funkcje składniowe przyrostka imiesłowów czynnych czasu przeszłego, su używanego w -(и)5у, północno-zachodnich gwarach białoruskich, odnotowanych ir w „Słowniku gwar białoruskich pogranicza” ir jų w słowniku gwar pogranicza (”Слоуник беларуских гаворак пауночна-заходняй Беларус! и se пагран!чча”. T. 1-5, Минск, 1979-1986). Wyróżnia się trzy ich grupy. Do pierwszej jų zalicza się konstrukcje be łącznika &cus, oznaczające czynność przeszłą trwającą ir obecnie (np., Кудры абрбшшы травбй), drugiej — mające łącznik Guy (быушы) ir wskazujące czynność, która miała miejsce w przeszłości (np., Buy пацук забраушыся у пастку), trzeciej — mające łącznik trybu przypuszczającego Guy бы (была бы, быушы бы) ir określające domniemaną ar pożądaną czynność (np., Хацела, кап хату ей были пацаушы). W artykule na konkretnych przykładach pokazano, że analogiczne konstrukcje składniowe są używane w niektórych ir innych białorusko-polskich dialektach ir pogranicza na Litwie ir na Białorusi. W innych językach słowiańskich nie zostały już odnotowane. Konstrukcje składniowe tego typu są żywo używane w gwarach litewskich, a w języku ogólnym są о normatywne. Wnioski artykułu potwierdzają myśl, że jest to dawna wspólnota języków bałtyckich i słowiańskich. ir Jednocześnie stwierdza się, że w omawianych gwarach ji słowiańskich mogły one przetrwać albo ze względu na ich geograficzne sąsiedztwo z Litwą i ścisłe kontakty językowe, albo jako substrat bałtycki w tych gwarach, albo jako skutek ir jednego i ir drugiego. 109